"Maktablar qamoqxonalar va ruhiy muassasalar bilan bir xil ijtimoiy funksiyalarni bajaradi - odamlarni belgilash, tasniflash, nazorat qilish va tartibga solish."

- Mishel Fuko

"Eng buyuk va eng keng qamrovli muhabbat - aqliy va amaliy o'lchovlarni o'z ichiga olgan Allohga bo'lgan muhabbatdir."

-Imom al-G'azzoliy رحمه الله (Ihyo Ulum ad-Din)

"Kapitalistik tizim o'zini erkin bozorga asoslangan deb da'vo qiladi, lekin aslida bu uyushgan talon-taroj qilish tizimidir."

©Ali Shariatiy

Ali Shariatiy kapitalistik tuzumni tanqid qilib, erkin bozor kapitalizmi g‘oyasi aslida ertak ekanligini ta’kidlagan. Uning fikricha, kapitalizm o'zini erkin bozor tamoyillariga asoslangan deb da'vo qilsa-da, aslida bu uyushgan talon-taroj qilish tizimi. Bu kapitalistik jamiyatlar iqtisodiy va siyosiy kuchga ega bo'lganlarga foyda keltiradigan tarzda tashkil etilganligini anglatadi. Kapitalistik tizim hamma uchun teng raqobat imkoniyatiga ega bo'lgan haqiqiy erkin bozorga ruxsat berish o'rniga, ba'zi odamlarning boshqalar hisobiga foyda olishiga imkon beradigan adolatsiz afzalliklar va kamchiliklarni yaratadi.

​​Ibn Rushd (1126-1198)

Ibn Rushd, Andalusiyalik musulmon faylasufi bo‘lib, u Islom madaniyati va sivilizatsiyasi avjiga chiqqan davrda yashagan, asarlari teologiya, huquq, falsafa va tibbiyotga katta ta’sir ko‘rsatgan.

Ibn Rushd falsafasiga Aristotel katta ta’sir ko‘rsatgan va U aristotel tafakkurini Islom ilohiyoti bilan uyg‘unlashtirib, unga katta hissa qo‘shgan. Ibn Rushd aql va mantiqdan foydalanish tabiiy dunyoni va Xudo va insoniyat o‘rtasidagi munosabatlarni tushunish uchun zarur deb hisoblagan.

Uyg‘onish davrida Ibn Rushd asarlari qayta kashf qilindi va lotin tiliga tarjima qilindi, bu esa ularning Yevropa bo‘ylab keng tarqalishiga olib keldi. Uning g‘oyalari dunyoni tushunishning yangi intellektual asoslarini izlayotgan Yevropa mutafakkirlariga chuqur ta’sir ko‘rsatadi.

Uyg‘onish davri gumanizmi rivojida Ibn Rushd g‘oyalari muhim bo‘lib, unda inson aql-idroki va individualizmning ahamiyati ta’kidlangan. Uning asarlari yevropalik faylasuflar tomonidan o‘rganilib, ular Ibn Rushd g‘oyalarini nasroniylik tafakkuriga mos deb bilganlar.

Ibn Rushdning Uyg‘onish davriga ta’siri o‘zgacha bo‘ldi, chunki uning g‘oyalari zamonaviy davrni yuzaga keltirgan intellektual va madaniy muhitni shakllantirishda juda katta rol o‘ynagan.

Ibn Rushdsiz renessans ham bo‘lmas edi...

t.me/sceftome

Aql va Ruh alohida emas.

Aql va ruh bir-biri bilan bog‘liq va bir-biridan mustaqil mavjud bo‘lolmaydi. Boshqacha aytganda, insonning ma’naviy e’tiqodi va ichki qadriyatlari uning intellektual salohiyati va fikrlash qobiliyati bilan chuqur bog‘langan. Aql bizga jismoniy olamni idrok etish va anglash imkonini bersa, ruh borliq ortidagi chuqurroq haqiqat va ma’noni anglash imkonini beradi.

Bu tushuncha ko'pincha ruhiy va diniy an'analarda uchraydi, unda aql Ilohni o'rganish va tushunish uchun vosita sifatida qaraladi.

Bizning intellektimiz va ruhimiz o'zimiz va atrofimizdagi dunyo haqida yaxlit tushuncha yaratish uchun uyg'unlikda ishlaydi. Aslini olganda, insonning fikrlash va fikr yuritish qobiliyati uning ruhiy e'tiqodlari bilan shakllanadi va aksincha.

Aqlning o'zi moddiy narsa emas.

©

Inson to'g'ri inson bilan bo'lganida, hayotga qarshi istaklari kamayishni boshlaydi.

©

Агар Худо бор бўлса, унда нега У йўқ? -Штейнхаус

Чунки у йўқ, у бор бўлса Худо бўла олмайди. Лекин У борлиқдан ташқарида деб билиш мумкин.

Буни тушуниш учун аввало мантиқ ва унинг илдизи бўлмиш нейронларга ҳамда идрокни юзага чиқаришда иштирок этувчи тузилмаларга эътибор берамиз. Улар миллиард йиллар давомида аста-секин ёки портлашлар орқали тез ривожланган. Агар мия узоқ вақт давомида ривожланган бўлса кейинчалик ҳам яна ривожланишда давом этади. Бу билан нима демоқчиман чумоли Худони инкор этиши инсонларга қандай туюлса узоқ вақтдан сўнг биздан кейин ҳосил бўладиган турлар ҳам бизга ишундай муносабатда бўлади. Бу аргументни инкор этиш эволюцияни инкор этишдир.

Энди иккинчи аргументга ўтсак агар натуралистлар ўз мияларини шунчаки кимёвий моддалар йиғиндиси ва қатъий белгиланган қонунларга бўйсунувчи лағмоннинг бошқача шакли деб билса уларнинг Худо ҳақидаги хулосаси ҳеч қандай қийматга эга бўла олмайди. Кимёнинг қатъий ўрнатилган қоидаларига бўйсувчи шунчаки йиғилган материаллар тўплами ўз ғоясини ҳимоя қилишда номоддий тузилмаларга мурожаат қила олмайди.

Энг муҳими шуки биз ўз фикрларимиз ёки ғояларимизни сўзлаш ёки ёзиш орқали баён қиламиз. Хўш буларни юзага чиқарувчи тузилмалар ва мия марказлари тўлиқ ишлаб чиқилганми ёки оралиқ босқичда? агар улар оралиқ шаклда бўлса демак фикрни етказишда ҳеч қачон инсонлар 100 фоизлик аниқлик даъвосини илгари сура олмайди. Яни унинг давоси ўринсиз эканлиги олдиндан маълум бўлади. Чунки у ҳали пишмаган товуқ. Уни еп бўлмайди худди тўлиқ бўлмаган мулоҳазани ҳазм қилиб бўлмагандек.

Бундан ташқари шу ерда эслаб ўтиш жоизки йўқликнинг икки тури, борликнинг фақатгина бир шакли бор. Яни борлик (бор бўлиш) ва унинг зидди йўқлик (йўқ бўлиш). Яна шундак йўқлик борки унинг зидди йўқ. Яни йўқлик бор лекин унинг зидди борлик эмас. Худо бор бўла олмайди шунингдек йўқ ҳам. У шундай йўқку унинг зидди борлик эмас. Яни у мутлақлик. Атеист Худо ҳақидаги тасаввурлари шунчаки лағмон сингари моддиятдан, пишмаган товуқ каби беманиликдан ёки чумоли сингари фикрий қолоқликдан келиб чиқади. У Худо мавзусида унга шерик қидирмоқчи бўлади ёки Худо учун яратувчи. Лекин Худо иккисига ҳам эга бўла олмайдиган борлиқдан ташқари англаш лозим.

Албатта бу хабар уларга етиб боради ва улар буни тушунмаслиги аниқ. Чунки чумоли ҳали ҳам ўз инида, товуқ печкада, лағмон қозонда. Ҳали ҳеч бири тайёр бўлгани йўқ. Уларга мавжуд бўлмаслик ва бор бўлмаслик фарқини тушунтиришнинг фойдаси нима учун йўқлигини сабаби ҳам шу. Шунинг учун шошмаслик керак.

Биз турган коинот йўқликдан лом этиб пайдо бўлиши Худо борлиқдан ташқари англаш мумкинлигининг бир ишораси сифатида ҳам кўриш мумкин. Мен бир луғат дафтар тутиб унга сўзлар ёзсам ва у ердаги сўзларни кўрган шеригим дафтар ташқарисида бошқа сўзлар бор эканлигини инкор қилмайди, чунки у ердаги сўзларнинг чегараси бор, худдики бизнинг коинот қанча йирик бўлмасин унинг чегараси бўлгани каби. Унинг бошланиши малум эканлиги унинг якуни учун 100-0 фоизда далил бўла олади.

Тўхтанг чегара? Атрофимизда жуда майда зарралардан тортиб улкан сайёралар ҳам бор лекин биз уларни кўришимиз чегараланган. Бунинг боиси нима? Айтайлик биринчиси кўзнинг чекловлари, кўриш имкониятини оширувчи техника воситаларини йўқлиги, учинчиси бундай тузилмаларнинг йўқлиги. Лекин улар бор демак учинчиси уларнинг бор бўлиш шакли ёки хусусияти. Мисол учун ДНК ахбороти. ДНК компутер тизимлари сингари алоқа моделига эга. Яни унда нафақат ахборот балки ушбу ахборотни кодловчи (Энcодер), код, кодни узатувчи ва кейинчалик кодни очувчи (Деcодер) ва юзага чиқарувчи тузилмалар бор. Улар кўринмас, лекин бор.

INPUT- ENCODER-MESSAGE-DECODER-OUTPUT

Алоқа моделига мисол бўладиган биронта табиий кўрсатма йўқ. Генетик код ишлаб чиқилган дейиш мумкин, чунки уни инкор қилувчи алоқа моделига ҳос табиий модел йўқ.

Демак у ишлаб чиқилган? бунга улар рози бўладими ёки табиат ҳали тўлиқ ўрганилмаганлигини пеш қилиб қочадими? Агар 2-си уларга маъқул бўлса яхши демак хулоса қилишга айнан улар учун эрта. Чунки мавжуд бўлган далилар алоқа моделлари фақат онг орқали ишлаб чиқилганини кўрсатади.

-Алоқа модели

© AkhmadjonErkinjonov

​​Utilitarizm

Utilitarizm (utilitarianism) - axloqiy nazariya bo‘lib, eng ko‘p odamlar uchun umumiy baxt va zavqni maksimal darajada oshirishga urg‘u beradi. Bu nazariya birinchi marta 18-19chi asrlarda Jeremi Bentam va Jon Styuart Mill kabi faylasuflar tomonidan kiritilgan.

Utilitarizm inson yoki jamiyatni shaxsga emas, balki ko‘pchilik uchun yaratgan baxtiga qarab baholash kerakligini taklif qiladi. Bu shuni anglatadiki, keng umumiy baxt va eng kam azob-uqubatlarni keltirib chiqaradigan harakatlar axloqiy jihatdan to‘g‘ri hisoblanadi.

Umuman olganda, ushbu axloqiy nazariya ko‘proq odamlar uchun ko‘proq manfaatlarga qaratilgan nazariya bo‘lib, u ko‘pincha siyosat, iqtisod va ijtimoiy adolat kabi sohalarda qaror qabul qilishda qo‘llaniladi.

t.me/sceftome

"Greek philosophy is Greek solutions to Greek problems that should never have concerned the Abrahamic revealed tradition."

—Ibn Taymiyyah رحمه الله

Odamlarni faqat ikkita asosiy narsa nazorat qila oladi: biri ichkaridan, ikkinchisi tashqaridan yuklanadi.

Ichkaridan yuklangan narsa vijdondir, tashqi tomondan esa qo‘rquvni yuklash mumkin. Vijdonni tashqaridan majburlab yuklab bo‘lmaydi, lekin qo‘rquvni mumkin.

Har qanday tashqi boshqaruv mexanizmi qo‘rquvga tayanadi, bu eng ishonchli va eng oson yo‘l.

Jamiyatda diniy va axloqiy qadriyatlarning yemirilishiga nisbatan bu nimani anglatadi?

Aholining diniy-axloqiy qadriyatlari va e’tiqodlarini yo‘qotish - bu ularning nazorati ostida bo‘lgan yoki o‘ziga xos bo‘lgan har qanday nazorat mexanizmlarini tenglamadan olib tashlash degani. Boshqacha qilib aytganda, agar siz odamlarda mavjud bo‘lgan ichki nazorat mexanizmlarini kamaytirsangiz, bu tashqi boshqaruv mexanizmlarining kuchini oshiradi, qo‘rquvni vijdonga nisbatan nazorat qilish usuli sifatida ustun qo‘yadi, chunki raqobat bo‘lmaydi.

t.me/sceftome

​​Axloqsizlik - bu nazorat strategiyasidir.

Agar jamiyat mohiyatan axloqsizlikni va har qanday axloqiy mulohazalar to‘xtashini targ‘ib qilsa va buni "erkinlik", "ozodlik", "individualizm", "inson huquqlari" va boshqalar deb atasa, bu shunchaki nayrang, chunki ular sizni axloqsiz bo‘lishingizni xohlashadi.

Ular nafsingiz xohlagan narsani qilishingizni xohlashadi, ular sizning tanazzulga uchrashingizni xohlashadi, ular sizning tug‘ma axloqiy vijdoningizni ming bo‘laklarga bo‘lishingizni xohlashadi, chunki shunda sizni qo‘rquv orqali boshqarish mumkin bo‘ladi.

t.me/sceftome

Kim buni da’vo qilsa (hukumat, davlat yoki odamlar bo‘ladimi), sizning axloqiy nisbiylik bo‘yicha pozisiyaga ega bo‘lishingiz va relativizm e’tiqodiga qo‘shilishingiz ularning manfaatlariga mos keladi.

Ular sizning shunday bo‘lishingizni xohlashadi, chunki aynan shunda sizda hech qanday ichki nazorat mexanizmlari bo‘lmaydi va ular sizni boshqarishlari juda oson bo‘ladi. Agar sizning tug‘ma axloqiy tuyg‘ularingizni yo‘q qilinishga imkon bersangiz, sizda qo‘rquvga qarshi turishga yordam beradigan hech narsa qolmaydi.

t.me/sceftome

​​Bu dunyoda kuch-qudratga ega bo‘lishning asosiy ikki yo‘li bor.

Buning birinchi usuli - iloji boricha ko‘proq pul va resurslarni to‘plash bo‘lsa, ikkinchisi esa - pul va resurslarga umuman ahamiyat bermaslikdir.

Birinchi usul sizga majburlovchi ta’sir kuchini beradi. Ikkinchi usul sizni majburlash ta’siridan himoya qiladi.

t.me/sceftome

​​Ali Shariatining "Marksizm va boshqa g'arb xatoliklari" kitobidan ba'zi xulosa va tahlillar. | 1-qism

Ali Shariatiy haqiqiy taraqqiyot mamlakatning qancha pul topishi bilan emas, balki qanchalik ekspluatatsiya va adolatsiz muomalarga barham berilganligi bilan o‘lchanishi kerak, deb hisoblar edi. U odamlarga adolatli munosabat bo‘lishini, ularning huquqlari hurmat qilinishini va butun jamiyat taraqqiyotini xohlardi.

Ali, "Taraqqiyot faqat yalpi ichki mahsulotlar ko‘rsatkichi o‘sishi kabi iqtisodiy omillar bilan belgilanadi" degan odatiy fikrga qo‘shilmaydi. U jamiyatdagi chuqurroq muammolarni hal qilish muhimligini ta’kidlaydi.

Shariatiyning fikricha, haqiqiy taraqqiyot faqat pul va iqtisodiy o‘sish bilan bog‘liq emas. Uning so‘zlariga ko‘ra, jamiyat taraqqiyoti odamlarga nisbatan adolasizlik va nazorat ostida bo‘lishdan qanchalik to‘xtata olishi, hamma uchun bir xil imkoniyat va erkinliklarga ega ekanligiga qarab baholanishi kerak. Uning uchun taraqqiyot odamlar adolasizlikka duch kelmaydigan adolatli va teng jamiyat qurish demakdir.

Bu nuqtai nazar Shariatining Marksizm kabi Gʻarb g‘oyalarini umumiy tanqidiga mos keladi. Shariatiyning fikricha, bu g‘oyalar ko‘pincha inson bo‘lishning ma’naviy, madaniy va axloqiy jihatlari haqida o‘ylamaydi. Uning bayonotida taraqqiyotni to‘liq anglash zarurligi ta’kidlanadi, bu ham yetarli resurslarga ega bo‘lishni, ham jamiyatdagi adolasizlikdan xalos bo‘lishni o‘z ichiga oladi.

t.me/sceftome

Nega azob-uqubatlar sodir bo'ladi? Nega Xudo yomonliklar sodir bo'lishiga ruxsat beradi?

​​"Allohga tavakkal qilish - ishonchning eng oliy shaklidir, chunki U biz uchun nima yaxshi ekanini biladigan va hayotdagi barcha qiyinchiliklarda bizni boshqaradigan yagona Zotdir."

Imom al-G'azzoliy رحمه الله

"Ikkiyuzlamachilik - bu bizning tashqi xatti-harakatlarimiz ichki e'tiqodimizga zid bo'lishi."

Imom al-G'azzoliy رحمه الله