🟤 فلسفه؛ فرزندِ بُحرانِ انسان بودن

✍ علیرضا اسماعیلی

چندین دهه است که علوم انسانی در این جامعه جدی گرفته نشده و گاهی حتی خوار شمرده شده است. نه فقط فلسفه؛ بلکه تاریخ، ادبیات، جامعه‌شناسی و تقریباً هر دانشی که بخواهد از انسان سخن بگوید، سهمی از این بی‌مهری داشته است.

اما من می‌خواهم از فلسفه بگویم. به گمانم فلسفه صرفاً یک رشته‌ی دانشگاهی نیست که بتوان آن را کنار سایر رشته‌ها گذاشت و هر زمان خواستند حذفش کنند. فلسفه معلول یک بحران است؛ بحرانِ انسان بودن. اگر انسان هیچ‌گاه از خودش، از جهان، از خدا و از معنای زندگی نمی‌پرسید، فلسفه نیز هرگز متولد نمی‌شد.

همچنین، مسئله این است که فلسفه از دل آسایش به وجود نیامده؛ فرزندِ پرسش و بی‌قراری است. کارش این نیست که ذهن را نوازش دهد و انسان را آسوده‌تر بخواباند، بلکه او را بیدار کند. و این بیداری، با بی‌قراری همراه است. پاسخ‌های آماده به کسی نمی‌دهد، و کاری می‌کند که دیگر نتوانی بعضی پرسش‌ها را نادیده بگیری؛ پرسش از: حقیقت، عدالت، آزادی، مشروعیت، حکومت، دین، سیاست، زبان، زیبایی، شفقت، خدا و معنای زندگی. پرسش‌هایی که اگر جدی گرفته شوند، دیگر آدمِ سابق نخواهی بود.

و برای کسی چون من که زندگی‌اش به تمامی میان آموختن، کتاب خواندن، معلمی کردن، اندیشیدن و نوشتن گذشته و می‌گذرد، گاهی این احساس پیش می‌آید که به زبانی سخن می‌گویم که این روزها کمتر کسی حوصله شنیدنش را دارد. انگار ساختارهای زندگی معاصر و نظام ارزشی حاکم، برای همه‌چیز جا باز کرده‌اند؛ برای کار، برای پول، برای خبر، برای مسابقه و برای ساعت‌ها اسکرول کردن؛ اما برای فکر کردن، کمتر مجالی باقی گذاشته‌اند.

و طنز تلخ ماجرا اینجاست که ما تقریباً برای همه‌چیز ارزش قائلیم، جز همان موجودی که قرار بود منشأ همه‌ی ارزش‌ها باشد؛ خودِ انسان. به همین دلیل، به حاشیه رفتن علوم انسانی فقط به حاشیه رفتن چند رشته‌ی دانشگاهی نیست؛ به حاشیه رفتنِ خودِ انسان است.

فلسفه را می‌توان از دانشگاه‌ها حذف کرد، بودجه‌اش را کم کرد و آن را بی‌فایده نامید، و باشندگانِ این سرزمین را آن‌قدر مشغول تقلّا برای امرار معاش کرد که فرصتی برای اندیشیدن نداشته باشند، اما بحرانِ انسان بودن با این کارها از بین نمی‌رود. تا وقتی انسان هست، پرسش هست؛ و تا وقتی پرسش هست، فلسفه زنده است. آنچه باید نگرانش باشیم، مرگ فلسفه نیست؛ روزی است که دیگر هیچ‌کس جرئت اندیشیدن نداشته باشد.

@PaideiaPhilo

از سخنرانی نزار قبانی در لیبی:

در کتاب مقدس آمده: «در ابتدا کلمه بود.»
و این آشکارا به این نکته اشاره دارد که به لحاظ ترتیب زمانی، کلمه، قبل از عناصر چهارگانه یعنی آب و آتش و باد و خاک، آفریده شده و بدیهی است که کلمه قبل از حکومت، پیش از زندان‌ها، قبل از دادگاه‌های تفتیش عقاید، قبل از تازیانه‌ها و سلول‌های انفرادی و چوبه‌های دار و میدان‌های تیر و اعدام وجود داشته است.
و از آن‌جا که کلمه بسیار قدیمی و اصیل است، مامور پلیس وقتی او را بازجویی می‌کند، می‌کوشد تا مستقیم به چشم‌هایش نگاه نکند تا گریه‌اش نگیرد و اشکش بر اوراق پرونده فرونچکد!

مقالات، روایات، خاطرات
سید حسن حسینی

@kalamat_k

آخ، عزیزم! دوری از او که دوستش می‌داریم چقدر طاقت‌فرساست. از چهره‌ات محرومم و در این جهان چیزی از آن عزیزتر ندارم. برایم زیاد و زود بنویس. تنهایم نگذار. منتظرت می‌مانم. هرچقدر که لازم باشد، در هر چه به تو مربوط است، بی نهایت صبورم. اما در عین حال تب‌و‌تابی در خونم می‌جوشد که آزارم می‌دهد. میلی به سوزاندن و بلعیدن همه‌چیز، و این همه از عشقم به توست. خداحافظ، پیروزی کوچک! در خیالت کنارم باش. خواهش می‌کنم زود بیا. با اشتیاق تمام می‌بوسمت.

از نامه‌های آلبر کامو به ماریا کاسارس

امروز، سالگرد ترور و مرگ قهرمانانۀ غَسّان کَنَفانی (Ghassan Kanafani)، شاعر، روزنامه‌نگار و نویسنده چپ‌گرای فلسطینی (زادۀ۸ آوریل ۱۹۳۶ در عکا و درگذشتۀ ۸ ژوئیه ۱۹۷۲ در بیروت) است.
او که بیشتر با آثار ادبی‌اش شناخته شده، همچنین از اعضای رهبری «جبهۀ مردمی / خلق برای آزادی فلسطین» (الجبهة الشعبیة لتحریر فلسطین) بود و از همین رو در سال ۱۹۷۲ در بیروت هدف موساد قرار گرفت و به قتل رسید.
ترجمۀ نخستین اثر سیاسی غسان کنفانی با عنوان «انقلاب ۱۹۳۶-۱۹۳۹ فلسطین» در نشر مردمنگار منتشر می‌شود.
این متن مشهور از غسان کنفانی با ترجمه پروانه قاسمیان، به ضمیمۀ مقالاتی از لوئیس برهونی و شارلوت کیتس به قلم احسان پورخیری و از زبان انگلیسی ترجمه شده است.

معرفی کتاب: انقلاب ۱۹۳۶-۱۹۳۹ فلسطین
معرفی نویسنده: غسان کنفانی
معرفی دیگر نویسندگان: لوئیس برهونی و شارلوت کیتس
معرفی مترجم: پروانه قاسمیان، احسان پورخیری
@MardomnegarPub

یک نفر که جزو کسانی بود که رفته بودند تا غزاله علیزاده را پس از خودکشی از آن بالا پایین بیاورند، می‌گفت اگر خود او آن منظره را دیده بود، خودکشی نمی‌کرد. گنجشک‌ها روی درخت‌های بالای سرش می‌خواندند و آفتاب قشنگی از لابه‌لای برگ‌ها می‌تابید و روی ناخن‌هایش منعکس شده بود. انگار نه انگار. خم به ابروی طبیعت هم نیامده بود که کسی این‌جا خودش را کشته است. اگر می‌خواهی بمیری، بمیر. اما صبح روز بعد، انگار نه انگار که اتفاقی افتاده و زندگی با قدرت تمام ادامه دارد و جلوه می‌کند. اگر آدم بداند که این همه در برابر عظمت طبیعت ناچیز است، طلب‌کاری‌اش از دنیا و توقعش از خودش کم می‌شود. من سعی می‌کنم در زندگی خصوصی‌ام، با اعلام مداوم طلب‌کاری از دنیا، دست به خودکشی تدریجی نزنم.

_متن از عباس کیارستمی برای غزاله علیزاده.

Everyone is going through something by Luca Ponsato.

مرد رو به در خروجی دوید: «من از این خانه می‌روم.»
قهرمان یونس روی صندلی جابه‌جا شد: «کجا می‌روی؟ از خودت فرار می‌کنی؟ همه‌جا آسمان همین رنگ است.»
وهاب به ماه تمام، فراز کاج خیره شد: «این جماعت غربتم را به نهایت می‌رسانند.»
یونس تبسمی کرد: «پرتگاه انتها ندارد، مگر به فکرش نباشی. در گریختن رستگاری‌ای نیست. بمان و چیزی از خودت بساز که نشکند.»


[خانه‌ی ادریسی‌ها، غزاله علیزاده]