"Stress, Baxolash va Yengish" asarining mualliflari Syuzan Folkman va Richard Lazarus stressga quyidagicha ta'rif beradi:
"Stress-bu siz o'ylagan qiyinchilik xavfini, bu xavfni idora eta olish qobilyatingizdan ko'ra kuchliroq deb baxolashingizning natijasidir."👉 Hozirda ushbu ta'rif kognitiv stress nazariyasining asosi hisoblanadi.

@getpsychedup

🧠 G'aroyib xotira sinovlaridan biri Buyuk Britaniya sohilida o'tkazilgan. Jami 18 ta suvga sho'ng'uvchilarga suvda va quruqlikda so'zlarni yod olish vazifasi topshirilgan va ularning suvda hamda quruqlikda bu so'zlarni esga olish qobilyati tekshirilgan.

Asosiy mazmun quyidagicha: Siz o'rgangan vaziyat ma'lumotni esga olishda muhim ahamiyatga ega.

💡Siz, bundan imtixon olinadigan xonada o'qish orqali o'qigan ma'lumotlaringizni esga olinish ehtimolligini oshirishda foydalanishingiz mumkin.

@getpsychedup

"Kim tashqi dunyoga boqsa, orzu qiladi. Kimki ichki dunyosiga boqsa, u uyg'onadi." -Karl Yung

"Agar siz qanchalik kuchli ekanligingizni bilsangiz, siz judayam kuchlisiz." -Yog'i Bxajan

"Odamlar vitraj oynalariga o'xshaydilar. Ular quyosh chiqqanda porlaydilar, ammo ularning haqiqiy go'zalligi quyosh botganida, ichkarida yorug'lik bo'lgandagina nur sochishida namoyon bo'ladi." -Elizabet Kubler-Ross

"Nima qilsangiz ham, uni bajarganingiz uchun o'zingizni seving. Qanday his qilsangiz ham, uni his qilganingiz uchun o'zingizni seving." -Taddeus Golas

"O'sish biz o'z kamchiliklarimizni qabul qila boshlaganimizda boshlanadi." - Jan Vanier

"Biz tog'larni emas, balki o'zimizni zabt etamiz."
-Edmund Hillari (Everest tog'iga chiqqan birinchi inson)

Agar kimdir sizga "Jahlim chiqqani yo'q."- deb tursa-yu, ammo uning ovoz toni va tana harakatlari jahli chiqqanligini ko'rsatsa, siz bu holatda so'zlargami yoki tana harakatlari hamda ovoz toniga ishonasizmi?

🧠 Miyaning amigdala qismi noverbal xabarlarni- gavda holatining to'satdan o'zgarishi, yuzdagi ifodalar (misol uchun qovoq solish yoki tabassum qilish) va ovoz tonini ajratib oladi.

Boshidan jarohat olgan va ko'rish qobilyatini butunlay yo'qotgan bemor emotsiyalarni aniqlay olgan. (Bu bemorda miyaning aynan oksipital-miyaning ko'rish sohasiga aloqador qismi jarohatlangan.)

🔎 Miyani skanerdan o'tkazish natijalari shuni ko'rsatadiki, miya emotsiyalarni aniqlashda boshqa yo'lakdan foydalanadi.

Ushbu bemorda ko'z ➡️ talamus ➡️vizual korteks (miyaning ko'rish mintaqasi) mavjud emas, chunki jarohat bularga butunlay zarar yetkazgan. Bemor butunlay ojiz bo'lib qolgan.

Bu bemor miyasining ikkinchi yo'lagi: ko'z ➡️ talamus ➡️ amigdala vaziyatdan, noverbal xatti-harakatlardan ma'no izlovchi, emotsiyalarni o'qishga mas'ul miya yo'lagi ushbu insonning boshqa odamlarning emotsiyalarini, hissiyotlarini o'qib olish qobilyatiga imkon bergan.

Bu ilm-fanda "Affektiv ojizlik" atamasi sifatida ma'lum.
👉 Butunlay ojiz insonlarning ham xuddi siz va biz kabi emotsiyalarni, so'zlarsiz ham boshqalarning hissiyotlarini o'qiy olish qobilyati.

Bu, xuddi bir-birimizga WIFI orqali ulanishimizga o'xshaydi.


© Bayola universiteti ma'ruzasidan

"Kuzatuvchi effekti" ("Baystandr effekti")

📚 Favqulodda holatda boshqalarning mavjudligi yakka shaxsning aralashuvidan qaytarishi "Kuzatuvchi effekti" ni yuzaga keltiradi. Kuzatuvchilarning soni qanchalik ko'p bo'lishi, ulardan har birining muhtojlikda qolgan insonga yordam berish ehtimolini shuncha kamaytiradi. Odamlarning tang holatda harakat qilishlari ehtimolligi kam yoki boshqa guvohlar umuman bo'lmaganda ko'proq.

🔍 Ijtimoiy psixologlar Bib Latani va Jon Darli 1964-yilda Nyu York shahrida Kiti Genoveskiyning hayotiga shafqatsiz nuqta qo'yilganidan so'ng "Kuzatuvchi effekti" tushunchasini ommalashtirdilar. 28 yoshli ayol o'z kvartirasi tashqarisida pichoqlab o'ldirildi, qo'shnilar yordam berish yoki politsiyaga qo'ng'iroq qilishda pand berdilar.

📌 Latane va Darley "Kuzatuvchi effekti"ini "Javobgarlik hissining sezilarli tarqalishi" (boshqa guvohlarning yordam berish ehtimolligi kuzatuvchilarning unga aralashish ehtimolligini kamaytiradi) va "Ijtimoiy ta'sir" ostida ( odamlar atrofdagilarning xatti-harakatlarini kuzatish orqali qanday harakat qilish kerak ekanligini aniqlab oladilar) deb izohlashgan.

❓Qanday qilib "Faol kuzatuvchi" bo'lish mumkin?❓

🆘 Kuzatuvchi effektining tasvirlangan ijtimoiy hamda xulq-atvor jihatdan harakatsizligini, undan xabardor bo'lish va ongli ravishda tayyorlanish orqali barham berish mumkin.

❗️Ko'pincha birgina odamning, shunchaki "Nimalar bo'lyapti?" yoki "Militsiya kelyapti" Ko'pincha birgina insonning, shunchaki "Nimalar bo'lyapti?" yoki "Militsiya kelyapti"- degan hayqirig'i boshqalarning ham harakat qilishiga dalda vazifasini o'tashi mumkin.

🔅 Faol kuzatuvchi javobgarlikda o'zining yagona ekanligini zimmasiga olishi va shuning uchun boshqalarning yordamga qo'l cho'zishiga yo'nalish berishi o'ta muhim va shu bilan birgalikda samaralidir..

🥰 Mehribon bo'lish bolalarni xursand qiladi

👶 👧 Ikkinchi bor tug'ilgan kunlarini nishonlashga bir yoki ikki oydan kam qolgan, endi yurishni boshlayotgan yigirmata bolaga o'yinchoq maymun “Shiriniklarni yoqtiruvchi” deb tanishtirildi.

😋 Shundan hech qancha vaqt o’tmasdan eksperiment o’tkazuvchi 8 ta shirinlikni “topib oldi” va bolaga bularning barchasi uniki ekanligi aytib, berildi.

So’ng eksperiment o’tkazuvchi yana uch bosqichni, bir-biridan farq qiluvchi ketma-ketlikda amalga oshirdi:

(1)bola kuzatayotgan paytda boshqa bir shirinlik topib o'yinchoq maymunga berdi;

(2) yana bir shirinlik “topib” bolaga uzatdi va uni o'yinchoq maymunga berishini so’radi;

(3) yoki bolaning o’ziga tegishli 8 ta shirinliklaridan birini o’yinchoq maymunga berishni so’radi.

👉 Bolalardan birini eksperiment jarayonida kuzating.

Xotirangizni sinab ko'ring
⚠️ Bu harflarni bir zumda eslab qolish qiyinroq

✅ Biroq, oldingi ortirrilgan bilimlar sizga yordam berishi mumkin.
Qanday deysizmi? 👇👇👇

✅ Yangi fikrlar va ilgari mavjud bo'lgan xotiralar o'rtasidagi munosabatlarni o'rnatish orqali siz yaqinda o'rganilgan ma'lumotni keyinchalik esga olinish ehtimolligini sezilarli darajada oshirasiz.

Intuitsiya (lot. intuitio — sinchiklab qarayman) — haqiqatni dalil bilan isbotlamasdan, bevosita fahm-farosat bilan anglab olish qobiliyati 👉 Intuitsiya

🎳 Tasavvur qiling, 2 ta jismni qo'limizga olamiz, aytaylik 2 ta bouling to'pi: kichik bolalar uchun yengilroq (misol uchun, 1 yoki 2 kg) va yetarlicha og'ir (deylik, 5 yoki 6 kilogramm)
Ularning o'lchamlari bir xil. Mil. avv 300 yilda, Aristotel fikriga ko'ra, og'irroq jism (5 kilogramm) yerga birinchi bo'lib tushadi. Bu faraz 2000 yil mobaynida shu holicha qolgan va bu notog'ri faraz edi.

💡 Galileyo Galiley yerning gravitatsiya (tortishish qonuni) barcha jismlar uchun bir xilda ishlashini, jismlarning turli og'irlikda bo'lishi ularning turli tezlikda yerga tushishiga hech qanday aloqasi yoq ekanligini isbotladi.

🧭 Qo'limizga olgan 2 xil og'irlikdagi bouling to'plari ayni bir vaqtda yerga tushadi.

⌛️ Aristotel tomonidan berilgan bu farazga odamlar 2000 yil mobaynida, ya'ni og'irroq jismlar yerga tezroq tushadi degan o'z intuitsiyalariga shuncha vaqt ishonishgan.

❗️O'z intuitsiyalaringizga ishoning, ammo ularni, ba'zida, so'roq-savolga ham solib turing 😉
©Bayola universiteti ma'ruzasidan

. . .

Fikrlarni o'qish

👀 Boshqa insonlarning o'ylarini o'qishga harakat qilganimizda, biz ularning yuzlariga qarashga moyil bo'lamiz.
🔎Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, xursand odamlarning yuzlari V shaklda, ya’ni qoshlari va og’izlari yuqoriga ko’tarilgan, jahli chiqqan insonlarning yuzlari ko’proq X shakliga ega, ya’ni qoshlari va og'izlari pastga qaragan bo’ladi.
📒 O’zimizdagi va boshqalardagi ushbu moyillikdan xabardor bo’lish muloqot va tushunishni yaxshilashi mumkin.

📚 Insonlar tom ma’noda boshqalarning fikrlarini o’qiy olmaydi, ammo o'ylar va his-tuyg’ularni intuitsiya asosida ilg’ab olish uchun aqliy modellarni yaratishi mumkin. Bu boshqa insonlarning so’zlari, emotsiyalari va tana tili tomonidan uzatilgan belgilarni “o’qish”ni o’z ichiga oladi va “empatik aniqlik” tushunchasi sifatida ma’lum.

💬 Aksariyat insonlar boshqalarni ma’lum darajada o'qiy olsalar, autizm spektridagi yoki psixotik kasalliklar bilan og’rigan insonlar boshqalarning hissiyotlarini anglab olishda qiyinchiliklarga duch kelishadi.

💭 Ko’plab insonlar o’z fikrlarini umr yo’ldoshi yoki oila a’zolarining “o’qish” qobilyatiga yuqori baxo berishdan iborat aqliy jihatdan jiddiy xatolikka yo’l qo’yishadi, ularni yaxshi bilgan insonlar, ayni paytda, garchi buni ular ochiqcha aytmagan bo’lishiga qaramasdan, ularga tegishli o’y va his-tuyg’ularini ham bilishadi deb taxmin qilishadi.

❓Odamlar bir-birlarining fikrlarini qanday o’qishadi?

💁‍♀ Ilmiy fantastik hikoyalarda, fikrlarni o’qish muntazam ravishda salbiy maqsadlar yo’lida ishlatiladi.

✅Haqiqiy hayotda, boshqalarning fikri va hissiyotlari haqida aniq tasavvurga ega bo'lish, mojarolar va tushunmovchiliklarga duch kelmaslikka va shaxsiy munosabatlarni mustahkamlashga yordam beradi.

Kimningdir fikrini, yoki yanada aniqrog'i, ularning kayfiyatini “o’qish”ga uringanda – ularning tana tili, ovoz ohangi va so'zlar tanlovi bu jarayonni boshlab olishga eng yaxshi yordamchi hisoblanadi. Yana bir muhim element - bu hamdardlik: o'zingizni boshqa bir insonning o’rniga qo'ya olish qobilyati ularning qarashlarini tushunib olishga imkon beradi va ularning fikrlari, his-tuyg'ulari va xatti-harakatlarini anglashingizga ko'maklashadi.

🧠 Neyrotransmitterlar miya kimyoviy moddalari bo'lib, ular miya va tanadagi barcha ma'lumotlarni uzatadi.
🔑 Neyrotransmitterlar rasmda tasvirlangani kabi zaryadlangan ionlar ("kalit") ni o'z ichiga oladi.

🔓Retseptorlar (lot. receptor — qabul qiluvchi), ("Qulf")— tashqaridan (eksterotseptorlar) yoki organizmning ichki muhitidan (interotseptorlar) taʼsirotni qabul qilib va uni nerv impulslariga aylantirib, markaziy nerv sistemasiga oʻtkazib beradigan sezuvchi nerv tolalari uchlari yoki maxsus hujayralar.

🔀 Sinaps-nerv hujayralari (neyronlar)ning oʻzaro va ijrochi organlar hujayralari bilan tutashgan joyi. Sinaps signallarni impulslarga aylantiradi va uzatadi.

🎞 Ushbu video orqali neyrotransmitterlarning sinapsda (sinaptik bo'shliqda) zaryadlangan ionlarni retseptorlarga uzatish jarayonini kuzatishingiz mumkin. 😊👍

⚠️ Tamaki chekish o'pka rakiga sabab bo'lishi tog'risida eshitgan bo'lsangiz kerak.

🔂 Boshqacha aytganda, tamaki va o'pka raki o'rtasida bog'liqlik mavjud.

📊 Psixologiyada "Bog'liqlik metodi" dan foydalanish asosida turli o'zgaruvchilar o'rtasidagi bog'liqlikni aniqlashga yoki bir o'zgaruvchi asosida ikkinchi o'zgaruvchini ma'lum darajada bashorat qilishga imkon beradi.

📚 "Bog'liqlik, ayni paytda, uning ayni sababi bo'la olmaydi" deyishingiz mumkin. Bu, ikki o'zgaruvchining yuqori darajada bog'liqligi bir o'zgaruvchining ikkinchi o'zgaruvchiga sabab bo'lishini isbotlamaydi degan mantiq asosida qurilgan.

Misol uchun:

👣 Bolalarning oyoq o'lchami va ular ishlatadigan lug'at o'lchami o'rtasida kuchli bog'liqlik mavjud.

"Aql yoshda emas, boshda!" deyishingiz mumkin.
Ammo, katta yoshdagi bolalarning ko'proq lug'at boyligiga ega bo'lishi barchamizga ayon. Ushbu bog'liqlik, tadqiqotchilar fikriga ko'ra, 12 yoshdan so'ng yoqoladi.

Egizak bolalarning paypoq haqidagi suhbati 😄

👆Ularning suhbatiga diqqat bilan e'tibor bersangiz, ular bir-birlarining so'zlariga umuman xalaqit bermay, navbat bilan gaplashishmoqda.

💬 Ular o'z suhbatida kimgadir taqlid qilishmoqda, ehtimol ota-onalariga..