مدخلی بر ناواقع‌گرایی دینی

امیر مازیار

هنر داستانی در قرآن کریم
تالیف محمد احمد خلف‌الله
ترجمه محسن آرمین
نشر نی ۱۴۰۲

ناواقع‌گرایی دینی موضعی است درباره زبان متون دینی که بر اساس آن "قاعده" در متون دینی آن است که آنچه در آن بیان می‌شود " گزارش" و "اِخبار" از واقعیت خارجی نیست. یعنی مثلا توصیف خدا و عرش او  و  وجود شیطان و فرشتگان مقرب و ماجرای آفرینش و...هیچ کدام به شکل روایت شده در نصوص دینی واقعیت خارجی ندارند و از این جهت متون دینی از سنخ متون علمی و فلسفی و تاریخی نیستند بلکه از سنخ متون ادبی و روایی و هنری اند.
در تاریخ گذشته ما این موضع قائلانی در میان برخی مفسران و متکلمان و عارفان  داشته‌‌است و شاید پرورده‌‌تر و صریح‌تر از همه فیلسوفان مسلمان( به ویژه فارابی و ابن‌سینا) به آن باور داشته‌اند.

کتاب " هنر داستانی در قرآن کریم" یکی از برجسته‌ترین آثار در اندیشه اسلامی معاصر است که از ناواقع‌گرایی دینی دفاع می‌کند‌. البته احمد خلف‌الله (1916-1991)این موضع را  به" تاریخ روایت شده در قرآن" محدود می‌کند و می‌گوید آنچه " قصص" قرآنی خوانده می‌شود از ماجرای آدم و حوا تا معجزات انبیاء و طوفان نوح و وقایع مربوط به یوسف و اصحاب کهف و ابراهیم و موسی هیچ کدام حقیقت تاریخی ندارند و دقیقا " قصه " اند و معنا و ارزش آنها معنا و ارزشی است که متون ادبی و هنری دارند و نه متون علمی و تاریخی.
خلف‌الله ساختار بحث و استدلال‌های کتاب را بسیار اصولی و استوار طرح‌ریخته چنانکه با گذشت بیش از نیم‌قرن از عمر کتاب این اثر همچنان خواندنی و اثرگذار است و به گمان من مدخل بسیار خوبی است برای ورود به بحث ناواقع‌گرایی دینی در اندیشه اسلامی.

خلف‌الله سعی می‌کند از عدم تطابق "قصص" با تاریخ و امور واقع، و عدم تطابق روایت‌های گوناگون داستان‌ها در خود متن، و شیوه روایت و پردازش زبانی و متنی آن‌ها، و قراین الهیاتی و تاریخی دیگر شواهدی بیاورد بر "قصه"بودن قصص و استنادات جالب‌توجهی هم به متون تفسیری سابق دارد.

می‌توان استدلال‌های کتاب را به کل الهیات قرآن گسترش داد و نظریه‌های تاریخی ،فلسفی و دین‌شناسانه اخیر را بر آن‌ها افزود و ،شاید از همه مهم‌تر، از نظریه‌های جدید در فلسفه هنر و ادبیات درباره اهمیت زبان‌های ناواقع‌گرا بهره برد و تقریری گسترده‌تر از  ناواقع‌گرایی دینی در اندیشه اسلامی طرح کرد.

@amirmaziar1

‌
‌نشر نی با همکاری گروه پژوهشی توسعه‌ی اجتماعی آفرینش برگزار می‌کند:

جلسه‌ی نقد و بررسی کتاب «زندگی چگونه بود؟»
تاریخ تحلیلی توسعه و خوشبختی در جهان ۲۰۱۰-۱۸۲۰

با حضور:
دکتر عباس منوچهری
دکتر سیدمحسن علوی‌پور
دکتر مژگان رضاییان
و مترجمین کتاب:
دکتر محمد سمیعی
محمد کریمی

زمان: دوشنبه ۱۰ اردیبهشت‌ماه، ساعت ۱۷ تا ۱۹
مکان: خیابان فاطمی، خیابان رهی معیری، نبش خیابان فکوری، پلاک ۲۰، ساختمان نشر نی، طبقهٔ پنجم

▫️ورود برای عموم آزاد است.

‌
‌در دست انتشار
«ژیژک و الهیات»
آدام کوتسکو
ترجمه‌ی امیررضا گلابی
از مجموعه‌ی ایده‌های رادیکال

این کتاب با شرح‌های معمول بر آثار اسلاوی ژیژک فرقی جالب و اساسی دارد. شرح آدام کوتسکو فراز و فرود اندیشه‌ی ژیژک را از مسیری نامعمول دنبال می‌کند. به عقیده‌ی کوتسکو، همزمان با افزایش اقبال به آثار ژیژک نشانه‌های چرخشی به سوی الهیات در آراء او مشاهده می‌شود، و این چرخش در خصوص متفکری ماتریالیست چون او موضوعی قابل توجه است. به همین دلیل، گرچه این کتاب برای مجموعه‌ای عام تحت عنوان «فلسفه و الهیات» نوشته شده، شرحی خواندنی از پروژه‌ی فکری خاص ژیژک به عنوان فیلسوفی ماتریالیست که الهیات یکی از عناصر فلسفه‌ی اوست ارائه می‌کند. خواننده‌ی کتاب ابتدا با مفاهیم اصلی ژیژک که عموماً برگرفته از روانکاوی لکانی هستند آشنا می‌شود و این آشنایی با معرفی روش فلسفی ژیژک که عمدتاً ملهم از فلسفه‌ی هگل است تکمیل می‌شود. در ادامه، کوتسکو زمینه‌های جهت‌گیری به مضامین الهیاتی را در آثار ژیژک شرح می‌دهد و با رجوع به آثار اصلی او اهمیت این چرخش الهیاتی را برای فلسفه‌ای ماتریالیستی مشخص می‌کند...

‌
‌در دست انتشار
«گرایش‌ها سیاسی در خاورمیانه و امنیت ملی ایران»
حمید احمدی

پژوهش‌های موجود پیرامون امنیت ملی ایران و چالش‌ها و تهدیدات بیرونی فراروی آن بیشتر تحت تأثیرات مطالعات بین‌المللی، به‌ویژه تأثیرات استراتژیک و ژئوپلیتیک ناشی از ابرقدرت‌ها یا بازیگران منطقه‌ای، بوده است. پژوهش کنونی بر زمینهٔ کمتر شناخته شده اما بسیار مهم دیگر، یعنی تأثیر اندیشه‌ها و گرایش‌های سیاسی محیط پیرامونی بر امنیت ملی ایران متمرکز شده است. از آنجا که اندیشه‌ها و گرایشات سیاسی در خاورمیانه بر سه محور ناسیونالیسم، چپ مارکسیستی و اسلام‌گرایی استوار بوده‌اند، نویسنده نگاه این گرایش‌ها و جریان‌ها و دولت‌های طرفداران آن‌ها به ایران و تأثیر سیاست‌های ناشی از این گرایش‌ها بر امنیت ملی کشورمان را بررسی و تحلیل کرده است. نویسنده تعریف فراگیر و نوینی از امنیت ملی ایران به دست داده و آن را برآیند امنیت سرزمینی، نظامی، اقتصادی، سیاسی، انسانی و هویتی ایران و مردم ایران می‌داند...

‌
منتشر شد
شاه و شطرنج قدرت در خاورمیانه
ایران، کردهای عراق و شیعیان لبنان ۱۳۳۷-۱۳۵۷
آرش رئیسی نژاد
ترجمه‌ی پریسا فرهادی

پیوندهای استراتژیک ایران با برخی از جوامع و گروه‌های غیردولتی منطقه، در کنار تنش با آمریکا، مهمترین مبحث سیاست خارجی ایران دوران معاصر است. برخلاف باور رایج، اتحاد ایران با گروه‌های یادشده پیش از انقلاب اسلامی و در زمان محمدرضا شاه پهلوی پی‌ریزی شد. کتاب شاه و شطرنج قدرت در خاورمیانه، نشان می‌دهد که شاه ایران در میانه‌ی سال‌های ۱۳۳۷ و ۱۳۵۷ روابط استراتژيکی را با کردهای عراقی و شیعیان لبنانی جهت حفظ امنیت ملی،‌ یکپارچگی سرزمینی و مهار دشمنان خود برقرار کرد. کتاب با تکیه بر ویژگی‌های ژئوپلیتیکی ایران، بر اهمیت نقش شاه و دیگر نهادهای تصمیم‌گیر در سیاست خارجی کشور تأکید می‌کند. همچنین این کتاب برای نخستین‌بار سرنوشت رازآلود امام موسی صدر را بیان کرده و رابطه‌ی پرفراز و نشیب ایران را با ملامصطفی بارزانی بازگو می‌کند. حجم و تنوع اسناد ناگفته‌ی جمع‌آوری‌شده از بایگانی‌های مهم آمریکا و ایران در کنار مصاحبه با دست‌اندرکاران سیاست خارجی ایران نشان‌دهنده‌ی دست‌اول‌بودن این روایت است.

▫️بخشی از کتاب

‌
فایل صوتی جلسه‌ی نقد و بررسی کتاب «زندگی چگونه بود؟»
تاریخ تحلیلی توسعه و خوشبختی در جهان ۲۰۱۰-۱۸۲۰

با حضور:
عباس منوچهری
سیدمحسن علوی‌پور
مژگان رضاییان
و مترجمین کتاب:
محمد سمیعی
محمد کریمی

‌
‌چاپ سوم منتشر شد‌
‌
پشت پرده‌ی کودتا می‌کوشد خرده‌تاریخِ مفصلِ آن دست از وقایعی را ارائه دهد که در ۲۸ مرداد به اوج خود رسیدند. این کتاب نه درباره‌ی مصدق است و نه فهرستی است از هدف‌های دولت او و دستاوردها یا شکست‌های این دولت، بلکه بیشتر پژوهشی است در باب سرنگونی مصدق و نیز در خصوص شرایطِ تحققِ این سرنگونی. هم مصدق و هم متحدان و مخالفانش این وقایع را به راه انداختند، به آن‌ها واکنش دادند، و با آن‌ها تعامل برقرار کردند. ازاین‌رو، هر مطالعه‌ای درباره‌ی سرنگونی می‌بایست هم به مصدق و طرفدارانش، و هم به کسانی که او را سرنگون کردند، بپردازد و موقعیت‌ها و اعمال هر دو طرف را تجزیه و تحلیل، ارزیابی و گزارش کند. این مطالعه با تکیه بر شواهد و مدارک به‌کاربسته، نهایتاً قصد دارد به این سؤال پاسخ دهد که آیا برکناری مصدق از قدرت، به دست خارجی‌ها طرح و اجرا شد، یا این‌که این واقعه یک کودتا، یک انقلاب، یک قیام خودجوشِ ملی و یا چیز دیگری بود. با غلبه‌ی مواضعِ قطبی‌شده، احتمالاً هر گونه نتیجه‌گیری‌ای برچسب طرفدارِ مصدق و یا ضدمصدق‌بودن را به این اثر و نویسنده‌ی آن خواهد زد...

«پشت پرده کودتا»
علی رهنما
ترجمه‌ی فریدون رشیدیان

‌
‌در دست انتشار
«پیامبری و قرارداد»
داود فیرحی

تحلیل ماهیت دولت پیامبر (ص) اهمیت زیادی برای نواندیشی دینی، تجدد سیاسی و اصلاح نهاد دولت در ایران و دیگر جوامع اسلامی دارد، اما اکثر دولت‌پژوهی‌ها در جهان اسلام، بی‌آن‌که به سیره‌ی حکمرانی پیامبر اکرم (ص) توجه نمایند، به سنّت خلفای راشدین و یا اندیشه‌های کلامی شیعه ارجاع می‌دهند و ماجرای سقیفه و سنّت سیاسی مبتنی بر این واقعه را مرجع ارزیابی دولت قرار می‌دهند. بدین‌سان، ماهیت دولت پیامبر و سیره‌ی حکمرانی ده‌ساله‌ی او مورد «غفلتِ سیستماتیک» قرار گرفته و چندان در معرض پژوهش و ارزیابی قرار نداشته است. مطالعات چند‌ساله و نیز چند ترم تدریس در حوزه‌ی «سیره‌ی سیاسی پیامبر اسلام» نشان می‌دهد که این شیوه‌ی حکمرانی به‌طور بنیادی بر الگوی قرارداد استوار است. قراردادها و پیمان‌های موجود از پیامبر اسلام، چنان تعدد و تواتر دارند که دولت آن حضرت را می‌توان «دولت قراردادی» نامید. این پژوهش به کاوش در این اسناد و الگوی حکمرانی در سنّت پیامبر می‌پردازد.

(به نقل از طرح‌نامه‌ی دکتر فیرحی برای تألیف کتاب پیامبری و قرارداد)

‌
‌چاپ بیست‌ویکم منتشر شد
میناگر عشق
شرح موضوعی مثنوی معنوی
کریم زمانی

مثنوی معنوی به شیوه‌ی مرسوم به ابواب و فصول، مدون و مرتب نشده، بلکه بر پایه‌ی اجمال و تفصیل انشاء شده است. بدین معنی که مولانا به‌سبب سرعت انتقال و قوّت ابتکار، از سخن، سخن می‌شکافد و از نکته، نکته می‌آرد و از حکایت به حکایت دیگر می‌رود و از تمثیل به تمثیل دیگر. آن‌گاه از هر بخشِ حکایت، نکاتی صدرنگ بر حسب استعداد مخاطب ایراد می‌کند و گریزهای اخلاقی و عرفانی و اجتماعی و روان‌شناختی می‌زند. چه بسا در ضمن ایراد نکات، حکایت در دل حکایت آورد، حال آن‌که هنوز حکایت اصلی را به پایان نبرده، و این توالی حکایات با نکته‌گویی‌های بی‌شمار همراه است تا آن‌که دوباره بر سر سخن اصلی بازگردد.
این جهش‌ها و انتقالات پیاپی و لایه لایه بودن موضوعات مثنوی یکی از علل دشواری فهم مثنوی است، حال آن‌که در مثنوی وضوحی تام به‌کار رفته و هیچ مطلبی به روش فضل‌فروشان حرفه‌ای گنگ و مغلق بیان نشده است. بدین‌سان برای فهم اندیشه‌های مولانا چاره‌ای نیست جز آن‌که مطالب اجمالی را به مطالب تفصیلی و بالعکس ارجاع دهیم و تفسیر مثنوی را از خود مثنوی بجوییم.

‌
‌نشر نی برگزار می‌کند:
جلسهٔ رونمایی و نقد کتاب «دریدا در متن»
نوشتهٔ عبدالکریم رشیدیان

با حضور:
عبدالکریم رشیدیان
مرتضی نوری
محسن آزموده

زمان: دوشنبه ۱۷ اردیبهشت‌ماه، ساعت ۱۸ تا ۲۰
مکان: تهران، خیابان فاطمی، خیابان رهی معیری، نبش خیابان فکوری، پلاک ۲۰، ساختمان نشر نی، طبقهٔ پنجم

‌
‌▫️من بودن به چه معناست؟
ژان پل سارترِ اگزیستانسیالیست، فکر می‌کرد انسان‌ها با دلهره زندگی می‌کنند، اما نه به این دلیل که زندگی وحشتناک است، بلکه به این دلیل که ما محکومیم به آزادی. ما به وجود پرتاب شده‌ایم، از خودمان آگاه شده‌ایم و ناگزیریم انتخاب‌هایی انجام دهیم. حتی تصمیم به انتخاب نکردن هم خودش یک انتخاب است. بنا بر نظر سارتر هر انتخابی که ما انجام می‌دهیم، نشان می‌دهد که از نظر ما انسان باید چگونه موجودی باشد.
سارتر در سخنرانی عمومی‌اش در سال ۱۹۴۵، «اگزیستانسیالیسم همان انسان‌باوری است» اعلام کرد که برای انسان‌ها وجود مقدم بر ذات است. این اصل بنیادیِ اگزیستانسیالیسم است. من از رهگذر کارهایی که انجام می‌دهم، یعنی انتخاب‌هایی که در جهانی بدون ارزش‌های تثبیت‌شده انجام می‌دهم، خودم را خلق می‌کنم. این است که من را بدل به آن کسی می‌کند که هستم. من همان چیزی هستم که انجام می‌دهم.

ویدئو از: The Open University
ترجمه‌ی ایمان همتی
تهیه و تنظیم: نشر نی

‌
‌در دست انتشار
«نامه‌های فلوبر»
با ویرایش و بازبینی رنه دشارم
ترجمه‌ی ساناز ساعی دیباور

شخصیت‌های من نباید این‌چنین صحبت کنند. بلندپروازانه است که بخواهی به قلب انسان‌هایی راه یابی که دو هزار سال پیش زندگی می‌کردند و هیچ‌چیزِ تمدن‌شان شبیه تمدن ما نبود. حقیقت را یک لحظه، چون جرقه‌ای، می‌بینم اما در جانم نفوذ نمی‌کند. … خمیازه می‌کشم، منتظر می‌مانم، در خلأ رؤیا می‌بافم و آزرده می‌شوم. لحظه‌های غمگین زندگی‌ام را این‌چنین گذرانده‌ام، لحظه‌هایی که هیچ بادی در قایقم نمی‌وزید. جان آدمی در این لحظه‌هاست که به آرامش می‌رسد! ولی خب دیرزمانی‌ست که در به همین پاشنه می‌چرخد! مهم نیست، باید در برابر شوربختی صبور بود، روزهای خوب را یادآور شد و همچنان به آن‌ها امیدوار بود.
از صفحه‌ی ۱۵۴ کتاب

‌
‌چاپ هشتم منتشر شد
«آرزوهای بر باد رفته»
انوره دو بالزاک
ترجمه‌ی محمدجعفر پوینده

آرزوهای بر باد رفته حماسه‌ی تراژیک-کمیک سلطه‌ی سرمایه بر ذهن و آفریده‌های معنوی بشر است. تبدیل ادبیات به کالا، درونمایه‌ی این رمان است و تحقق بسیار گسترده‌ی این روند، تراژدی عام نسل پس از ناپلئون را درون چارچوبی اجتماعی جای می‌دهد.
بالزاک این فرایند تبدیل ادبیات به کالا را با تمامی ابعاد و جوانبش ترسیم می‌کند: از تولید کاغذ گرفته تا باورها، اندیشه‌ها و احساسات نویسندگان، همه و همه به کالا تبدیل می‌شوند و بالزاک نیز به ذکر کلی پیامدهای فکری و نظری این سلطه‌ی سرمایه‌داری بسنده نمی‌کند بلکه در تمامی عرصه‌ها فرایند واقعی سرمایه‌داری‌شدن را در تمام مراحل و با همه‌ی خصوصیات و تعین‌هایش آشکار می‌سازد.
لوکاچ

‌
‌در دست انتشار
«مسیر زندگی»
رمان
میگل دلیبس
ترجمه‌ی علیرضا شفیعی‌نسب

مردم روستا بدجور خودخواه بودند. دون رامونِ بخشدار دروغ نمی‌گفت که هر فردی حاضر است بمیرد ولی خیرش به دیگران نرسد. مردم در انزوا زندگی می‌کردند و فقط به فکر خودشان بودند. راستش این خودخواهی شدید مردم روستا فقط غروب یکشنبه‌ها کم‌رنگ می‌شد. جوانان دوتا دوتا به کوه و جنگل می‌زدند و بزرگ‌ترها به میخانه می‌رفتند تا دودی بگیرند و لبی تر کنند. بدی‌اش همین بود: مردم خودخواهی‌شان را فقط برای برآوردن امیال نفسانی کنار می‌گذاشتند.

‌
‌نشر نی برگزار می‌کند:
جلسهٔ رونمایی و نقد کتاب «دریدا در متن»
نوشتهٔ عبدالکریم رشیدیان

با حضور:
عبدالکریم رشیدیان
مرتضی نوری
محسن آزموده

زمان: دوشنبه ۱۷ اردیبهشت‌ماه، ساعت ۱۸ تا ۲۰
مکان: تهران، خیابان فاطمی، خیابان رهی معیری، نبش خیابان فکوری، پلاک ۲۰، ساختمان نشر نی، طبقهٔ پنجم

‌
‌اما ابراهیم چه کرد؟ او نه چندان زود رسید نه چندان دیر. او بر خر خویش نشست و آهسته به راه افتاد. در همه‌ی این مدت او ایمان داشت، او ایمان داشت که خدا اسحاق را از او نمی‌خواهد، با این همه اگر او را می‌خواست آماده بود تا وی را قربانی کند. او به لطف محال ایمان داشت، زیرا در اینجا جایی برای محاسبات بشری نبود و بی‌گمان پوچ بود که خداوند، که لحظه‌ای پیش اسحاق را از او خواسته است لحظه‌ای بعد خواست خویش را پس بگیرد. او از کوه بالا رفت، و حتی در لحظه‌ای که دشنه برق می‌زد ایمان داشت، ایمان داشت که خدا اسحاق را نمی‌خواهد. او به یقین از سرانجام کار در شگفت بود اما با حرکتی مضاعف به وضعیت نخست خویش بازگشت و از این روی اسحاق را شادمانه‌تر از بار اول به‌دست‌ آورد.

از کتابِ «ترس و لرز»
سورن کیرکگور
ترجمه‌ی عبدالکریم رشیدیان

نقاشی: قربانی اسحاق، اثر کاراواجو، ۱۵۹۸

‌
‌
فایل صوتی ‌جلسهٔ رونمایی و نقد کتاب «دریدا در متن»
نوشتهٔ عبدالکریم رشیدیان

با حضور:
عبدالکریم رشیدیان
مرتضی نوری
محسن آزموده

‌
‌چاپ سوم منتشر شد
«نویسندگان روس»
به‌سرپرستی خشایار دیهیمی

این کتاب شامل معرفی و بررسی آثار ۱۶۲ تن از نویسندگان روس از سال ۱۷۰۰ تا ۱۹۸۵ است و در آن سعی شده است هیچ نویسندهٔ روسی، حتی کم‌اهمیت، از قلم نیفتد. درضمن مدخلی هم جهت آشنایی خوانندگان با ادبیات کهن روسیه از قرن یازدهم تا پایان قرن هفدهم آمده است.
مداخل مفصل کتاب از مجلدات مختلف کتاب European Writers و مداخل کوتاه‌تر از کتاب A Handbook of Russian Literature برگرفته شده‌اند.
مقالات به ترتیب تاریخ تولد نویسندگان مرتب شده‌اند تا خواننده بتواند از آن همچون کتاب تاریخ ادبیات روسیه استفاده کند، اما فهرست‌هایی به ترتیب الفبای فارسی و لاتین و نیز فهرست‌هایی از مجلات و نشریات روسی، و تلفظ اسامی با الفبای فونتیک بین‌المللی در کتاب گنجانده شده است. به هر مدخل نیز کتاب‌شناسی لاتین و فارسی مربوط به آن اضافه گشته است.

‌
‌نشر نی برگزار می‌کند
دوره‌ی نمایشنامه‌خوانی
همراه با اجرای پایان دوره‌
‌
‌مدرس: سحر بیرانوند

سه‌شنبه‌ها ساعت ۱۵ تا ۱۷
۱۰ جلسه
هزینه‌ی دوره ۲ میلیون تومان
مهلت ثبت نام تا ۳۰ اردیبهشت

جهت ثبت نام به شماره‌ی ۰۹۳۷۵۶۴۴۲۸۰ در واتس‌اپ پیام دهید.
‌
‌محل برگزاری: تهران، خیابان فاطمی، خیابان رهی معیری، نبش خیابان فکوری، پلاک ۲۰، ساختمان نشر نی، طبقهٔ پنجم