Tasgabbii Argachuu fi Du'aayin tee akka Qeebalamtu ni barbaaddaa?
Jireenya keessatti tasgabbii argachuu fi du'aayin tee akka qeebalamtu yoo barbaadde salaata shanan erga sirnaan salaatte booda salaata halkaniitti (qiyaamu leylitti) jabaadhu. Warri salaata halkanii salaatan akkana jedhu: "Maal qaba tasgabbiin yeroo kanatti namatti dhagahamu guyyaa guutuu osoo namatti dhagahamee! Guyyaa salaata yommuu salaannu hasaasni (waswasaan) sheyxaana nutti baay'ata. Garuu salaata halkanii kana keessatti waswasaan kuni nurraa deema. Qalbii teenya guutuu salaata irra goona. Akkam mi'aawa ibaadan yeroo kanaa! Hirriba caala mi'aawa. Akkam mi'oofti du'aayin yeroo tanaa! Qeebalamuun ishiis garmalee kan abdatamuudha."
Qur'aana keesaatti salaata shananitti erga ajaje booda salaata halkaniitti ajaja:
"Aduun dabuu irraa hanga dukkana halkaniitti salaata sirnaan salaati. (Salaata zuhrii,Asrii, Magriba fi Ishaa'i). Qur'aana fajrii (salaata fajriis salaati, isa keessatti qur'aana qara'uu dheerressi). Dhugumatti Qur'aana fajrii (salaata fajrii fi Qur'aana isa keesatti qara'amu) irratti [malaaykonni] ni argamu. Siif [ibaadaa] dabalataa akka ta`uuf halkan irraa isaan (Qur`aanaan) salaati. Gooftaan kee iddoo faarfamaa si dhaabuun ni abdatama.” Suuratu Al-Israa 17:78-79
Kuni salaanni halkanii faayda guddaa akka qabu nutti agarsiisa. Salaata halkanii irraa faayda barbaadamee fi ajrii guddaa argachuuf:
1-Hanga danda'ameen Qur'aana irraa qara'uu, suuraalee (boqonnalee) dhedheeroo yoo haffazan salaata keessatti isaan qara'uu. Aayah armaan olii keessatti: "halkan irraa isaan (Qur`aanaan) salaati." Suurah biraa keessattis, "Qur'aana irraa wanta isiniif laafe qara'aa." Suuratu Al-Muzzammil 73:20
2-Sujuuda dheeressu-Qur'aana keessatti: “Halkan irraa Isaaf sujuudi, halkan dheeraas Isa qulqulleessi.” Al-Insaan 76:26
Hadiisa keessattis: "Gabrichi caalatti Gooftaa isaatti kan dhiyaatu yeroo sujuuda bu'uudha, kanaafu du'aayi baay'isaa." Sahiih Muslim 482
3-Istighfaara baay'isuu-Nuti warra sa'aati sa'aatin dogongorru waan taaneef daqiiqa hunda keessatti istighfaara gochuun nu barbaachisa. Istighfaara jechuun Rabbii olta'aa irraa araarama kadhachuudha. Yeroon halkanii tuni yeroo garmalee barbaachistu du'aayin itti qeebalamtu waan taatef, istighfaara baay'isuun garmalee barbaachisaadha. Namni akkuma istighfaara baay'isuun tasgabbii qalbii argata, adabbiin isarraa deebi'a. Sababni isaas, adabbiin kan namatti bu'uuf sababa cubbuu hojjataniitiin waan ta'eef, sababa istihfaara baay'isutiin immoo Rabbiin adabbii kana namarraa deebisa.
Jireenya keessatti tasgabbii argachuu fi du'aayin tee akka qeebalamtu yoo barbaadde salaata shanan erga sirnaan salaatte booda salaata halkaniitti (qiyaamu leylitti) jabaadhu. Warri salaata halkanii salaatan akkana jedhu: "Maal qaba tasgabbiin yeroo kanatti namatti dhagahamu guyyaa guutuu osoo namatti dhagahamee! Guyyaa salaata yommuu salaannu hasaasni (waswasaan) sheyxaana nutti baay'ata. Garuu salaata halkanii kana keessatti waswasaan kuni nurraa deema. Qalbii teenya guutuu salaata irra goona. Akkam mi'aawa ibaadan yeroo kanaa! Hirriba caala mi'aawa. Akkam mi'oofti du'aayin yeroo tanaa! Qeebalamuun ishiis garmalee kan abdatamuudha."
Qur'aana keesaatti salaata shananitti erga ajaje booda salaata halkaniitti ajaja:
"Aduun dabuu irraa hanga dukkana halkaniitti salaata sirnaan salaati. (Salaata zuhrii,Asrii, Magriba fi Ishaa'i). Qur'aana fajrii (salaata fajriis salaati, isa keessatti qur'aana qara'uu dheerressi). Dhugumatti Qur'aana fajrii (salaata fajrii fi Qur'aana isa keesatti qara'amu) irratti [malaaykonni] ni argamu. Siif [ibaadaa] dabalataa akka ta`uuf halkan irraa isaan (Qur`aanaan) salaati. Gooftaan kee iddoo faarfamaa si dhaabuun ni abdatama.” Suuratu Al-Israa 17:78-79
Kuni salaanni halkanii faayda guddaa akka qabu nutti agarsiisa. Salaata halkanii irraa faayda barbaadamee fi ajrii guddaa argachuuf:
1-Hanga danda'ameen Qur'aana irraa qara'uu, suuraalee (boqonnalee) dhedheeroo yoo haffazan salaata keessatti isaan qara'uu. Aayah armaan olii keessatti: "halkan irraa isaan (Qur`aanaan) salaati." Suurah biraa keessattis, "Qur'aana irraa wanta isiniif laafe qara'aa." Suuratu Al-Muzzammil 73:20
2-Sujuuda dheeressu-Qur'aana keessatti: “Halkan irraa Isaaf sujuudi, halkan dheeraas Isa qulqulleessi.” Al-Insaan 76:26
Hadiisa keessattis: "Gabrichi caalatti Gooftaa isaatti kan dhiyaatu yeroo sujuuda bu'uudha, kanaafu du'aayi baay'isaa." Sahiih Muslim 482
3-Istighfaara baay'isuu-Nuti warra sa'aati sa'aatin dogongorru waan taaneef daqiiqa hunda keessatti istighfaara gochuun nu barbaachisa. Istighfaara jechuun Rabbii olta'aa irraa araarama kadhachuudha. Yeroon halkanii tuni yeroo garmalee barbaachistu du'aayin itti qeebalamtu waan taatef, istighfaara baay'isuun garmalee barbaachisaadha. Namni akkuma istighfaara baay'isuun tasgabbii qalbii argata, adabbiin isarraa deebi'a. Sababni isaas, adabbiin kan namatti bu'uuf sababa cubbuu hojjataniitiin waan ta'eef, sababa istihfaara baay'isutiin immoo Rabbiin adabbii kana namarraa deebisa.
Dhugumatti, Rabbii fi Guyyaa Aakhiratti amanuun warroota amanan irratti gammachuu, harka kennuu fi tasgabbii qalbii dhangalaasa. Iimaanan ala wantoota kanniin haala guutuu ta'een kan fidu gonkumaa hin jiru. Kuni wanta Ergamaan Rabbii (SAW) hadiisa sahiih Muslim gabaase keessatti ibsaniidha:
“Dhimmi mu’imina (nama dhugaan amanee) nama ajaa’ibsiisa. Dhugumatti dhimmi isaa guutun keeyridha (gaariidha). Kuni mu’iminaaf malee eenyufillee kan ta’uu miti. Yoo toltuun isa tuqxe, Rabbiin galateefata. Kuni isaaf gaarii ta’a. Yoo rakkoon isa tuqxe immoo ni obsa. Kunis isaaf gaarii ta’a.” (Sahiih Muslim-2999)
“Dhimmi mu’imina (nama dhugaan amanee) nama ajaa’ibsiisa. Dhugumatti dhimmi isaa guutun keeyridha (gaariidha). Kuni mu’iminaaf malee eenyufillee kan ta’uu miti. Yoo toltuun isa tuqxe, Rabbiin galateefata. Kuni isaaf gaarii ta’a. Yoo rakkoon isa tuqxe immoo ni obsa. Kunis isaaf gaarii ta’a.” (Sahiih Muslim-2999)
Yaadaa fi Milkaa’inna-Kitaaba Guutuu
Kitaabni “Yaadaa fi Milkaa’inna” jedhu, tarkaanfilee kudhan miira mirqaansu jabaatiin nama sochoosun gara milkaa’innaatti nama qajeelchu ibsa…. Nama qalbii isaa jaalala milkaa’innaatiin qabsiisuu barbaade hunda dubbisa.
Jabeenyi yaaduu akkamitti dagaagfamaa? Si’aa’inni hojii akkamitti argamaa? Gootummaan gara hojii darbuu akkamitti jabaataa? Humna ammaa akkamitti itti fayyadamanii? Hojiwwan yoosu ammuma hojjachuun humna akkamii namaaf kennaa?
Milkaa’inni ilma hojiiti. Akkuma namoota milkaa’anii sa’aati digdamii afur, sammuu cimaa fi qoma ajaa’ibaa qabdu. Garuu osoo hin dhaabbatiin ijjannoo hojii qabduu? Jijjirama ajaa’ibaa keessa jirra. Qabsoo fi gara fuunduraatti tarkaanfachuu yoo dhiisne, bakka jiruutti daakamu dandeenya. Kitaaba kanaan qaanqen mirqaansu qoma keessan keessatti dhoostan gara yaada keessaniitti faca’a, jireenyi teessan gara sochiitti dabarti.Dabalataaf: https://sammubani.com/2021/10/23/yaadaa-fi-milkaaina-kitaaba-guutuu/#more-17304
Kitaabni “Yaadaa fi Milkaa’inna” jedhu, tarkaanfilee kudhan miira mirqaansu jabaatiin nama sochoosun gara milkaa’innaatti nama qajeelchu ibsa…. Nama qalbii isaa jaalala milkaa’innaatiin qabsiisuu barbaade hunda dubbisa.
Jabeenyi yaaduu akkamitti dagaagfamaa? Si’aa’inni hojii akkamitti argamaa? Gootummaan gara hojii darbuu akkamitti jabaataa? Humna ammaa akkamitti itti fayyadamanii? Hojiwwan yoosu ammuma hojjachuun humna akkamii namaaf kennaa?
Milkaa’inni ilma hojiiti. Akkuma namoota milkaa’anii sa’aati digdamii afur, sammuu cimaa fi qoma ajaa’ibaa qabdu. Garuu osoo hin dhaabbatiin ijjannoo hojii qabduu? Jijjirama ajaa’ibaa keessa jirra. Qabsoo fi gara fuunduraatti tarkaanfachuu yoo dhiisne, bakka jiruutti daakamu dandeenya. Kitaaba kanaan qaanqen mirqaansu qoma keessan keessatti dhoostan gara yaada keessaniitti faca’a, jireenyi teessan gara sochiitti dabarti.Dabalataaf: https://sammubani.com/2021/10/23/yaadaa-fi-milkaaina-kitaaba-guutuu/#more-17304
Ajaa’iba Qur’aanaa keessaa
Ajaa’ibni Qur’aanaa himame hin dhumu. Jechoota gabaaboon ergaa guddaa dabarsa. Mee ajaa’iba kana keessaa aayah tana haa ilaallu:
﴿يَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلسَّاعَةِ أَيَّانَ مُرۡسَىٰهَا٤٢﴾
“Waa’ee Qiyaamaa ilaalchisee “Dhufaatin (geenyi) ishii yoomi?” [jechuun] si gaafatu.” Suuratu An-Naazi'aat: 42
Aayah keessatti “Mursaahaa?” jechuun maal jechuudhaa? Maxxantuun “-haa” maq-dhaala, “ishii” jedhu bakka buuti. Amma wanti beeku barbaannu jecha “mursaa” jedhuudha. Jechi “mursaa” jedhuu xumura, “arsaa” jedhu irraa kan horsifameedha. Hiika “Arsaa” keessaa tokko, “Irraa bu’uuf dooni buufata ishii (galaana daarii) geessudha.” Kanaafu, mursaa jechuun, “geenyi, gahiinsi, dhufaati (arrival)” ta’a. Hiikni biraa, “Arsaa” gadi dhaabudha. Hiikni lamaan kunniin Qiyaamaaf kan ta’uudha.
Jechi “Mursaahaa” jedhu “argamuu” Qiyaamaa agarsiisuuf itti fayyadamame. Kanaafu, “Dhufaatin(geenyi) ishii yoomi?” jechuun “Qiyaamaan yoom dhaabbatti?” Yookiin “Yoom argamtii?” jechuudha. Hiikni biraa, “mursaa” galaana daarii iddoo (buufata) dooniin itti dhaabbattuudha. Jecha Mursaahaa fayyadamuun dubbii bareechisuuf qofa osoo hin ta’in, wanta barbaachisaa ta’ee wal fakkeessun ibsuu fi haqa Qiyaamaa akka namoonni hubatan taasisuufi.
Yunivarsin erga uumame irraa kaasee tartiiba isaa eeggate yeroo yeroon wal hordofe deemuun, doonii galaana irra deemtuun wal fakkaata. Dooniin tuni adeemsa ishii keessatti iddoo adda addaatti jijjiramaa fi sochii haarawa horatti. Wanti samii fi dachii keessa jiraniis socho’uu fi jijjiramu itti fufuu. Sochiin kuni hin dhaabbatu hanga Qiyaamaan dhaabbattutti malee. Dubbii akkanatti ifaa haa goonu: addunyaan, dooni galaana keessa deemtun wal fakkaatti. Qiyaamaan, immoo iddoo fi yeroo dooniin itti dhaabbattuun wal fakkaatti.
1-Akkuma dooniin galaana bishaanii keessatti sochii itti fuftuun, addunyaan tunis galaana yeroo keessa sochii ishii itti fufti. Fkn, aduun, jiiyni fi urjiileen sochii fi naanna’uu isaanii itti fufu.
2-Doonin erga deemte booda buufata dhumaa itti dhaabbattu qabdi, addunyaan tunis yeroo itti dhaabbattu qabdi. Yeroo kanaan Guyyaa Qiyaamaa jennaan. Kanaafu, akkuma dooniin deemte deemtee buufata ishiitti dhaabbattu, addunyaan tuniis deemte deemtee Qiyaamaa biratti ni dhaabbatti. Yommuu Qiyaamaan dhootu, addunyaan guutuun baduun jireenyi lammataa ni jalqabama. San booda namoonni kaafamuun wanta hojjataa turaniif ni qoratamu, mindaa ykn adabbii argatu. Kanaafu, Qiyaamaa as deemtu tanaaf maal qopheeffatte?
Madda: www.quraana.com
Ajaa’ibni Qur’aanaa himame hin dhumu. Jechoota gabaaboon ergaa guddaa dabarsa. Mee ajaa’iba kana keessaa aayah tana haa ilaallu:
﴿يَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلسَّاعَةِ أَيَّانَ مُرۡسَىٰهَا٤٢﴾
“Waa’ee Qiyaamaa ilaalchisee “Dhufaatin (geenyi) ishii yoomi?” [jechuun] si gaafatu.” Suuratu An-Naazi'aat: 42
Aayah keessatti “Mursaahaa?” jechuun maal jechuudhaa? Maxxantuun “-haa” maq-dhaala, “ishii” jedhu bakka buuti. Amma wanti beeku barbaannu jecha “mursaa” jedhuudha. Jechi “mursaa” jedhuu xumura, “arsaa” jedhu irraa kan horsifameedha. Hiika “Arsaa” keessaa tokko, “Irraa bu’uuf dooni buufata ishii (galaana daarii) geessudha.” Kanaafu, mursaa jechuun, “geenyi, gahiinsi, dhufaati (arrival)” ta’a. Hiikni biraa, “Arsaa” gadi dhaabudha. Hiikni lamaan kunniin Qiyaamaaf kan ta’uudha.
Jechi “Mursaahaa” jedhu “argamuu” Qiyaamaa agarsiisuuf itti fayyadamame. Kanaafu, “Dhufaatin(geenyi) ishii yoomi?” jechuun “Qiyaamaan yoom dhaabbatti?” Yookiin “Yoom argamtii?” jechuudha. Hiikni biraa, “mursaa” galaana daarii iddoo (buufata) dooniin itti dhaabbattuudha. Jecha Mursaahaa fayyadamuun dubbii bareechisuuf qofa osoo hin ta’in, wanta barbaachisaa ta’ee wal fakkeessun ibsuu fi haqa Qiyaamaa akka namoonni hubatan taasisuufi.
Yunivarsin erga uumame irraa kaasee tartiiba isaa eeggate yeroo yeroon wal hordofe deemuun, doonii galaana irra deemtuun wal fakkaata. Dooniin tuni adeemsa ishii keessatti iddoo adda addaatti jijjiramaa fi sochii haarawa horatti. Wanti samii fi dachii keessa jiraniis socho’uu fi jijjiramu itti fufuu. Sochiin kuni hin dhaabbatu hanga Qiyaamaan dhaabbattutti malee. Dubbii akkanatti ifaa haa goonu: addunyaan, dooni galaana keessa deemtun wal fakkaatti. Qiyaamaan, immoo iddoo fi yeroo dooniin itti dhaabbattuun wal fakkaatti.
1-Akkuma dooniin galaana bishaanii keessatti sochii itti fuftuun, addunyaan tunis galaana yeroo keessa sochii ishii itti fufti. Fkn, aduun, jiiyni fi urjiileen sochii fi naanna’uu isaanii itti fufu.
2-Doonin erga deemte booda buufata dhumaa itti dhaabbattu qabdi, addunyaan tunis yeroo itti dhaabbattu qabdi. Yeroo kanaan Guyyaa Qiyaamaa jennaan. Kanaafu, akkuma dooniin deemte deemtee buufata ishiitti dhaabbattu, addunyaan tuniis deemte deemtee Qiyaamaa biratti ni dhaabbatti. Yommuu Qiyaamaan dhootu, addunyaan guutuun baduun jireenyi lammataa ni jalqabama. San booda namoonni kaafamuun wanta hojjataa turaniif ni qoratamu, mindaa ykn adabbii argatu. Kanaafu, Qiyaamaa as deemtu tanaaf maal qopheeffatte?
Madda: www.quraana.com
Rakkoo Jireenyaa Keessa Hulluuquf
Wantoota garmalee gurguddaa namni jireenya tana keessatti dagachuu hin qabne keessaa tokko: "Addunyaan tuni iddoo qormaataa" akka ta'e beekudha. Namni hanga addunyaa tana keessa lubbuun jiru qormaata keessa jira. Garuu qormaanni namoota hundaa garagara. Gariin qananiin qoramu, gariin immoo rakkoon qoramu. Gariin immoo saalaa faallan qoramu. Waa'ee kana ilaalchisee bal'inaan kitaaba, "Kaayyoo uumama ilma Namaa" jedhu keessa ilaalun ni danda'ama.
Tolee, rakkoon nama qunnamuun qormaata erga ta'e, namni rakkoo kana keessa hulluuquf maal gochuu qabaa?
1-Yommuu rakkoon qoraman wanta namarraa barbaadamu hojjachuu- wanti nama qoramu kanarraa barbaadamu: Iimaana, Obsa, hojii gaggaarii hojjachuu fi kkf. Namni yeroo rakkoon isatti bu'u kana yoo hin hojjatin, gaddaa fi cinqii cimaa keessa seena. Garuu, rakkoon isatti bu'ee murtii Rabbiitiin akka ta'e amanuun yoo obsee fi mindaa Rabbiin irraa kajeele, rakkoo kana keessa ni hulluuqa.
2-Rakkoon namatti bu'uun dura, iimaana, beekumsaa fi hojii gaggaarii wantee (gaachana) godhachuu. Yeroo durii namni yommuu gara lolaa deemu, sibila golboo "gaachana" jedhamu godhachuun xiyya isatti darbamu ofirraa deebisa. Haaluma kanaan, namni rakkoon isatti bu'uun dura yoo iimaanan, beekumsaa fi hojii gaggaariin of faaye, rakkoon yommuu isatti bu'u isaaf salphata. Mee ilaali, yeroo rakkoo namoota iimaana qabanii fi hin qabne! Namoonni iimaana qaban, keessi isaanii ni tasgabbaa'a. Sababni isaas, wanti isaanitti bu'e murtii Rabbiitiin akka ta'e ni amanu. Kan rakkoo kanas isaanirraa oofu Isuma qofa akka ta'e ni beeku. Namoonni iimaana hin qabne immoo wanti amananii fi abdatan waan hin jirreef gaddaa fi cinqaa cimaa keessa seenu. Hanga of galaafachu gahuu. Kanaafu, iimaanni, beekumsi fi hojii gaggaariin gaachana xiyya rakkoo namarraa deebisaniidha (makkataniidha).
Wantoota garmalee gurguddaa namni jireenya tana keessatti dagachuu hin qabne keessaa tokko: "Addunyaan tuni iddoo qormaataa" akka ta'e beekudha. Namni hanga addunyaa tana keessa lubbuun jiru qormaata keessa jira. Garuu qormaanni namoota hundaa garagara. Gariin qananiin qoramu, gariin immoo rakkoon qoramu. Gariin immoo saalaa faallan qoramu. Waa'ee kana ilaalchisee bal'inaan kitaaba, "Kaayyoo uumama ilma Namaa" jedhu keessa ilaalun ni danda'ama.
Tolee, rakkoon nama qunnamuun qormaata erga ta'e, namni rakkoo kana keessa hulluuquf maal gochuu qabaa?
1-Yommuu rakkoon qoraman wanta namarraa barbaadamu hojjachuu- wanti nama qoramu kanarraa barbaadamu: Iimaana, Obsa, hojii gaggaarii hojjachuu fi kkf. Namni yeroo rakkoon isatti bu'u kana yoo hin hojjatin, gaddaa fi cinqii cimaa keessa seena. Garuu, rakkoon isatti bu'ee murtii Rabbiitiin akka ta'e amanuun yoo obsee fi mindaa Rabbiin irraa kajeele, rakkoo kana keessa ni hulluuqa.
2-Rakkoon namatti bu'uun dura, iimaana, beekumsaa fi hojii gaggaarii wantee (gaachana) godhachuu. Yeroo durii namni yommuu gara lolaa deemu, sibila golboo "gaachana" jedhamu godhachuun xiyya isatti darbamu ofirraa deebisa. Haaluma kanaan, namni rakkoon isatti bu'uun dura yoo iimaanan, beekumsaa fi hojii gaggaariin of faaye, rakkoon yommuu isatti bu'u isaaf salphata. Mee ilaali, yeroo rakkoo namoota iimaana qabanii fi hin qabne! Namoonni iimaana qaban, keessi isaanii ni tasgabbaa'a. Sababni isaas, wanti isaanitti bu'e murtii Rabbiitiin akka ta'e ni amanu. Kan rakkoo kanas isaanirraa oofu Isuma qofa akka ta'e ni beeku. Namoonni iimaana hin qabne immoo wanti amananii fi abdatan waan hin jirreef gaddaa fi cinqaa cimaa keessa seenu. Hanga of galaafachu gahuu. Kanaafu, iimaanni, beekumsi fi hojii gaggaariin gaachana xiyya rakkoo namarraa deebisaniidha (makkataniidha).
Nafseen takka cubbuu nama biraa hin baadhattu
Namticha tokkotu gurbaa tokkoon akkana jedhe, "Koottu bakka wayii deemnee fedhii keenya haa guuttannu. (kana jechuun wanta haraamaa (zinaa)) haa raawwannu.)" Gurbaanis akkana jedheen, "Wanta haraamaa kana yoo hojjanne cubbuu ykn adabbii keenya eenyutu nuuf baadhataa?" Namtichi wanta deebisu dhabe achumaan cal'isee hafe.
Eeyyen hiriyoonni gara badiitti nama affeeru. Yeroo kanatti waa lama yaadachu barbaachisa:
1- Rabbii guddaa saalfachuu- Osoo Inni na arguu wanta badaa kana hojjadhaa? ofiin jechu.
2- Adabbii cubbuu eenyutu narraa baadhataa? Har'a mi'aa gabaabdu dabartu osoo argadhellee, boru adabbii hadhaawa san eenyutu bakka kiyya bu'ee dhandhamaa? Ana malee eenyullee hin dhandhamu. Kanaafu, mi'aa yeroo gabaabduuf turtu guuttadhee adabbii yeroo dheeraaf turu baadhachu wayya moo har'a badii irraa obsee boqonnaa yeroo dheeraa argachuu wayyaa? Namoonni mi'aa gabaabdu argachuuf badii zinaa (sagaagalummaa) raawwatan, jireenya isaanii guutuu adabbii adda addaatiif saaxilamu. Namoonni badii kana irraa obsan immoo jireenya isaanii guutuu tasgabbii fi boqonnaa argatu.
Namticha tokkotu gurbaa tokkoon akkana jedhe, "Koottu bakka wayii deemnee fedhii keenya haa guuttannu. (kana jechuun wanta haraamaa (zinaa)) haa raawwannu.)" Gurbaanis akkana jedheen, "Wanta haraamaa kana yoo hojjanne cubbuu ykn adabbii keenya eenyutu nuuf baadhataa?" Namtichi wanta deebisu dhabe achumaan cal'isee hafe.
Eeyyen hiriyoonni gara badiitti nama affeeru. Yeroo kanatti waa lama yaadachu barbaachisa:
1- Rabbii guddaa saalfachuu- Osoo Inni na arguu wanta badaa kana hojjadhaa? ofiin jechu.
2- Adabbii cubbuu eenyutu narraa baadhataa? Har'a mi'aa gabaabdu dabartu osoo argadhellee, boru adabbii hadhaawa san eenyutu bakka kiyya bu'ee dhandhamaa? Ana malee eenyullee hin dhandhamu. Kanaafu, mi'aa yeroo gabaabduuf turtu guuttadhee adabbii yeroo dheeraaf turu baadhachu wayya moo har'a badii irraa obsee boqonnaa yeroo dheeraa argachuu wayyaa? Namoonni mi'aa gabaabdu argachuuf badii zinaa (sagaagalummaa) raawwatan, jireenya isaanii guutuu adabbii adda addaatiif saaxilamu. Namoonni badii kana irraa obsan immoo jireenya isaanii guutuu tasgabbii fi boqonnaa argatu.
Zinaan Liqaadha
"Namni dirhaama kumaan namoota keessatti zinaa raawwatu.
Maatii isaa keessatti dirhaama ruubin zinaan raawwatama
Zinaan liqaadhaa liqeefachu yoo barbaadde
Kan kafalu maatima manaa kee irraayyi beeki."
Dhugumatti zinaan liqaadha. Namtichi haadha manaa isaa dhiisee gatii guddaan zinaa alatti yoo raawwate, yookaa haati manaa isaa ykn intalli isaa ykn obboleettin isaa gatii xiqqaan zinaa raawwachuun liqaa inni liqeefate kafaltiif. Mee kana itti xinxalli! Mana tokko keessaa dhiirri zinaa yoo raawwate, mee haala dubartoota maatii sanii ilaalii.
Namni haadha manaa ykn obboleetti ykn intala isaa irratti zinaan akka raawwatamu jibbu, haadha manaa ykn obboleetti ykn intala nama biraa irrattis zinaa raawwachuuf gonkumaa hin hawwin. Salphinni zinaa irraa dhalatu xiqqaa miti. Dubartiin zinaa irraa yoo ulfoofte, sanyiin wal keessa laaqama, ilmi dhalatu gadadoo guddaaf saaxilama. Zinaan garmalee fokkuudha, gonkumaa itti hin dhiyaatin.
"Namni dirhaama kumaan namoota keessatti zinaa raawwatu.
Maatii isaa keessatti dirhaama ruubin zinaan raawwatama
Zinaan liqaadhaa liqeefachu yoo barbaadde
Kan kafalu maatima manaa kee irraayyi beeki."
Dhugumatti zinaan liqaadha. Namtichi haadha manaa isaa dhiisee gatii guddaan zinaa alatti yoo raawwate, yookaa haati manaa isaa ykn intalli isaa ykn obboleettin isaa gatii xiqqaan zinaa raawwachuun liqaa inni liqeefate kafaltiif. Mee kana itti xinxalli! Mana tokko keessaa dhiirri zinaa yoo raawwate, mee haala dubartoota maatii sanii ilaalii.
Namni haadha manaa ykn obboleetti ykn intala isaa irratti zinaan akka raawwatamu jibbu, haadha manaa ykn obboleetti ykn intala nama biraa irrattis zinaa raawwachuuf gonkumaa hin hawwin. Salphinni zinaa irraa dhalatu xiqqaa miti. Dubartiin zinaa irraa yoo ulfoofte, sanyiin wal keessa laaqama, ilmi dhalatu gadadoo guddaaf saaxilama. Zinaan garmalee fokkuudha, gonkumaa itti hin dhiyaatin.
NAMOONNI DU'AAN HANGA GUYYAA QIYAAMAATTI MAALIIF HIN KAAFAMNEE?
Eeyyen namni du'e Guyyaa Qiyaamaa kaafamuun haqa shakkiin keessa hin jirreedha. Garuu san dura namoonni du'an maaliif kaafamanii addunyaa irratti hin mul'annee?
Dur irraa kaase falmiin guddaan warri du'aan booda kaafamutti hin amanne kaasan: "Du'aan booda kaafamuun ni jira yoo jettan, maaliif namni du'ee hin kaafamnee?"
Namni gaafi akkanaa dhiyeessu kana beeku qaba: Addunyaan tuni iddoo (daree) qormaatati. Ilmaan namaa immoo akka barattoota daree keessatti qormaata qoramaniiti. Wanti namni ittiin qoramu keessaa tokko wanta ijaan hin mul'anne kan Rabbiin beeksisetti amanuudha. Du'aan booda kaafamuun wanta ammatti ijaan hin mul'anne kan Rabbiin beeksiiseedha.
Akkuma qormaanni daree yeroo murtaa'a qabu, qormaanni addunyaa tanaas yeroo murtaa'a qaba. Yeroon qormaata addunyaa tanaa hanga addunyaan tuni badduu ykn Qiyaamaan dhaabbattuudha.
Mee amma haa gaafannu: akka seeraatti osoo barattoonni dareetti qoramaa jiranu, deebiin qormaataa ni beeksifamaa? Haaluma kanaan, osoo namoonni addunyaa keessatti qoramaa jiranu namoonni du'aan ni kaafamuu?
Osoo yeroon qormaata addunyaa hin xumuramin, namoonni du'an osoo kaafamanii silaa qormaanni baaxila (disqualified) ta'a. Rabbiin subhaanahu wa ta'aalaa Al-Hakiim waan ta'eef yeroon qormaanni itti xumuramu dursee murteesse jira. Hanga yeroon qormaataa xumuramutti namni du'e akka hin kaafamne taasise. Akkuma yeroon qormaataa xumurameen, firii qormaata isaanii akkka argataniif namoota du'an hunda ni kaasa. Akkuma barataan yommuu waraqaan deebii isaaf deebi'u wanta yeroo qormaataa hojjate waraqaa deebii irratti arguu, namni wanta yeroo qormaataa hojjate Guyyaa Qiyaamaa kitaaba isaa keessatti ni arga:
“Kitaabnis ni kaa’ama. Yomasan yakkamtoota waan isa keessa jiru irraa sodaattota ta’anii argita. Ni jedhus, “Yaa badii keeenya! Kuni kitaaba akkamii, xiqqaas guddaas walitti qabu malee hin dhiifne!” Wanta hojjatan dhiyaataa ta’ee argatu. Gooftaan kee eenyullee hin miidhu.” (Suuratu al-Kahf 18:49 )
Firiin qormaata barattoonni qoramanii guyyaa itti himamu qabaa miti ree? Akkuma kana firiin qormaata namoonni addunyaa tana keessatti qoramaniis guyyaa itti beeksifamu qaba. Guyyaa kanas Guyyaa Qiyaamaa jennaan. Guyyaa san firiin nama hundaatu ifa ta'a. Ergasii firii qormaata isaa irratti hundaa'e takkaa gara Jannataa takkaa immoo gara Jahannam qajeelfama.
Qur'aana keessatti:
“Inni Kan samiiwwanii fi dachii guyyaa jaha keessatti uumedha. Arshiin Isaas bishaan gubbaa ture. Eenyu keessantu irra gaarii akka hojjatu isin qoruuf, [isaan uume]. Yoo ati, “Dhugumatti, isin du’a booda ni kaafamtu.” jetteen, warri kafaran, “kuni sihrii (falfala) ifa ta’e malee waan biraati miti.” jedhu.” Suuratu Huud 11:7
Addunyaan tuni iddoo qormaata erga taate, iddoo fi yeroon firiin qormaataa itti beekkamu jiraachu qaba. Iddoon firiin qormaata itti beekkamu addunyaan tuni diigamte lafa diriiraa bu'aa bayii homaatu hin qabne irratti. Yeroon immoo Guyyaa Qiyaamaati. Kanaaf, qormaatan booda firiin qormaataa beekkamu waan qabuuf du'aan booda kaafamuun dirqama.
Eeyyen namni du'e Guyyaa Qiyaamaa kaafamuun haqa shakkiin keessa hin jirreedha. Garuu san dura namoonni du'an maaliif kaafamanii addunyaa irratti hin mul'annee?
Dur irraa kaase falmiin guddaan warri du'aan booda kaafamutti hin amanne kaasan: "Du'aan booda kaafamuun ni jira yoo jettan, maaliif namni du'ee hin kaafamnee?"
Namni gaafi akkanaa dhiyeessu kana beeku qaba: Addunyaan tuni iddoo (daree) qormaatati. Ilmaan namaa immoo akka barattoota daree keessatti qormaata qoramaniiti. Wanti namni ittiin qoramu keessaa tokko wanta ijaan hin mul'anne kan Rabbiin beeksisetti amanuudha. Du'aan booda kaafamuun wanta ammatti ijaan hin mul'anne kan Rabbiin beeksiiseedha.
Akkuma qormaanni daree yeroo murtaa'a qabu, qormaanni addunyaa tanaas yeroo murtaa'a qaba. Yeroon qormaata addunyaa tanaa hanga addunyaan tuni badduu ykn Qiyaamaan dhaabbattuudha.
Mee amma haa gaafannu: akka seeraatti osoo barattoonni dareetti qoramaa jiranu, deebiin qormaataa ni beeksifamaa? Haaluma kanaan, osoo namoonni addunyaa keessatti qoramaa jiranu namoonni du'aan ni kaafamuu?
Osoo yeroon qormaata addunyaa hin xumuramin, namoonni du'an osoo kaafamanii silaa qormaanni baaxila (disqualified) ta'a. Rabbiin subhaanahu wa ta'aalaa Al-Hakiim waan ta'eef yeroon qormaanni itti xumuramu dursee murteesse jira. Hanga yeroon qormaataa xumuramutti namni du'e akka hin kaafamne taasise. Akkuma yeroon qormaataa xumurameen, firii qormaata isaanii akkka argataniif namoota du'an hunda ni kaasa. Akkuma barataan yommuu waraqaan deebii isaaf deebi'u wanta yeroo qormaataa hojjate waraqaa deebii irratti arguu, namni wanta yeroo qormaataa hojjate Guyyaa Qiyaamaa kitaaba isaa keessatti ni arga:
“Kitaabnis ni kaa’ama. Yomasan yakkamtoota waan isa keessa jiru irraa sodaattota ta’anii argita. Ni jedhus, “Yaa badii keeenya! Kuni kitaaba akkamii, xiqqaas guddaas walitti qabu malee hin dhiifne!” Wanta hojjatan dhiyaataa ta’ee argatu. Gooftaan kee eenyullee hin miidhu.” (Suuratu al-Kahf 18:49 )
Firiin qormaata barattoonni qoramanii guyyaa itti himamu qabaa miti ree? Akkuma kana firiin qormaata namoonni addunyaa tana keessatti qoramaniis guyyaa itti beeksifamu qaba. Guyyaa kanas Guyyaa Qiyaamaa jennaan. Guyyaa san firiin nama hundaatu ifa ta'a. Ergasii firii qormaata isaa irratti hundaa'e takkaa gara Jannataa takkaa immoo gara Jahannam qajeelfama.
Qur'aana keessatti:
“Inni Kan samiiwwanii fi dachii guyyaa jaha keessatti uumedha. Arshiin Isaas bishaan gubbaa ture. Eenyu keessantu irra gaarii akka hojjatu isin qoruuf, [isaan uume]. Yoo ati, “Dhugumatti, isin du’a booda ni kaafamtu.” jetteen, warri kafaran, “kuni sihrii (falfala) ifa ta’e malee waan biraati miti.” jedhu.” Suuratu Huud 11:7
Addunyaan tuni iddoo qormaata erga taate, iddoo fi yeroon firiin qormaataa itti beekkamu jiraachu qaba. Iddoon firiin qormaata itti beekkamu addunyaan tuni diigamte lafa diriiraa bu'aa bayii homaatu hin qabne irratti. Yeroon immoo Guyyaa Qiyaamaati. Kanaaf, qormaatan booda firiin qormaataa beekkamu waan qabuuf du'aan booda kaafamuun dirqama.
Abraar nyaatatti nafseen isaanii osoo hajamtu (barbaaddu) hiyeeyyiif, yatiimootaa fi hidhamaaf kennu. Kanas kan godhaniif jaalala Rabbii qofaafi. Mindaa fi galata isaan irraa hin eegan. Sababni isaas, wanti gaariin hunda caalu mindaa homaatu osoo namarraa hin eegin Rabbiif qofa jedhani wanta hojjataniidha." Madda: https://quraana.com/76/
Karaalee ma'asiyaan (cubbuun) namatti seentuun-Kutaa 1ffaa
Kan hammattu keessa jiru malee barreefamni kuni kitaaba beekkama Imaamu Ibn Al-Qayyim barreesse "Jawaabul Kaafi" jedhamu irraa fudhatame:
Mee karaalee ma'asiyaan (cubbuun) namatti seentun haa ilaallu.
Yeroo baay'ee balbaloota afur kanaan ma'asiyaan gabrichatti seenti:
1-Ilaalcha (İjaan ilaalu)
Ilaalchi ergamaa fi hogganaa fedhii lubbuuti. Ilaalcha eeguun hundee qaama saalaa eeguti. Namni ija ofii gadi fure, qilee badiitti of darbe. Ergamaan Rabbii (S.A.W) akkana jedhan: Ilaalcha ilaalcha biraatin hin hordofsiisiin. Tan jalqabaa qofatu teeti, tan lammataa teeti miti." (Ahmad-1369, Abu Dawud- 2149)
Musnad Ahmad keessatti àkka gabaafametti "Ilaalchi xiyyoota ibliisaa keessaa xiyya summooftudha." Namni Rabbiif jedhe dubartii bareeddu irraa ija ofii gadi qabate, hanga Rabbiin qunnamutti Rabbiin mi'aa iimaanaa qalbii isaa keessa godha. Ergamaan Rabbii (S.A.W) akkana jedhan: Karaa irra taa'uu irraa of eeggadhaa." Sahaabonnis ni jedhan, "Yaa Ergamaa Rabbii karaa irra taa'uun keenya wanta hin hafneedha." Innis ni jedhe, "Akkas gochuun keessan yoo hin hafne, karaa haqa isaa kennaaf." Isaanis ni jedhan, "Haqni karaa (daandii) maalidhaa?" Innis ni jedhe, "Ija gadi qabachuu, azaa (nama rakkisuu) dhiisuu fi nageenya deebisuudha." (Sahiih Al-Bukhaari 6229, Sahiih Muslim 2121)
Ilaalchi hundee balaa waligalaa nama tuqxudha. Ilaaluun yaada sammuu keessa qaxxaamuru dhala, yaanni sammuu keessa qaxxaamurus wanta irra deddeebi'anii yaadan ta'a. Irra deddeebin yaadaa kunis fedhii lubbuu dhala. Fedhiin lubbuus fedhii cimaa ijjannoo taatu dhalti. Ergasii wanti dhoowwu yoo hin jiraatin gochii ni raawwatama. Kana ilaalchise akkana jedhamee jira: "Laalaa irratti obsuu caalaa ija gadi qabachuu irratti obsuutu salphaadha.
Kana jechuun sababa ija gadi qabaachuu dhiisanitiif yaaddo, jeequmsaa fi gubaa nama qunnamu irratti obsuu caalaa ija gadi qabachuu irratti obsuutu salphaadha. Akkuma walaleessaan jedhe:
Taaten hundi jalqabni isii ilaalchaa
Ibiddi guddaan qaanqee xiqqaa irraa ka’aa
Ilaalcha meeqatu qalbii namaa keessatti lixee
Lixa akka xiyyaa hidhaa hin qabnee
Balaa wanta haraamaa ilaalu keessaa tokko gaabbii, gaddaa fi gubaa keesso namatti uwwisa. Namni wanta argachuu fi irraa obsuu hin dandeenye ni ilaala. Kuni irraa guddaa adabbiiti: Garii isaa irraa obsuu hin dandeenye, garii isaas argachuu hin dandeenye. Walaleessaan ni jedhe:
Akkuma argite yommuu ija kee gadi furtuu
Wanta guutuu isaa argachuu hin dandeenya argitaa
Garii isaa irraas obsu hin dandeessu."
(Namni yommuu dubartii miidhagduu alagaa (ajnabiyya) itti xiyyeefachuun ilaaluu gubaa, yaaddoo fi dhiphinna guddaa keessatti lixa. Dubartii tana argachuus hin danda'u, irraas obsuus hin danda'u. Akka kanatti jireenya isaa keessatti gubaa fi dhiphinna keessa jiraata. Garuu osoo ija ofii gadi qabatee ykn tasa yommuu ishii arguu, akkuma Rasuulli (SAW) jedhan dafee osoo ija isaa irraa garagalchee, gubaa fi yaaddoo kanatti hin seenu ture. Yaa nama kophaatti bahee filmi wal-qunnamti ilaalu! Yaa nama mobaayili isaa suuraa dubartiitiin guutee! Yaaddoo fi dhiphinna akkami keessa jiraataa! Akkuma suuraan suni sammuu isaa keessatti balaqeessa'uun gubaa akkamittu sitti dhagahamaa! Ufff!!!! Achi dhiisi suuraa kana! Ufff! Achi dhiisi vidiyoo shamaa san! Gadda, dhiphinnaa fi gubaa malee homaa siif hin dabalu.)
Kan hammattu keessa jiru malee barreefamni kuni kitaaba beekkama Imaamu Ibn Al-Qayyim barreesse "Jawaabul Kaafi" jedhamu irraa fudhatame:
Mee karaalee ma'asiyaan (cubbuun) namatti seentun haa ilaallu.
Yeroo baay'ee balbaloota afur kanaan ma'asiyaan gabrichatti seenti:
1-Ilaalcha (İjaan ilaalu)
Ilaalchi ergamaa fi hogganaa fedhii lubbuuti. Ilaalcha eeguun hundee qaama saalaa eeguti. Namni ija ofii gadi fure, qilee badiitti of darbe. Ergamaan Rabbii (S.A.W) akkana jedhan: Ilaalcha ilaalcha biraatin hin hordofsiisiin. Tan jalqabaa qofatu teeti, tan lammataa teeti miti." (Ahmad-1369, Abu Dawud- 2149)
Musnad Ahmad keessatti àkka gabaafametti "Ilaalchi xiyyoota ibliisaa keessaa xiyya summooftudha." Namni Rabbiif jedhe dubartii bareeddu irraa ija ofii gadi qabate, hanga Rabbiin qunnamutti Rabbiin mi'aa iimaanaa qalbii isaa keessa godha. Ergamaan Rabbii (S.A.W) akkana jedhan: Karaa irra taa'uu irraa of eeggadhaa." Sahaabonnis ni jedhan, "Yaa Ergamaa Rabbii karaa irra taa'uun keenya wanta hin hafneedha." Innis ni jedhe, "Akkas gochuun keessan yoo hin hafne, karaa haqa isaa kennaaf." Isaanis ni jedhan, "Haqni karaa (daandii) maalidhaa?" Innis ni jedhe, "Ija gadi qabachuu, azaa (nama rakkisuu) dhiisuu fi nageenya deebisuudha." (Sahiih Al-Bukhaari 6229, Sahiih Muslim 2121)
Ilaalchi hundee balaa waligalaa nama tuqxudha. Ilaaluun yaada sammuu keessa qaxxaamuru dhala, yaanni sammuu keessa qaxxaamurus wanta irra deddeebi'anii yaadan ta'a. Irra deddeebin yaadaa kunis fedhii lubbuu dhala. Fedhiin lubbuus fedhii cimaa ijjannoo taatu dhalti. Ergasii wanti dhoowwu yoo hin jiraatin gochii ni raawwatama. Kana ilaalchise akkana jedhamee jira: "Laalaa irratti obsuu caalaa ija gadi qabachuu irratti obsuutu salphaadha.
Kana jechuun sababa ija gadi qabaachuu dhiisanitiif yaaddo, jeequmsaa fi gubaa nama qunnamu irratti obsuu caalaa ija gadi qabachuu irratti obsuutu salphaadha. Akkuma walaleessaan jedhe:
Taaten hundi jalqabni isii ilaalchaa
Ibiddi guddaan qaanqee xiqqaa irraa ka’aa
Ilaalcha meeqatu qalbii namaa keessatti lixee
Lixa akka xiyyaa hidhaa hin qabnee
Balaa wanta haraamaa ilaalu keessaa tokko gaabbii, gaddaa fi gubaa keesso namatti uwwisa. Namni wanta argachuu fi irraa obsuu hin dandeenye ni ilaala. Kuni irraa guddaa adabbiiti: Garii isaa irraa obsuu hin dandeenye, garii isaas argachuu hin dandeenye. Walaleessaan ni jedhe:
Akkuma argite yommuu ija kee gadi furtuu
Wanta guutuu isaa argachuu hin dandeenya argitaa
Garii isaa irraas obsu hin dandeessu."
(Namni yommuu dubartii miidhagduu alagaa (ajnabiyya) itti xiyyeefachuun ilaaluu gubaa, yaaddoo fi dhiphinna guddaa keessatti lixa. Dubartii tana argachuus hin danda'u, irraas obsuus hin danda'u. Akka kanatti jireenya isaa keessatti gubaa fi dhiphinna keessa jiraata. Garuu osoo ija ofii gadi qabatee ykn tasa yommuu ishii arguu, akkuma Rasuulli (SAW) jedhan dafee osoo ija isaa irraa garagalchee, gubaa fi yaaddoo kanatti hin seenu ture. Yaa nama kophaatti bahee filmi wal-qunnamti ilaalu! Yaa nama mobaayili isaa suuraa dubartiitiin guutee! Yaaddoo fi dhiphinna akkami keessa jiraataa! Akkuma suuraan suni sammuu isaa keessatti balaqeessa'uun gubaa akkamittu sitti dhagahamaa! Ufff!!!! Achi dhiisi suuraa kana! Ufff! Achi dhiisi vidiyoo shamaa san! Gadda, dhiphinnaa fi gubaa malee homaa siif hin dabalu.)
Hanga fedhe cinqii fi balaan yoo sitti baay'atelle rahmata Rabbii irraa abdii hin muratin. Ya'quub (aleyh salaam) ilma garmalee jaallatu ni dhabe, ergasii ijoollee lama dabalataan ni dhabe. Rakkoo cimaa kana keessa osoo jiru akkana jedhe:
"Yaa ilmaan kiyya! Deemaatii Yuusufi fi obboleessa isaa iyyaafadhaa, rahmata Rabbii irraa abdii hin muratinaa. Namoota kaafirota malee kan rahmata Rabbii irraa abdii muratu hin jiru. [Suuratu Yuusuf 12:87]
Ya’quub (aleyh salaam) ilmaan isaatiin akkana jedhe: “Gara Misir deemaatii oduu Yuusufi fi obboleessa isaa funaanaa. Waa’ee isaanii qorachuu irraa hin dadhabinaa. Rahmata Rabbii irraa abdii hin kutatinaa. Dhugumatti, abdiin wanta abdatan argachuuf akka carraaqan nama taasisa. Abdii kutuun immoo akka ceem’anii fi harka maratanii taa’an nama taasisa. Wanti hundarra caalaa gabroonni abdatan tolaa fi rahmata Rabbiiti. dhugumatti namoota kafaran malee rahmata Rabbii irraa abdii kan muratu hin jiru. sababni isaas, isaan waan kafaraniif (hin amanneef) rahmata Rabbii akka fagootti ilaalu. Rahmanni Isaa isaan irraa fagoodha. Kanaafu, kaafirootaan wal hin fakkaatinaa.
Akka lugaatti jechi rawh jedhu hiika ‘afuura baafachu, boqachuu fi rahmata’ qaba. Kana keessaa hiikni wali galaa “rahmata”. Sababni isaas, rahmanni boqonnaa rakkoo, yaaddoo fi gaddaa irraa ittiin boqotan fiddi.
Rakkoon nabii Ya’quub (aleyh salaam) keessa jiru rakkoo cimaa qoma fi nafsee isaa dhiphiseedha. Kanaafu, kana keessaa bahuun afuura baafachu (boqochuu) barbaade. Rahmanni Rabbii boqonnaa kana kan of keessaa qabduudha. Kanaafu, rahmata boqonnaa of keessaa qabdu tanarraa abdii hin muratinaa jechuun ijoollee isaatiif dhaame. Kaafironni rahmata tanarraa abdii muratu. Rakkoo keessaa hin baanu jechuun abdii kutu. Asirraa wanti hubannu,
-Mu’mintoonni (warri dhugaan amanan) rahmata Rabbii irraa abdii hin muratan. Sababni isaas, isaan Rabbiin gabroota Isaatiif rahmata kan godhuu fi wanta hunda irratti danda’aa akka ta’e ni beeku. Rakkoo keessa jiran kana keessaa isaan baasu irratti danda’aadha. Kanaafu yoo gara Isaatti dheessanii Isa kadhatan, rahmata isaaniif gochuun rakkoo kana keessaa isaan baasa.
-Kaafironni immoo rahmataa fi dandeetti Rabbii waan hin beeknee fi itti hin amanneef rahmata Isaa irraa abdii muratu. Mee ilaali, yeroo cinqiin garmalee jabaatu, kaafironni abdii murachuun of ajjeesu. Cinqii kana keessaa Rabbiin nama baasa jedhanii waan hin abdanneef lubbuu ofii galaafatu. Mu’mintoonni immoo yeroo cinqii gara Rabbii olta’aatti dheessun Isa kadhatu, rahmata Isaa ni kajeelu, abdii hin kutan. Kanaafu tasgabbii argatu.
"Yaa ilmaan kiyya! Deemaatii Yuusufi fi obboleessa isaa iyyaafadhaa, rahmata Rabbii irraa abdii hin muratinaa. Namoota kaafirota malee kan rahmata Rabbii irraa abdii muratu hin jiru. [Suuratu Yuusuf 12:87]
Ya’quub (aleyh salaam) ilmaan isaatiin akkana jedhe: “Gara Misir deemaatii oduu Yuusufi fi obboleessa isaa funaanaa. Waa’ee isaanii qorachuu irraa hin dadhabinaa. Rahmata Rabbii irraa abdii hin kutatinaa. Dhugumatti, abdiin wanta abdatan argachuuf akka carraaqan nama taasisa. Abdii kutuun immoo akka ceem’anii fi harka maratanii taa’an nama taasisa. Wanti hundarra caalaa gabroonni abdatan tolaa fi rahmata Rabbiiti. dhugumatti namoota kafaran malee rahmata Rabbii irraa abdii kan muratu hin jiru. sababni isaas, isaan waan kafaraniif (hin amanneef) rahmata Rabbii akka fagootti ilaalu. Rahmanni Isaa isaan irraa fagoodha. Kanaafu, kaafirootaan wal hin fakkaatinaa.
Akka lugaatti jechi rawh jedhu hiika ‘afuura baafachu, boqachuu fi rahmata’ qaba. Kana keessaa hiikni wali galaa “rahmata”. Sababni isaas, rahmanni boqonnaa rakkoo, yaaddoo fi gaddaa irraa ittiin boqotan fiddi.
Rakkoon nabii Ya’quub (aleyh salaam) keessa jiru rakkoo cimaa qoma fi nafsee isaa dhiphiseedha. Kanaafu, kana keessaa bahuun afuura baafachu (boqochuu) barbaade. Rahmanni Rabbii boqonnaa kana kan of keessaa qabduudha. Kanaafu, rahmata boqonnaa of keessaa qabdu tanarraa abdii hin muratinaa jechuun ijoollee isaatiif dhaame. Kaafironni rahmata tanarraa abdii muratu. Rakkoo keessaa hin baanu jechuun abdii kutu. Asirraa wanti hubannu,
-Mu’mintoonni (warri dhugaan amanan) rahmata Rabbii irraa abdii hin muratan. Sababni isaas, isaan Rabbiin gabroota Isaatiif rahmata kan godhuu fi wanta hunda irratti danda’aa akka ta’e ni beeku. Rakkoo keessa jiran kana keessaa isaan baasu irratti danda’aadha. Kanaafu yoo gara Isaatti dheessanii Isa kadhatan, rahmata isaaniif gochuun rakkoo kana keessaa isaan baasa.
-Kaafironni immoo rahmataa fi dandeetti Rabbii waan hin beeknee fi itti hin amanneef rahmata Isaa irraa abdii muratu. Mee ilaali, yeroo cinqiin garmalee jabaatu, kaafironni abdii murachuun of ajjeesu. Cinqii kana keessaa Rabbiin nama baasa jedhanii waan hin abdanneef lubbuu ofii galaafatu. Mu’mintoonni immoo yeroo cinqii gara Rabbii olta’aatti dheessun Isa kadhatu, rahmata Isaa ni kajeelu, abdii hin kutan. Kanaafu tasgabbii argatu.
Oduu Gammachiisaa (Bushraa):
(إِنَّ ٱلَّذِینَ یَتۡلُونَ كِتَـٰبَ ٱللَّهِ وَأَقَامُوا۟ ٱلصَّلَوٰةَ وَأَنفَقُوا۟ مِمَّا رَزَقۡنَـٰهُمۡ سِرࣰّا وَعَلَانِیَةࣰ یَرۡجُونَ تِجَـٰرَةࣰ لَّن تَبُورَ)
Dhugumatti warri Kitaaba Rabbii dubbisan, salaata sirnaan salaatanii fi wanta isaaniif kennine irraa ifaa fi dhoksaatti arjooman, daldala kasaaraa hin qabni abdatu." [Surah Fatir 29]
Tafsiir Muyassar:
إن الذين يقرؤون القرآن ويعملون به، وداوموا على الصلاة في أوقاتها، وأنفقوا مما رزقناهم من أنواع النفقات الواجبة والمستحبة سرًّا وجهرًا، هؤلاء يرجون بذلك تجارة لن تكسُد ولن تهلك، ألا وهي رضا ربهم، والفوز بجزيل ثوابه؛
Dhugumatti warri Qur'aana qara'anii fi itti hojjatan, salaata yeroo isaatti sirnaan salaatu itti fufanii fi wanta isaaniif kennine irraa ifaattis ta'i dhoksaan wanta dirqamaa fi jaallatamaa irratti baasan,(kan akka zakaa,sadaqaa), isaan kunniin daldala kasaaraa hin qabne fi gonkumaa hin banne kajeelu. Daldalli kuni jaalala Gooftaa isaaniiti fi mindaa Isaa gaariin (Jannataan) milkaa'uudha
(إِنَّ ٱلَّذِینَ یَتۡلُونَ كِتَـٰبَ ٱللَّهِ وَأَقَامُوا۟ ٱلصَّلَوٰةَ وَأَنفَقُوا۟ مِمَّا رَزَقۡنَـٰهُمۡ سِرࣰّا وَعَلَانِیَةࣰ یَرۡجُونَ تِجَـٰرَةࣰ لَّن تَبُورَ)
Dhugumatti warri Kitaaba Rabbii dubbisan, salaata sirnaan salaatanii fi wanta isaaniif kennine irraa ifaa fi dhoksaatti arjooman, daldala kasaaraa hin qabni abdatu." [Surah Fatir 29]
Tafsiir Muyassar:
إن الذين يقرؤون القرآن ويعملون به، وداوموا على الصلاة في أوقاتها، وأنفقوا مما رزقناهم من أنواع النفقات الواجبة والمستحبة سرًّا وجهرًا، هؤلاء يرجون بذلك تجارة لن تكسُد ولن تهلك، ألا وهي رضا ربهم، والفوز بجزيل ثوابه؛
Dhugumatti warri Qur'aana qara'anii fi itti hojjatan, salaata yeroo isaatti sirnaan salaatu itti fufanii fi wanta isaaniif kennine irraa ifaattis ta'i dhoksaan wanta dirqamaa fi jaallatamaa irratti baasan,(kan akka zakaa,sadaqaa), isaan kunniin daldala kasaaraa hin qabne fi gonkumaa hin banne kajeelu. Daldalli kuni jaalala Gooftaa isaaniiti fi mindaa Isaa gaariin (Jannataan) milkaa'uudha
"Sila nama Rabbiin qoma isaa Islaamaaf bal’isee kanaafu, inni ifa Gooftaa isaa irraa ta’e irra jiru [akka nama qalbiin isaa gogdeetii?]" https://quraana.com/39/#22