Барыта дьон хараҕынан ...
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Моорук нэһилиэгэр тохсунньу 30 күнүгэр “Барыта дьон хараҕынан...” үтүө тэрээһин ыытылынна. Биһиги аттыбытыгар сүдү, ытык киһи РСФСР үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, Мэҥэ Хаҥалас улууһун уонна Моорук нэҺилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, Учууталлар учууталлара, кыраайы үөрэтээччи, фольклору чинчийээччи, литературнай түмэли төрүттээччи, саха сирин төрүччүлэрин үөрэппит, оҥорбут 94 хаарыгар үктэммит Аполлон Михайлович Апросимовка аналлаах кинигэ уонна документальнай киинэ сүрэхтэнэр түһүлгэлэрэ тэрилиннэ. Моорукка ыраахтан-чугастан Аполлон Михайловичтыын алтыспыт, үлэлээбит, үөрэммит оҕолоро, краеведтар, фольклористар, учуонайдар, улуус тэрилтэлэриттэн, нэһилиэк олохтоохторо, чугас дьоно, аймахтара мустубуттар. Ытык киһибит үлэлээбит үлэтэ “Барыта дьон харҕынан...” диэн кинигэҕэ сиһилии аттарыллн сэттэ түһүмэҕинэн сырдатыллыбыт. Кинигэ уратыта диэн алтыспыт, үлэлээбит дьоннор бэргэн этиилэрэ-цитаталарынан суруллан түһүмэҕи арыйан биэрэллэр. Кинигэни чугас аймах дьоно Варвара Попова, Юрий Попов хомуйан, таҥан бэчээттэттилэр. Кинигэ ис хоһоонугар уонна дьон бэлиэтээһиннэрин хайысханан сөпкө аттаран, Аполлон Михайлович төрүөгүттэн күн бүгүнүгэр дылы олоҕо, үлэтэ,общество олоҕор кыттыыта, кини учуутал эрэ буолбакка суруйааччы, краевед, фольклорист, корреспондент, чөл олоҕу өрө туппут киһи быһыытынан сырдаттылар. Кинигэни бэт түргэнник бэчээттэтэн таһаардылар. “Кинигэ атын тахсыбыт кинигэлэртэн ураты, сонун кинигэ” - диэн бэлиэтээтилэр кинигэ ис хооһонун билсибит, аахпыт дьон, ыалдьыттар, бу буолар тахсыбыт кинигэ сыанабыла. Кинигэ аҕыйах, 100 экземплярынан таҕыста, ол эрэн салҕыы элбэх дьон ааҕарын, билсэрин курдук национальнай библиотеканы кытта кэпсэтэн аныгы ньыманы тутуһан электроннай кинигэ оҥорон таһаарыахха сөп буолуо этэ.
Бу тэрээһин икки ураты сүрэхтэниилэри арыйда. Бастакы түһүмэх «Барыта дьон хараҕынан...” диэн кинигэ сүрэхтэниитэ, иккис түһүмэххэ «Кырдьыгынан, сэмэйдик, кылгастык…» диэн Аполлон Михйловичка анаммыт документальнай киинэ сүрэхтэннэ. Үйэтитии киинэни устууга Г.Г.Колесов аатынан улуустааҕы Олоҥхо дьиэтин үлэһиттэрэ Евдокия Иванова бырйыагынан уонна быһаччы салайыытынан Ариан Пермяков, Владимир Попов үлэлээтилэр. Ариан Пермяков устан, таҥан, музыканан киэргэтиитин оҥордо, Владимир Попов уотунан сырдатыыга үлэлээтэ. Аполон Михайлович 90 сааһын бэлиэтиир үбүлүөйүгэр бэлэмнэнэн кыра кээмэйдээх, тэттик ролик устубуппут. Бу роликтан тэптэрэн документальнай киинэ устарга санаа киирэн 2023 сыл сааһыттан устан саҕалаабыппыт, тустаах дьоннору кытта кэпсэтэн устуулары ыыппыпыт. Икки сыл тохтуу тохтуу син сөптөөх матырыйаалы уһуллубут диэн санааттан аны киинэ таҥыллыытын кыайбакка өр тохтоон баран дьэ үлэбитин түмүктээтибит. Кыаллыбатаҕа да элбэх курдук сыаналыыбын. Ол эрэн Аполлон Михайлович олоҕун кэрчиктэрин көрөөччүгэ тириэрдэр курдук хайысхаларынан наардаан киллэрилиннэ. Кэлин киинэ иккис чааһа салҕыы оҥоһуллуон, уһуллуон сөп буолуо эбит дии санаатыбыт.
Ытык киһибит Аполлон Михайлович күүтүүлээх түһүлгэтигэр элбэх ыалдьыт тоҕуоруһа анньан кэлбитэ кини сүргэтин, санаатын көтөхтө. Ыалдьыттар кинигэни тутан ааҕан, көрөн, истэн ис сүрэхтэн эҕэрдэлээн, астынан, алгыс тылларын анаатылар. Аполлон Михайлович үлэтин билэр, сэҥээрэр дьон наука үлэһиттэрэ филологическай наука дуоктара, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университеттан фольклор кафедратын салайааччыта Василий Илларионов, педагогическай наука хандьыдаата, доцена, биир дойдулаахпыт Галина Попова‒Санаайа, Олоҥхо институтун салайааччыта, филологическай наука кандидата Руслан Анисимов, СӨ Олоҥхо киинин сүрүннүүр үлэһитэ Ульяна Флегонтова, СӨ Олохо Ассоциациятын Президена Февронья Шишигина, улуус тэрилтэлэриттэн култуура уонна духуобунай сайдыы управлениетын начаальнига Анна Исакова, с үөрэҕин управлениетын бибилэтиэкэрэ Татьяна Дмитриева, М.И.Брызгалова аатынан Майатааҕы оҕо бибилэтиэкэтин сэбиэдиссэйэ Ольга Дьяконова, «Эркээйи» хаһыат эрэдээксийэтиттэн Марфа Птицына, «Таммахтар» литературнай түмсүүнү өр сылларга салайбыт Августина
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Моорук нэһилиэгэр тохсунньу 30 күнүгэр “Барыта дьон хараҕынан...” үтүө тэрээһин ыытылынна. Биһиги аттыбытыгар сүдү, ытык киһи РСФСР үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, Мэҥэ Хаҥалас улууһун уонна Моорук нэҺилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, Учууталлар учууталлара, кыраайы үөрэтээччи, фольклору чинчийээччи, литературнай түмэли төрүттээччи, саха сирин төрүччүлэрин үөрэппит, оҥорбут 94 хаарыгар үктэммит Аполлон Михайлович Апросимовка аналлаах кинигэ уонна документальнай киинэ сүрэхтэнэр түһүлгэлэрэ тэрилиннэ. Моорукка ыраахтан-чугастан Аполлон Михайловичтыын алтыспыт, үлэлээбит, үөрэммит оҕолоро, краеведтар, фольклористар, учуонайдар, улуус тэрилтэлэриттэн, нэһилиэк олохтоохторо, чугас дьоно, аймахтара мустубуттар. Ытык киһибит үлэлээбит үлэтэ “Барыта дьон харҕынан...” диэн кинигэҕэ сиһилии аттарыллн сэттэ түһүмэҕинэн сырдатыллыбыт. Кинигэ уратыта диэн алтыспыт, үлэлээбит дьоннор бэргэн этиилэрэ-цитаталарынан суруллан түһүмэҕи арыйан биэрэллэр. Кинигэни чугас аймах дьоно Варвара Попова, Юрий Попов хомуйан, таҥан бэчээттэттилэр. Кинигэ ис хоһоонугар уонна дьон бэлиэтээһиннэрин хайысханан сөпкө аттаран, Аполлон Михайлович төрүөгүттэн күн бүгүнүгэр дылы олоҕо, үлэтэ,общество олоҕор кыттыыта, кини учуутал эрэ буолбакка суруйааччы, краевед, фольклорист, корреспондент, чөл олоҕу өрө туппут киһи быһыытынан сырдаттылар. Кинигэни бэт түргэнник бэчээттэтэн таһаардылар. “Кинигэ атын тахсыбыт кинигэлэртэн ураты, сонун кинигэ” - диэн бэлиэтээтилэр кинигэ ис хооһонун билсибит, аахпыт дьон, ыалдьыттар, бу буолар тахсыбыт кинигэ сыанабыла. Кинигэ аҕыйах, 100 экземплярынан таҕыста, ол эрэн салҕыы элбэх дьон ааҕарын, билсэрин курдук национальнай библиотеканы кытта кэпсэтэн аныгы ньыманы тутуһан электроннай кинигэ оҥорон таһаарыахха сөп буолуо этэ.
Бу тэрээһин икки ураты сүрэхтэниилэри арыйда. Бастакы түһүмэх «Барыта дьон хараҕынан...” диэн кинигэ сүрэхтэниитэ, иккис түһүмэххэ «Кырдьыгынан, сэмэйдик, кылгастык…» диэн Аполлон Михйловичка анаммыт документальнай киинэ сүрэхтэннэ. Үйэтитии киинэни устууга Г.Г.Колесов аатынан улуустааҕы Олоҥхо дьиэтин үлэһиттэрэ Евдокия Иванова бырйыагынан уонна быһаччы салайыытынан Ариан Пермяков, Владимир Попов үлэлээтилэр. Ариан Пермяков устан, таҥан, музыканан киэргэтиитин оҥордо, Владимир Попов уотунан сырдатыыга үлэлээтэ. Аполон Михайлович 90 сааһын бэлиэтиир үбүлүөйүгэр бэлэмнэнэн кыра кээмэйдээх, тэттик ролик устубуппут. Бу роликтан тэптэрэн документальнай киинэ устарга санаа киирэн 2023 сыл сааһыттан устан саҕалаабыппыт, тустаах дьоннору кытта кэпсэтэн устуулары ыыппыпыт. Икки сыл тохтуу тохтуу син сөптөөх матырыйаалы уһуллубут диэн санааттан аны киинэ таҥыллыытын кыайбакка өр тохтоон баран дьэ үлэбитин түмүктээтибит. Кыаллыбатаҕа да элбэх курдук сыаналыыбын. Ол эрэн Аполлон Михайлович олоҕун кэрчиктэрин көрөөччүгэ тириэрдэр курдук хайысхаларынан наардаан киллэрилиннэ. Кэлин киинэ иккис чааһа салҕыы оҥоһуллуон, уһуллуон сөп буолуо эбит дии санаатыбыт.
Ытык киһибит Аполлон Михайлович күүтүүлээх түһүлгэтигэр элбэх ыалдьыт тоҕуоруһа анньан кэлбитэ кини сүргэтин, санаатын көтөхтө. Ыалдьыттар кинигэни тутан ааҕан, көрөн, истэн ис сүрэхтэн эҕэрдэлээн, астынан, алгыс тылларын анаатылар. Аполлон Михайлович үлэтин билэр, сэҥээрэр дьон наука үлэһиттэрэ филологическай наука дуоктара, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университеттан фольклор кафедратын салайааччыта Василий Илларионов, педагогическай наука хандьыдаата, доцена, биир дойдулаахпыт Галина Попова‒Санаайа, Олоҥхо институтун салайааччыта, филологическай наука кандидата Руслан Анисимов, СӨ Олоҥхо киинин сүрүннүүр үлэһитэ Ульяна Флегонтова, СӨ Олохо Ассоциациятын Президена Февронья Шишигина, улуус тэрилтэлэриттэн култуура уонна духуобунай сайдыы управлениетын начаальнига Анна Исакова, с үөрэҕин управлениетын бибилэтиэкэрэ Татьяна Дмитриева, М.И.Брызгалова аатынан Майатааҕы оҕо бибилэтиэкэтин сэбиэдиссэйэ Ольга Дьяконова, «Эркээйи» хаһыат эрэдээксийэтиттэн Марфа Птицына, «Таммахтар» литературнай түмсүүнү өр сылларга салайбыт Августина
Владимирова, кыраайы үөрэтээччилэр түмсүүлэриттэн Нина Никанорова, Р.Г.Васильев аатынан түмэл исписэлииһэ Василий Шарин, , СӨ үтүөлээх артыыһа Михаил Апросимов, үөрэппит оҕолороро, бииргэ үлэлээбит дьоно, эҕэрдэлээтилэр.
Кинигэ, киинэ көрөн баран кэлбит дьон санааларын үллэһиннилэр, кинигэҕэ да, киинэҕэ да этиилэри этэннэр сэргэх кэпсэтии буолла. Киинэни Саха НВКҕа көрдөрөргө, хас биирдии киһи көрөрүгэр аныгы ситим площадкаларыгар киллэрэргэ эттилэр. Бу курдук дэгиттэр талааннаах 94 сааһыгар дылы үлэлии, билбитин-көрбүтүн сурукка тиһэ, айа олорор ытык кырдьаҕаспыт үлэтэ, уопута, олоҕо үйэтиллэн киэҥ эйгэҕэ тарҕаннаҕа. Кэлбит ыалдьыттар тутан олорон истиҥник сэһэргэһэн Аполлон Михайловч илии батыылаах кинигэтин тутан үөрэн, өр кэмҥэ сүрэхтэригэр сылаас, истиҥ өйдөбүлү илдьэ бардылар. Бу тэрээһини тэрийиигэ үлэлээбит, кыһаллыбыт Моорук нэһилиэгин дьаһалтатыгар Никитин Радомир Прокопьевичка, оскуола, культуура киинин, библиотека , түмэл үлэһиттэригэр, Моорук олохтоохторугар, Г.Г. Колесов аатынан Олоҥхо дьиэтин салайааччыгыгар Васильева Айта Семеновнаҕа, үлэһиттэригэр Ариан Пермяковка, Кай Эвнерстовка, Владимир Поповка, Аксинья Степановаҕа, кинигэни оҥорбут Варвара Иннокентьевна Поповаҕа , Юрий Тимофеевич Поповка, улууспут баһылыгар Дмитрий Иванович Тихоновка барҕа махталбын тириэрдэбин.
Бу үлэлээбит дьоннор Аполлон Михайлович үөрүүнэн туолбут харахтарын көрөн уонна кини баҕа санаата туолбутуттан астынан, бэйэтэ этэринии «чыычаах да тумсун саҕаны оҥорбут буоллахпытына, ол аата туһалааҕы оҥорбуппут буоллаҕа” дии санаатыбыт. Сүдү киһи таһыгар сылдьан кини үлэтин эт харахпытынан көрөн, билэн элбэҕи бэйэбитигэр ылынан, ол ылбыппытын дьонҥо тириэрдэр дьоллоох эбиппит диэн сэмээр үөрэбит.
Уһун үйэлэн, этэнҥэ буол, литературнай музейын аана аһыллан элбэх ыалдьыттары көрсөн кэпсии, тарҕата сырыт диэн сэмэйдик харыстаан алгыс тылбытын аныыбыт ытык киһибитигэр Аполлон Михайловичка.
Арктикатааҕы эпос уонна ускуустуба киинин методиҺа
Евдокия Иванова.
Олунньу 2 күнэ 2026с.
Кинигэ, киинэ көрөн баран кэлбит дьон санааларын үллэһиннилэр, кинигэҕэ да, киинэҕэ да этиилэри этэннэр сэргэх кэпсэтии буолла. Киинэни Саха НВКҕа көрдөрөргө, хас биирдии киһи көрөрүгэр аныгы ситим площадкаларыгар киллэрэргэ эттилэр. Бу курдук дэгиттэр талааннаах 94 сааһыгар дылы үлэлии, билбитин-көрбүтүн сурукка тиһэ, айа олорор ытык кырдьаҕаспыт үлэтэ, уопута, олоҕо үйэтиллэн киэҥ эйгэҕэ тарҕаннаҕа. Кэлбит ыалдьыттар тутан олорон истиҥник сэһэргэһэн Аполлон Михайловч илии батыылаах кинигэтин тутан үөрэн, өр кэмҥэ сүрэхтэригэр сылаас, истиҥ өйдөбүлү илдьэ бардылар. Бу тэрээһини тэрийиигэ үлэлээбит, кыһаллыбыт Моорук нэһилиэгин дьаһалтатыгар Никитин Радомир Прокопьевичка, оскуола, культуура киинин, библиотека , түмэл үлэһиттэригэр, Моорук олохтоохторугар, Г.Г. Колесов аатынан Олоҥхо дьиэтин салайааччыгыгар Васильева Айта Семеновнаҕа, үлэһиттэригэр Ариан Пермяковка, Кай Эвнерстовка, Владимир Поповка, Аксинья Степановаҕа, кинигэни оҥорбут Варвара Иннокентьевна Поповаҕа , Юрий Тимофеевич Поповка, улууспут баһылыгар Дмитрий Иванович Тихоновка барҕа махталбын тириэрдэбин.
Бу үлэлээбит дьоннор Аполлон Михайлович үөрүүнэн туолбут харахтарын көрөн уонна кини баҕа санаата туолбутуттан астынан, бэйэтэ этэринии «чыычаах да тумсун саҕаны оҥорбут буоллахпытына, ол аата туһалааҕы оҥорбуппут буоллаҕа” дии санаатыбыт. Сүдү киһи таһыгар сылдьан кини үлэтин эт харахпытынан көрөн, билэн элбэҕи бэйэбитигэр ылынан, ол ылбыппытын дьонҥо тириэрдэр дьоллоох эбиппит диэн сэмээр үөрэбит.
Уһун үйэлэн, этэнҥэ буол, литературнай музейын аана аһыллан элбэх ыалдьыттары көрсөн кэпсии, тарҕата сырыт диэн сэмэйдик харыстаан алгыс тылбытын аныыбыт ытык киһибитигэр Аполлон Михайловичка.
Арктикатааҕы эпос уонна ускуустуба киинин методиҺа
Евдокия Иванова.
Олунньу 2 күнэ 2026с.
❤1