“Оҕо поэзиятын бырааһынньыга» - Малдьаҕарга
Бүгүн, о.э. олунньу 19 күнүгэр Малдьаҕар модельнай бибилэтиэкэтин уонна “Чуораанчык” оҕону сайыннарар киин үлэһиттэрин тэрийиитинэн Никииппэр Сэмиэнэп аатынан норуот айымньытын киинигэр оҕо аймах тапталлаах суруйааччыта, поэтесса Агния Львовна Барто төрөөбүтэ 120 сылыгар аналлаах Малыкай түбэтин оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолоругар “Оҕо поэзиятын бырааһынньыга» буолан ааста.
Бүгүн, о.э. олунньу 19 күнүгэр Малдьаҕар модельнай бибилэтиэкэтин уонна “Чуораанчык” оҕону сайыннарар киин үлэһиттэрин тэрийиитинэн Никииппэр Сэмиэнэп аатынан норуот айымньытын киинигэр оҕо аймах тапталлаах суруйааччыта, поэтесса Агния Львовна Барто төрөөбүтэ 120 сылыгар аналлаах Малыкай түбэтин оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолоругар “Оҕо поэзиятын бырааһынньыга» буолан ааста.
Бу бырааһынньыкка барыта 31 оҕо кэлэн кыттыыны ыллылар: Хатыытааҕы «Сарыал» уһуйааныттан – 4, Маалыкайдааҕы «Сардаҥа» уһайааныттан -7, «Мичил» уһуйааныттан - 7, Чукар «Ымыычаан» уһуйааныттан – 5, Малдьаҕар «Чуораанчыгыттан» - 8 оҕо. Кэлбит ыалдьыттары киирэр аан таһыгар Агния Барто айымньыларын дьоруойдара үөрэ-көтө, уруйдаан-айхаллаан көрүстүлэр. Бырааһынньык аһыллыытыгар Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Брилиантовые нотки – 2026» фестиваль I ст. лауреаттара, «Полярная звезда» 29-с республиканскай телевизионнай күрэх зональнай көрүүтүн I ст. дипломаннара буолбут “Чуораанчык” уһуйаан иитиллээччилэрин «Дьөһөгөй» үҥкүүтүнэн аһылынна (Үҥкүүнү туруорааччы Ньургуйана Попова). Ол кэнниттэн, “Чуораанчык” уһуйаан үлэһиттэрэ Агния Барто “Оонньуурдара” буоланнар наһаа үчүгэй инсценировка көрдөрөн, оҕолору олус сэргэхситтилэр. Төһө да эһэчээн атаҕа быстыбытын иһин, куобахчаан ардахха хаалбытын иһин, Таанньа кыыс мээчигин үрэххэ түһэрэн ытаабытын иһин, ону сэргэ сиэлин тарааттаран олус киэргэммит Сылгычаан, массыынаҕа олорсон иһэн охтубут куоска - бары Агния Барто хоһооннорун дьоруойдара буоланнар, оҕолор оонньуурдарын харыстыыр, таптыыр, аһыныгас дьон буолбуттара, элбэх үчүгэйгэ үөрэммиттэрэ диэн эттилэр. Дьэ, ол кэнниттэн кыттааччылар бөлөҕүнэн Агния Барто хоһооннорун аахтылар. Күрэх 4 бөлөҕүнэн ыытылынна. Ол курдук, 3 саастаахтарга - 7, 4 саастаахтарга - 4, 5 саастаахтарга-10, 6-7 саастаахтарга - 10 оҕо буоланнар аахтылар. Оҕолор бары кыһаллан үөрэппиттэрэ, туттан-хаптан туран ааҕаллара, хоһоон ис хоһоонунан таҥнан-саптан кэлбиттэрэ поэзия бырааһынньыгын олус киэргэттэ. Ааҕааччылар быыстарыгар Агния Барто олоҕун, айар үлэтин кэпсээтим. Хоһооннор ааҕыллан бүппүттэрин кэннэ, күрэҕи сыаналыыр хамыыһыйа түмүк таһаарыар диэри «Чуораанчык» уһуйаан “Бриллиантовые нотки-2026” I ст. лауреаттара, II оройуоннааҕы «Чоргуй» чабырҕах курэҕин 1 үрдэл кыайыылаахтара Сахайаана Васильева уонна Айыына Саввинова "Сэрии аны буолума" диэн ырыаны ыллаан дьиэрэттилэр, чабырҕахтаан тылыбыраттылар. (муз.салайааччы Ольга Ушканова).
Саамай долгутуулаах, күүтүүлээх түгэнигэр Агния Барто айымньытыгар анаммыт күрэҕи сыаналыыр хамыыһыйа бэрэсэдээтэлэ “Мичил” уһуйаан сэбиэдиссэйэ Светлана Семеновна Пестрякова бүгүҥҥү тэрээһини өрүү буоларын курдук, олус үчүгэйдик тэрийбиккит диэн хайҕал тылларын эттэ уонна махтанан туран, “Чуораанчыктарга” өйдөбүнньүк бэлэх туттарда. Ол кэнниттэн түмүгү биллэрэн, оҕолорго тэрийээччилэр бэлэмнээбит туоһу суруктарын, грамоталарын, бириистэрин, минньигэстэрин туттартаата:
3 саастаахтарга
1м. – “Сарыал” Хатыы Данилова Сардаана сал.Данилова Е.В.
2м. – “Сардаҥа” Маалыкай Духова Камила сал.Петрова А.В.
3м – “Мичил” Маалыкай Григорьева Санаайа сал.Рожина Р.И.
4 саастаахтарга
1 м –“Чуораанчык” Малдьаҕар Егорова Алина, сал.Попова Н.Н.
2 м. – “Сарыал” Хатыы Ксенофонтова Алиса, сал.Тимофеева С.А.
3 м- “Чуораанчык” Малдьаҕар Ефимов Максимилиан, сал.Петрова Е.М.
5 саастаахтарга
1 м. – “Чуораанчык” Малдьаҕар Семенов Виталий сал.Ушканова О.С.
2 м. – “Мичил” Маалыкай Тихонова Аделина сал.Тихонова А.Г.
3 м. – “Сардаҥа” Маалыкай Петров Айтал, сал.Андреева Т.Н.
6-7 саастаахтарга
1 м. – “Чуораанчык” Малдьаҕар Саввинова Айыына, сал.Ушканова О.С.
2 м. – “Чуораанчык” Малдьаҕар Тыасытова Алия Куо, сал.Васильева В.В.
3 м. – “Чуораанчык” Малдьаҕар Васильева Сахайаана, сал.Николаева А.В.
Бүгүн Агния Барто 120 сылыгар анаммыт поэзия бырааһынньыгар кыттыбыт оҕолор бука бары кыайыылаахтар! Тоҕо диэтэр, кинилэр кырачаан оҕолортон саҕалаан, толлубакка хоһооннору олус үчүгэйдик аахтылар. Бу курдук, Агния Барто айымньыларын ааҕан, сэргээн, кинигэни таптаан, үтүө-мааны дьон буоллуннар! Уһуйаан бары үлэһиттэригэр оҕолору бэлэмнээн аҕалбыттарыгар улахан махталбытын биллэрэбит. Баҕарабыт бу уустук эрээри, кэскиллээх үлэҕитигэр ситиһиилэри, оҕо-төрөппүт уҕараабат махталларын, тус олоххутугар дьолу-соргуну!
Иванова Елена
Саамай долгутуулаах, күүтүүлээх түгэнигэр Агния Барто айымньытыгар анаммыт күрэҕи сыаналыыр хамыыһыйа бэрэсэдээтэлэ “Мичил” уһуйаан сэбиэдиссэйэ Светлана Семеновна Пестрякова бүгүҥҥү тэрээһини өрүү буоларын курдук, олус үчүгэйдик тэрийбиккит диэн хайҕал тылларын эттэ уонна махтанан туран, “Чуораанчыктарга” өйдөбүнньүк бэлэх туттарда. Ол кэнниттэн түмүгү биллэрэн, оҕолорго тэрийээччилэр бэлэмнээбит туоһу суруктарын, грамоталарын, бириистэрин, минньигэстэрин туттартаата:
3 саастаахтарга
1м. – “Сарыал” Хатыы Данилова Сардаана сал.Данилова Е.В.
2м. – “Сардаҥа” Маалыкай Духова Камила сал.Петрова А.В.
3м – “Мичил” Маалыкай Григорьева Санаайа сал.Рожина Р.И.
4 саастаахтарга
1 м –“Чуораанчык” Малдьаҕар Егорова Алина, сал.Попова Н.Н.
2 м. – “Сарыал” Хатыы Ксенофонтова Алиса, сал.Тимофеева С.А.
3 м- “Чуораанчык” Малдьаҕар Ефимов Максимилиан, сал.Петрова Е.М.
5 саастаахтарга
1 м. – “Чуораанчык” Малдьаҕар Семенов Виталий сал.Ушканова О.С.
2 м. – “Мичил” Маалыкай Тихонова Аделина сал.Тихонова А.Г.
3 м. – “Сардаҥа” Маалыкай Петров Айтал, сал.Андреева Т.Н.
6-7 саастаахтарга
1 м. – “Чуораанчык” Малдьаҕар Саввинова Айыына, сал.Ушканова О.С.
2 м. – “Чуораанчык” Малдьаҕар Тыасытова Алия Куо, сал.Васильева В.В.
3 м. – “Чуораанчык” Малдьаҕар Васильева Сахайаана, сал.Николаева А.В.
Бүгүн Агния Барто 120 сылыгар анаммыт поэзия бырааһынньыгар кыттыбыт оҕолор бука бары кыайыылаахтар! Тоҕо диэтэр, кинилэр кырачаан оҕолортон саҕалаан, толлубакка хоһооннору олус үчүгэйдик аахтылар. Бу курдук, Агния Барто айымньыларын ааҕан, сэргээн, кинигэни таптаан, үтүө-мааны дьон буоллуннар! Уһуйаан бары үлэһиттэригэр оҕолору бэлэмнээн аҕалбыттарыгар улахан махталбытын биллэрэбит. Баҕарабыт бу уустук эрээри, кэскиллээх үлэҕитигэр ситиһиилэри, оҕо-төрөппүт уҕараабат махталларын, тус олоххутугар дьолу-соргуну!
Иванова Елена
👍3
Ааспыт үйэ 50-90 сылларыгар саха норуотугар киэңник биллибит үс учуонай баара: Г.П.Башарин, И.М.Романов уонна Ф.Г. Сафронов. Бу үс бөдөң историктар Саха сирин историятын чинчийиигэ уһулуччу үтүөлээхтэр.
Ф.Г.Сафронов 1914 сыл олунньу 22 күнүгэр Ньурба улууһун 2-ис Малдьађар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Тулаайах хаалан олох эрэйин ођо сааһыттан билбитэ. 1930 сылга Дьокуускайдаађы педтехникум бэлэмэнии салаатыгар ылыллыбыта. Техникуму бүтэрэн баран, 12 сыл устата үүнэр көлүөнэни иитиигэ үлэлээбитэ. 1942 сылга үлэлии-үлэлии Дьокускайдаађы педагогическай институт историческай факультетын экзаменнарын быһа туттаран бүтэрбитэ. Ађа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар Чурапчытаађы педучилище директорынан олорон, “Советскай Саха сирэ” таанка колоннатын тутууга элбэх үбү киллэрсибитин иһин Үрдүкү кылаабынай командующай И.В. Сталинтан икки төгүл махтал ылбыта.
Кини 1946-1949 сылларга Москвађа ССРС НА Историяђа институтун аспирана. 1950 сыл ыам ыйыгар ССРС НА историяђа институтун ученай сэбиэтин мунньађар Ф.Г. Сафронов “XVII үйэђэЛена уонна Илим тардыыларыгар бааһынайдар олохсуйуулара” диэн дойду биллиилээх учуонайа, ССРС НА чилиэн-корреспондена С.В.Бахрушин салалтатынан суруйбут кандидатскай диссертациятын, Союз бөдөң учуонайдарын үрдүк сыанабылларын ылан туран, ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
1950-1952 сылларга Федот Григорьевич ССРС НА Саха сиринээђи базатын Тылга, литературађа уонна историяђа институн научнай сотруднигынан үлэлээбитэ. Ол кэнниттэн кини Дьокуускайдаађы педагогическай институкка старшай преподавателинэн көһөрүллүбүтэ. Институт университет буолбутун кэннэ - ССРС историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ, 1962-1964 сылларга ону сэргэ историческай-филологическай факультет декана. Университекка кини Саха сирин историятыгар лекцияны аађыыны аан бастаан сађалаабыта. 1963 сылга Ф.Г. Сафронов ССРС НА Историяђа институтун Ленинградтаађы отделениетыгар “Саха сиригэр нуучча бааһынайдара (XVII үйэђэ- XX үйэ сађаланыыта)” диэн монографиянан докторскай диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. Оттон 1964 сылга киниэхэ профессор аата иңэриллибитэ.
Ф.Г. Сафроновы 1964 сыл бүтүүтэ ССРС НА СО ССФ Тылга, литературађа уонна историяђа институтун история секторын сэбиэдиссэйинэн көһөрөллөр. 1972 сылтан 1986 сылга диэри кини институт сүрүн салаатын история отделын сэбиэдиссэйэ этэ.
Кини дириң билиилээх, киэң ыырдаах ученай этэ. Ол курдук 330-тан тахса научнай уонна научнай-популярнай үлэни, ол иһигэр 21 монографияны суруйан хаалларбыта. Кини болђомтотун тардыбыт сүрүн боппуруоһунан нуучча нэһилиэнньэтэ Азия хотугулуу-илин өттүгэр кэлэн олохсуйуута уонна бу регион норуоттарын историческай дьылђатыгар оруола буолар.
Манна кини төрүт бөдөң монографияны бэчээккэ таһаартарбыта. Олортон “Нуучча бааһынайдара Саха сиригэр (XVII үйэђэ- XX үйэ сађаланыыта)” уонна “Нууччалар Азия хотугулуу-илин өттүгэр XVII үйэђэ- XIX үйэ ортотугар” диэн үлэлэрэ историческай науканы биллэрдик байыппыттара, бөдөң кылааты киллэрбиттэрэ. Кини Азия хотугулуу-илин өттүгэр нуучча куораттарын төрүттэниилэрин, хаһаактар уонна бааһынайдар олохсуйууларын, ол дьон регион экономиката, культурата сайдыытыгар туох оруолламмыттарын чинчийиигэ, XVII - XVIII үйэлэргэ нуучча саңа сирдэри арыйааччыларыгар, көскө кэлбиттэр историяларыгар улахан болђомтотун уурара. Ити үлэлэринэн Федот Григорьевич дойду бөдөң историктарын кэккэлэригэр бигэтик киирбитэ, аата-суола араас омуктар чинчийээччилэригэр биллибитэ.
Итини тэңэ Сибиир төрүт норуоттарын историятын боппуруостарын үөрэтиинэн кытта дьарыгырара. XVII үйэ кэминээђи тоң уустар, дьүкээбиллэр, ньүкэннэр, даурдар, чукчалар тустарынан бэйэтэ ураты көрүүлээх этэ. Сахалар улуустара уонна нэһилиэктэрэ үөскээһинигэр, сахалар XVII үйэ сађана ааттарын-суолларын ырытыыга, саха норуотун тумус дьоно Тыгын, Лөкөй, Мамык, Күлүмнүүр ааттарын тилиннэриигэ, саха национальнай геройа Баһылай Манчаарыга анаммыт үлэлэрин дьон-сэргэ сэргээн аахпыта, ылыммыта.
Ф.Г.Сафронов 1914 сыл олунньу 22 күнүгэр Ньурба улууһун 2-ис Малдьађар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Тулаайах хаалан олох эрэйин ођо сааһыттан билбитэ. 1930 сылга Дьокуускайдаађы педтехникум бэлэмэнии салаатыгар ылыллыбыта. Техникуму бүтэрэн баран, 12 сыл устата үүнэр көлүөнэни иитиигэ үлэлээбитэ. 1942 сылга үлэлии-үлэлии Дьокускайдаађы педагогическай институт историческай факультетын экзаменнарын быһа туттаран бүтэрбитэ. Ађа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар Чурапчытаађы педучилище директорынан олорон, “Советскай Саха сирэ” таанка колоннатын тутууга элбэх үбү киллэрсибитин иһин Үрдүкү кылаабынай командующай И.В. Сталинтан икки төгүл махтал ылбыта.
Кини 1946-1949 сылларга Москвађа ССРС НА Историяђа институтун аспирана. 1950 сыл ыам ыйыгар ССРС НА историяђа институтун ученай сэбиэтин мунньађар Ф.Г. Сафронов “XVII үйэђэЛена уонна Илим тардыыларыгар бааһынайдар олохсуйуулара” диэн дойду биллиилээх учуонайа, ССРС НА чилиэн-корреспондена С.В.Бахрушин салалтатынан суруйбут кандидатскай диссертациятын, Союз бөдөң учуонайдарын үрдүк сыанабылларын ылан туран, ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
1950-1952 сылларга Федот Григорьевич ССРС НА Саха сиринээђи базатын Тылга, литературађа уонна историяђа институн научнай сотруднигынан үлэлээбитэ. Ол кэнниттэн кини Дьокуускайдаађы педагогическай институкка старшай преподавателинэн көһөрүллүбүтэ. Институт университет буолбутун кэннэ - ССРС историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ, 1962-1964 сылларга ону сэргэ историческай-филологическай факультет декана. Университекка кини Саха сирин историятыгар лекцияны аађыыны аан бастаан сађалаабыта. 1963 сылга Ф.Г. Сафронов ССРС НА Историяђа институтун Ленинградтаађы отделениетыгар “Саха сиригэр нуучча бааһынайдара (XVII үйэђэ- XX үйэ сађаланыыта)” диэн монографиянан докторскай диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. Оттон 1964 сылга киниэхэ профессор аата иңэриллибитэ.
Ф.Г. Сафроновы 1964 сыл бүтүүтэ ССРС НА СО ССФ Тылга, литературађа уонна историяђа институтун история секторын сэбиэдиссэйинэн көһөрөллөр. 1972 сылтан 1986 сылга диэри кини институт сүрүн салаатын история отделын сэбиэдиссэйэ этэ.
Кини дириң билиилээх, киэң ыырдаах ученай этэ. Ол курдук 330-тан тахса научнай уонна научнай-популярнай үлэни, ол иһигэр 21 монографияны суруйан хаалларбыта. Кини болђомтотун тардыбыт сүрүн боппуруоһунан нуучча нэһилиэнньэтэ Азия хотугулуу-илин өттүгэр кэлэн олохсуйуута уонна бу регион норуоттарын историческай дьылђатыгар оруола буолар.
Манна кини төрүт бөдөң монографияны бэчээккэ таһаартарбыта. Олортон “Нуучча бааһынайдара Саха сиригэр (XVII үйэђэ- XX үйэ сађаланыыта)” уонна “Нууччалар Азия хотугулуу-илин өттүгэр XVII үйэђэ- XIX үйэ ортотугар” диэн үлэлэрэ историческай науканы биллэрдик байыппыттара, бөдөң кылааты киллэрбиттэрэ. Кини Азия хотугулуу-илин өттүгэр нуучча куораттарын төрүттэниилэрин, хаһаактар уонна бааһынайдар олохсуйууларын, ол дьон регион экономиката, культурата сайдыытыгар туох оруолламмыттарын чинчийиигэ, XVII - XVIII үйэлэргэ нуучча саңа сирдэри арыйааччыларыгар, көскө кэлбиттэр историяларыгар улахан болђомтотун уурара. Ити үлэлэринэн Федот Григорьевич дойду бөдөң историктарын кэккэлэригэр бигэтик киирбитэ, аата-суола араас омуктар чинчийээччилэригэр биллибитэ.
Итини тэңэ Сибиир төрүт норуоттарын историятын боппуруостарын үөрэтиинэн кытта дьарыгырара. XVII үйэ кэминээђи тоң уустар, дьүкээбиллэр, ньүкэннэр, даурдар, чукчалар тустарынан бэйэтэ ураты көрүүлээх этэ. Сахалар улуустара уонна нэһилиэктэрэ үөскээһинигэр, сахалар XVII үйэ сађана ааттарын-суолларын ырытыыга, саха норуотун тумус дьоно Тыгын, Лөкөй, Мамык, Күлүмнүүр ааттарын тилиннэриигэ, саха национальнай геройа Баһылай Манчаарыга анаммыт үлэлэрин дьон-сэргэ сэргээн аахпыта, ылыммыта.
Наука дьүккүөрдээх үлэһитэ мэлдьи буоларын быһыытынан, историческай чахчылары токурутууну сорунуулаахтык утарсара. Ол курдук саха литературатын төрүттээбит А.Е.Кулаковскай олођун, үлэтин сыаналааһыңңа киэң эйгэђэ урут биллибэтэх докумуоннары чинчийэн туспа көрүүлэммитэ сэбиэскэй кэмңэ кыайан өйдөммөккө хаалбыта.
Олоун тиһэх сылларын Ф.Г.Сафронов Россияђа бастакынан региональнай энциклопедияны - “Саха сирин энциклопедията” диэн элбэх томнаах үлэни бэлэмнииргэ анаабыта. Энциклопедия кылаабынай редактора буолан, кини республика үгүс учуонайдарын, специалистарын автор быһыытынан сүрүннээн үлэлэппитэ. Түң былыргыттан сађалаан республика үлэтин-хамнаһын араас өттүттэн көрдөрөр бэчээккэ кини бэлэмнээбит үгүс томнаах үлэтиттэн бастакы тома өлбүтүн кэннэ тахсан дьоңңо-сэргэђэ түргэнник тарђаммыта, биһирэммитэ.
Саха сиригэр наука сайдыытыгар Ф.Г.Сафронов өңөтө государство өттүттэн үрдүктүк сыаналаммыта, 1962 сылга киниэхэ “Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ”, 1974 сылга “РСФСР наукатын үтүөлээх деятелэ” бочуоттаах ааттар иңэриллибиттэрэ. Сэрии сылларыгар, эйэлээх кэмңэ килбиэннээх үлэтин иһин ССРС мэтээллэринэн нађараадаламмыта, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутатынан талылла сылдьыбыта.
Ф.Г.Сафронов наука талааннах тэрийээччитэ этэ. Кини ССРС НА Сибиир, Дальнай Восток историятыгар научнай сэбиэтин чилиэнэ, национальностар хардарыта сыһыаннаһыыларыгар научнай сэбиэтин Сибиирдээђи секциятын чилиэнэ, Саха государственнай университетын историческай-филологическай наукаларга учуонай степени иңэрэр холбоһуктаах учуонай сэбиэтин чилиэнэ, СР НА Гуманитарнай чинчийии институтун (ГЧИ) иһинээђи ађа дойду историятыгар кандидатскай диссертация сэбиэтин чилиэнэ этэ. Федот Григорьевич научнай кадрдары бэлэмниир улахан үлэни ыыппыта. Кини быһаччы салалтатынан 14 кандидатскай, 5 докторскай диссертация көмүскэммитэ.
Наукађа сыламтата суох үлэлиирин быыһыгар, Ф.Г.Сафронов былыргы дойдулар сэдэхтик көстөр харчыларын хомуйар биир саамай биллиилээх коллекционер этэ. Кини коллекциятыгар сођуруу Америкађа үөскүү сылдьыбыт түң былыргы судаарыстыбалар, Византия, Киевтээђи Русь, Колчак, Врангель, Деникин уо.д.а. харчылара, дойду былыргы уордьаннара, мэтээллэрэ бааллар.
Итини таһынан, кини баай библиотекатыгар ураты сэдэх кинигэлэр хомуллан киирбиттэрэ. Кырдьар сааһыгар кэргэнэ Татьяна Алексеевна Белозерова сөбүлэңинэн уонна кини өңөтүнэн тыһыынчанан кинигэлэри Ньурба, Үөһээ-Бүлүү, Борођон библиотекаларыгар ыытан буор босхо бэлэхтээбиттэрэ. Сурутан ылбыт история, этнография салааларынан тахсыбыт сүүһүнэн сурунааллара билигин Гуманитранай чинчийии институтугар, чааһынай дьон илиитигэр киирэн кичэллээхтик харалла сыталлар.
Федот Григорьевич үтүөкэн киһи этэ. Науканан дьарыктанар ыччаты муударай иитээччинэн биллибитэ. Кыһалђађа ыктарбыт эдэр дьоңңо кыайарынан көмөлөһөрө, диссертацияларын көмүскүү баралларыгар алгыс тылы кытары үбүнэн эмиэ салгыыра уонна онтун төттөрү хаһан да ирдээбэт идэлээђэ.
Россия, Саха Республикатын бөдөң историктарыттан биирдэстэрэ, биллиилээх общественнай деятель, Советскай кэм национальнай интеллигенциятын чађылхай бэрэстэбиитэлэ, Россия Федерациятын, Саха Республикатын наукаларын үтүөлээх деятелэ, профессор Федот Григорьевич Сафронов 82 сааґыгар 1995 сыл ахсынньы 12 күнүгэр кылгас ыарахан ыарыыга ылларан өлбүтэ. Ађа дойду историятын наукатыгар киллэрбит кылаата сүүнэтэ бэрт буолан, кини үлэлэрэ мэлдьи туһађа сылдьаллар. Кэнэђэскитин дађаны нуучча,саха норуоттарын историятын чинчийээччилэргэ бөђө акылаат буоланнар, наука салгыы сайдарыгар көмөлөһө туруохтара.
П.П.Петров,
историческай наука кандидата.
Олоун тиһэх сылларын Ф.Г.Сафронов Россияђа бастакынан региональнай энциклопедияны - “Саха сирин энциклопедията” диэн элбэх томнаах үлэни бэлэмнииргэ анаабыта. Энциклопедия кылаабынай редактора буолан, кини республика үгүс учуонайдарын, специалистарын автор быһыытынан сүрүннээн үлэлэппитэ. Түң былыргыттан сађалаан республика үлэтин-хамнаһын араас өттүттэн көрдөрөр бэчээккэ кини бэлэмнээбит үгүс томнаах үлэтиттэн бастакы тома өлбүтүн кэннэ тахсан дьоңңо-сэргэђэ түргэнник тарђаммыта, биһирэммитэ.
Саха сиригэр наука сайдыытыгар Ф.Г.Сафронов өңөтө государство өттүттэн үрдүктүк сыаналаммыта, 1962 сылга киниэхэ “Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ”, 1974 сылга “РСФСР наукатын үтүөлээх деятелэ” бочуоттаах ааттар иңэриллибиттэрэ. Сэрии сылларыгар, эйэлээх кэмңэ килбиэннээх үлэтин иһин ССРС мэтээллэринэн нађараадаламмыта, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутатынан талылла сылдьыбыта.
Ф.Г.Сафронов наука талааннах тэрийээччитэ этэ. Кини ССРС НА Сибиир, Дальнай Восток историятыгар научнай сэбиэтин чилиэнэ, национальностар хардарыта сыһыаннаһыыларыгар научнай сэбиэтин Сибиирдээђи секциятын чилиэнэ, Саха государственнай университетын историческай-филологическай наукаларга учуонай степени иңэрэр холбоһуктаах учуонай сэбиэтин чилиэнэ, СР НА Гуманитарнай чинчийии институтун (ГЧИ) иһинээђи ађа дойду историятыгар кандидатскай диссертация сэбиэтин чилиэнэ этэ. Федот Григорьевич научнай кадрдары бэлэмниир улахан үлэни ыыппыта. Кини быһаччы салалтатынан 14 кандидатскай, 5 докторскай диссертация көмүскэммитэ.
Наукађа сыламтата суох үлэлиирин быыһыгар, Ф.Г.Сафронов былыргы дойдулар сэдэхтик көстөр харчыларын хомуйар биир саамай биллиилээх коллекционер этэ. Кини коллекциятыгар сођуруу Америкађа үөскүү сылдьыбыт түң былыргы судаарыстыбалар, Византия, Киевтээђи Русь, Колчак, Врангель, Деникин уо.д.а. харчылара, дойду былыргы уордьаннара, мэтээллэрэ бааллар.
Итини таһынан, кини баай библиотекатыгар ураты сэдэх кинигэлэр хомуллан киирбиттэрэ. Кырдьар сааһыгар кэргэнэ Татьяна Алексеевна Белозерова сөбүлэңинэн уонна кини өңөтүнэн тыһыынчанан кинигэлэри Ньурба, Үөһээ-Бүлүү, Борођон библиотекаларыгар ыытан буор босхо бэлэхтээбиттэрэ. Сурутан ылбыт история, этнография салааларынан тахсыбыт сүүһүнэн сурунааллара билигин Гуманитранай чинчийии институтугар, чааһынай дьон илиитигэр киирэн кичэллээхтик харалла сыталлар.
Федот Григорьевич үтүөкэн киһи этэ. Науканан дьарыктанар ыччаты муударай иитээччинэн биллибитэ. Кыһалђађа ыктарбыт эдэр дьоңңо кыайарынан көмөлөһөрө, диссертацияларын көмүскүү баралларыгар алгыс тылы кытары үбүнэн эмиэ салгыыра уонна онтун төттөрү хаһан да ирдээбэт идэлээђэ.
Россия, Саха Республикатын бөдөң историктарыттан биирдэстэрэ, биллиилээх общественнай деятель, Советскай кэм национальнай интеллигенциятын чађылхай бэрэстэбиитэлэ, Россия Федерациятын, Саха Республикатын наукаларын үтүөлээх деятелэ, профессор Федот Григорьевич Сафронов 82 сааґыгар 1995 сыл ахсынньы 12 күнүгэр кылгас ыарахан ыарыыга ылларан өлбүтэ. Ађа дойду историятын наукатыгар киллэрбит кылаата сүүнэтэ бэрт буолан, кини үлэлэрэ мэлдьи туһађа сылдьаллар. Кэнэђэскитин дађаны нуучча,саха норуоттарын историятын чинчийээччилэргэ бөђө акылаат буоланнар, наука салгыы сайдарыгар көмөлөһө туруохтара.
П.П.Петров,
историческай наука кандидата.
«Үтүө киһи, улахан учуутал» диэн Н.А. туһунан кинигэттэн Н.Д. Данилов ахтыытыттан. Николай Афанасьевиһы дойдутуттан Өңөлдьөттөн Малдьаҕарга учууталлыы кэлиэҕиттэн 35 сыл устата билэбин. Математика учууталын быһыытынан кэлээт даҕаны, күүскэ ылсыһан: эбии дьарыктаан, эрчийэн оҕолор кини уруогун чахчы сөбүлээн туран үөрэтэллэрин, бэлэмнэнэллэрин ситиспитэ. Бириэмэни наһаа тутуһарга учууталлары даҕаны, үөрэнээччилэри бэйэтин холобурунан көҕүлүүрэ. Уруок хас биирдии мүнүүтэтэ – киниэхэ кыһыл көмүс тэңнээх быһыылааҕа: «Хайа чуорааны. Уруок буолла дии», эбэтэр сынньалаңңа тахсыыга ким эбит эрдэ чуорааны тыаһаттаҕына: «Өссө хас да мүнүүтэ баар этэ, эрдэ тыаһатаңңыт оҕолор болҕомтолорун ыстыгыт», - диирэ. Күһүн, саас совхозка уруогу сарбыйан туран субботник диэн ааттаан тахсары сөбүлээбэтин биллэрэн: «Биһиэхэ программабытын ситиһэрбитигэр эбии сүгэһэр», - диирэ, ол гынан баран совхоз, отделение салалтатын хайаан утары саңарыай. Күһүн закуп сүөһүтүн өлөрүүгэ обургу оҕолордуун, тех. үлэһиттэрдиин, учууталлардыын өрөөн туран тахсарбытын: «Сатаатар, оҕолору баҕас таһаартыа суохха баара, онно сылдьан аһыныгаһа суох буоларга үөрэтэр курдукпут, оннооҕор бэйэм идэһэбин, ииппит баайбын туттарга илиим барбат», - диирэ, киһини наймылаһарын туһунан ахтара.
Онтон булка-алка, художественнай самодеятельноска, спортка олус көхтөөх этэ. Күһүн, саас атаһа Н.Е. Илларионовтыын кустууллара, балыктыыллара. Малдьаҕар Эбэтин арҕаа өттүгэр дурданаллара, сааскы кус көңүлүн устата төһө да хаар-самыыр, бадараан буоллун, Николай Егорович «Урал» матасыыкылын үтэн-анньан син биир сезону түмүктүүллэрэ. «Сезоңңутун дьоҕус соҕустук түмүктээбиккит», - диэтэххэ: «Дьыала ахсааныгар буолбатах, кылаабынайа айылҕаҕа сылдьан сынньаныың, сүргэң көтөҕүллүүтэ буоллаҕа», диэн саас айылҕа уһуктуутун, көтөрүн-сүүрэрин саңатыттан тэйэн олорор сорох-сорохпутугар уот-харахха этэн кэбиспитин өйбөр хатаабыппын.
Биир күһүн куобах саҕана матасыыкыллаах киһини Николай Афанасьевиһы кучуйан Куорбакы диэн сир арҕаатыгар таҕыстыбыт. Биир бөлкөй лааңкылаах арыы ойууру кэрийдибит, бэйэ-бэйэбититтэн олус тэйиччитэ суох тараанныы соҕус сырыттыбыт. Икки-үс чаас курдук буоллубут, мин уонча куобаҕы иһирик, лааңкы анныттан туруортаан өлөртөөтүм, киһим икки дуу, үс дуу куобахтаах. Хойукка диэри: «Миитэрэйэбис хайдах булан өлөрөрө буолла», - диирэ.
Сир ириэнэҕэр лааңкыга сытар куобах, ордук инчэҕэй, будуң күн чэпчэки, тыаһа суох атахтаах киһиэхэ турбат, кэм тыастаах-уустаах киһиэхэ сыгынах анныттан турааччы.
Афанасьевич теннисист, дуобаччыт эрэ буолбатах этэ, бэйэтин кыанар киһи этэ.
Биһиэхэ учууталларга эриэ-дэхси үчүгэй, аламаҕай сыһыаннааҕа, кими даҕаны ордук-хоһу саңарбыта буолуо дии санаабаппын. Наһаа аймаҕымсах этэ. Манна кэлин ийэтинэн эһэтин аймахтарын кытта ыкса сибээстээҕэ…
Хас сыллаахха эбитэ буолла, Николай Афанасьевиһы паартыйаҕа бэлэмнииллэр үһү диэн истэн: «Паартыйаҕа киирбит киһини хайа билэллэринэн, эн тус санааҕын болҕомтоҕо ылбакка, дьаһайаллар буолбат дуо? Салалтаҕа таһаараары гыналлара буолуо. Учууталгыттан ууратан нэһилиэк сэбиэтин председателинэн туруордахтарына да көңүлэ», - диэн көрбүппэр, «Ама, киһи баҕатын аахаайаллар ини», - диэн буолбута. Паартыйаҕа киирбитин кэннэ 10 сыл оскуолабыт директорынан үлэлээбитэ, өссө да уһуннук үлэлиэ эбитэ буолуо, ону баара 1985 сыл тохсунньу 11-12 күннэригэр оскуолабыт уокка былдьатан, илии соттон хаалбыппыт. Директоры сууттуур буоланнар, ол тустаахха хайдах курдук охсуу буолбутун сэрэйиэххэ сөп. Ол да буоллар, уот барыытыгар ол кэмнээҕи көрүөхтээх хачыгаарга буруйу-сэмэни түһэрэн, саңара-иңэрэ сылдьыбатаҕа. Чахчыта, киэң көҕүстээх, уһуну-киэңи өйдүүр ураты хараахтырдаах киһи эбитэ ити түгэнтэн көстөр.
Паартыйа сэмэтэ-суңхата уонна сууттаныы. Ол саҕана мин кэргэним А.Т. Михайлова партийнай тэрилтэтин сэкэритээрэ этэ. Хайдах киһибитин удамыр соҕустук буруйдатабыт диэн нэһилиэк паартыйалаахтара мунньахтаан, райком бастакы сэкэритээрэ А.А. Томтосов аатыгар көрдөһүү түһэриэххэ диэн сурук суруйбуттарын Анна Тимофеевна астыммакка, эн суруйан көрбөккүн дуо диэн көрдөспүтүгэр, тойон А.А.
Онтон булка-алка, художественнай самодеятельноска, спортка олус көхтөөх этэ. Күһүн, саас атаһа Н.Е. Илларионовтыын кустууллара, балыктыыллара. Малдьаҕар Эбэтин арҕаа өттүгэр дурданаллара, сааскы кус көңүлүн устата төһө да хаар-самыыр, бадараан буоллун, Николай Егорович «Урал» матасыыкылын үтэн-анньан син биир сезону түмүктүүллэрэ. «Сезоңңутун дьоҕус соҕустук түмүктээбиккит», - диэтэххэ: «Дьыала ахсааныгар буолбатах, кылаабынайа айылҕаҕа сылдьан сынньаныың, сүргэң көтөҕүллүүтэ буоллаҕа», диэн саас айылҕа уһуктуутун, көтөрүн-сүүрэрин саңатыттан тэйэн олорор сорох-сорохпутугар уот-харахха этэн кэбиспитин өйбөр хатаабыппын.
Биир күһүн куобах саҕана матасыыкыллаах киһини Николай Афанасьевиһы кучуйан Куорбакы диэн сир арҕаатыгар таҕыстыбыт. Биир бөлкөй лааңкылаах арыы ойууру кэрийдибит, бэйэ-бэйэбититтэн олус тэйиччитэ суох тараанныы соҕус сырыттыбыт. Икки-үс чаас курдук буоллубут, мин уонча куобаҕы иһирик, лааңкы анныттан туруортаан өлөртөөтүм, киһим икки дуу, үс дуу куобахтаах. Хойукка диэри: «Миитэрэйэбис хайдах булан өлөрөрө буолла», - диирэ.
Сир ириэнэҕэр лааңкыга сытар куобах, ордук инчэҕэй, будуң күн чэпчэки, тыаһа суох атахтаах киһиэхэ турбат, кэм тыастаах-уустаах киһиэхэ сыгынах анныттан турааччы.
Афанасьевич теннисист, дуобаччыт эрэ буолбатах этэ, бэйэтин кыанар киһи этэ.
Биһиэхэ учууталларга эриэ-дэхси үчүгэй, аламаҕай сыһыаннааҕа, кими даҕаны ордук-хоһу саңарбыта буолуо дии санаабаппын. Наһаа аймаҕымсах этэ. Манна кэлин ийэтинэн эһэтин аймахтарын кытта ыкса сибээстээҕэ…
Хас сыллаахха эбитэ буолла, Николай Афанасьевиһы паартыйаҕа бэлэмнииллэр үһү диэн истэн: «Паартыйаҕа киирбит киһини хайа билэллэринэн, эн тус санааҕын болҕомтоҕо ылбакка, дьаһайаллар буолбат дуо? Салалтаҕа таһаараары гыналлара буолуо. Учууталгыттан ууратан нэһилиэк сэбиэтин председателинэн туруордахтарына да көңүлэ», - диэн көрбүппэр, «Ама, киһи баҕатын аахаайаллар ини», - диэн буолбута. Паартыйаҕа киирбитин кэннэ 10 сыл оскуолабыт директорынан үлэлээбитэ, өссө да уһуннук үлэлиэ эбитэ буолуо, ону баара 1985 сыл тохсунньу 11-12 күннэригэр оскуолабыт уокка былдьатан, илии соттон хаалбыппыт. Директоры сууттуур буоланнар, ол тустаахха хайдах курдук охсуу буолбутун сэрэйиэххэ сөп. Ол да буоллар, уот барыытыгар ол кэмнээҕи көрүөхтээх хачыгаарга буруйу-сэмэни түһэрэн, саңара-иңэрэ сылдьыбатаҕа. Чахчыта, киэң көҕүстээх, уһуну-киэңи өйдүүр ураты хараахтырдаах киһи эбитэ ити түгэнтэн көстөр.
Паартыйа сэмэтэ-суңхата уонна сууттаныы. Ол саҕана мин кэргэним А.Т. Михайлова партийнай тэрилтэтин сэкэритээрэ этэ. Хайдах киһибитин удамыр соҕустук буруйдатабыт диэн нэһилиэк паартыйалаахтара мунньахтаан, райком бастакы сэкэритээрэ А.А. Томтосов аатыгар көрдөһүү түһэриэххэ диэн сурук суруйбуттарын Анна Тимофеевна астыммакка, эн суруйан көрбөккүн дуо диэн көрдөспүтүгэр, тойон А.А.
❤1
Томтосов паартыйалар көрдөһүүлэрин ылынан, суут-прокуратура иннигэр ходатайство түһэрэрин курдук, санаабар, туох баар нууччалыы билэрбин туттан, Николай Афанасьевич туһунан партия чилиэнин, учуутал, салайааччы, киһи быһыытынан туох-ханнык чахчыларга тохтуулларын туһунан суруйбуппун ылынан, ходатайство түһэрбит буолуохтаахтар.
Аны биир түгэни аҕыннахпына сөп буолсу. М.С. Горбачев былааска тахсан баран араастаан тыллаһан барбыта: «Биһиги билигин ханнык обществоҕа олорорбут биллибэт, Прибалтика республикалара Германияны кытта сөбүлэһии быһыытынан Союзка киирбиттэрин курдук. Ырыынакка киирии туһунан о.д.а.». Ол аата – социализмтан аккаастаныы… Итини истэ-билэ сылдьан, нэһилиэк актыбыыстарын, учууталларын оскуолаҕа буолбут мунньахтарыгар М.С. Горбачеву хайҕаан барбыттарыгар: «Ырыынак – капитализм экономиката тутуһар сүрүн сокуона, ити Горбачевкут капитализмңа киллэрэр соруктаах. Социализмтан капитализмңа киирии – туох алдьархайга тиэрдиэҕин билэҕит дуо? Ити киһини Кремль сулустарыттан биирдэстэригэр ыйаан кэбистэххэ сөп курдук көрөбүн», - диэбитим. Николай Афанасьевич: «Алдьархайдаах тылы саңардың, киэң сиргэ иһиллэн хаалыа, тылбытыттан ыйанан хаалыахпытын сөп», - диэтэ. Николай Афанасьевич ордук-хоһу саңаттан дьоннор эмсэҕэлиэхтэрин сөп диэн, миигин харыстаан эттэҕэ диэн, салгыы саңарартан туттуммутум.
Бүтэһигин 2009 сыл сайыныгар кэргэниниин Евдокия Григорьевналыын олоҕун улахан аңарын атаарбыт, үлэлээбит-хамсаабыт сиригэр кэлэ сылдьан дьонун-сэргэтин кытта көрсөн, кэпсэтэн-ипсэтэн барбыта. Ынырыктаах ыарахан ыарыыга ыллара сылдьар киһи диэтэххэ, уруккутун курдук үөрэн-көтөн, арааһы бары ыйыталаһан, сэргэхсийэн барбыта…
Быйыл сайын от ыйын 19 күнүттэн атырдьах ыйын 26 күнүгэр диэри доруобуйабынан үс сиргэ көһө сылдьан эмтэнним. Куртахпар эт үүммүтүн ыллараары Мед. Центрга көрдөрүнэн, сүрэххин эмтэт оччоҕо ылыахпыт дэтэн, Научнай киин балыыһатыгар эмтэнэ сытан, атырдьах ыйын 13 күнүгэр маннык суруммут эбиппин:
«Кыым» атырдьах ыйын 12 күнүнээҕи нүөмэригэр аймаҕым И.К. Григорьев суох буолбутун аахтым… бэҕэһээ 11 чыыһылаҕа кыыспыттан бииргэ үлэлээбит, эмиэ аймаҕым Н.А. Николаев дойдутугар уһун ыарахан ыарыыттан олохтон туораабытын истибитим… Өлүү хара суора биһиги үрдүбүтүнэн элиэтиир да эдиэтиир…»
Николай Афанасьевич, Иван Кириллович үтүөкэннээх дьоннор этилэр. Хайаларыгар даҕаны кыахтаах, үөрэхтээх, олоххо бэйэлэрин сыалларын-соруктарын ситиһэр ыччаттар хааллылар, аҕаларын сырдык – үтүө аатын үрдүктүк туталлара эрэбил. Николай Афанасьевич туһунан сырдык эрэ өйдөбүллээхпин.
Н.Д.Данилов«Үтүө киһи, улахан учуутал», Дьокуускай к. 2012. 63-66 стр.
Аны биир түгэни аҕыннахпына сөп буолсу. М.С. Горбачев былааска тахсан баран араастаан тыллаһан барбыта: «Биһиги билигин ханнык обществоҕа олорорбут биллибэт, Прибалтика республикалара Германияны кытта сөбүлэһии быһыытынан Союзка киирбиттэрин курдук. Ырыынакка киирии туһунан о.д.а.». Ол аата – социализмтан аккаастаныы… Итини истэ-билэ сылдьан, нэһилиэк актыбыыстарын, учууталларын оскуолаҕа буолбут мунньахтарыгар М.С. Горбачеву хайҕаан барбыттарыгар: «Ырыынак – капитализм экономиката тутуһар сүрүн сокуона, ити Горбачевкут капитализмңа киллэрэр соруктаах. Социализмтан капитализмңа киирии – туох алдьархайга тиэрдиэҕин билэҕит дуо? Ити киһини Кремль сулустарыттан биирдэстэригэр ыйаан кэбистэххэ сөп курдук көрөбүн», - диэбитим. Николай Афанасьевич: «Алдьархайдаах тылы саңардың, киэң сиргэ иһиллэн хаалыа, тылбытыттан ыйанан хаалыахпытын сөп», - диэтэ. Николай Афанасьевич ордук-хоһу саңаттан дьоннор эмсэҕэлиэхтэрин сөп диэн, миигин харыстаан эттэҕэ диэн, салгыы саңарартан туттуммутум.
Бүтэһигин 2009 сыл сайыныгар кэргэниниин Евдокия Григорьевналыын олоҕун улахан аңарын атаарбыт, үлэлээбит-хамсаабыт сиригэр кэлэ сылдьан дьонун-сэргэтин кытта көрсөн, кэпсэтэн-ипсэтэн барбыта. Ынырыктаах ыарахан ыарыыга ыллара сылдьар киһи диэтэххэ, уруккутун курдук үөрэн-көтөн, арааһы бары ыйыталаһан, сэргэхсийэн барбыта…
Быйыл сайын от ыйын 19 күнүттэн атырдьах ыйын 26 күнүгэр диэри доруобуйабынан үс сиргэ көһө сылдьан эмтэнним. Куртахпар эт үүммүтүн ыллараары Мед. Центрга көрдөрүнэн, сүрэххин эмтэт оччоҕо ылыахпыт дэтэн, Научнай киин балыыһатыгар эмтэнэ сытан, атырдьах ыйын 13 күнүгэр маннык суруммут эбиппин:
«Кыым» атырдьах ыйын 12 күнүнээҕи нүөмэригэр аймаҕым И.К. Григорьев суох буолбутун аахтым… бэҕэһээ 11 чыыһылаҕа кыыспыттан бииргэ үлэлээбит, эмиэ аймаҕым Н.А. Николаев дойдутугар уһун ыарахан ыарыыттан олохтон туораабытын истибитим… Өлүү хара суора биһиги үрдүбүтүнэн элиэтиир да эдиэтиир…»
Николай Афанасьевич, Иван Кириллович үтүөкэннээх дьоннор этилэр. Хайаларыгар даҕаны кыахтаах, үөрэхтээх, олоххо бэйэлэрин сыалларын-соруктарын ситиһэр ыччаттар хааллылар, аҕаларын сырдык – үтүө аатын үрдүктүк туталлара эрэбил. Николай Афанасьевич туһунан сырдык эрэ өйдөбүллээхпин.
Н.Д.Данилов«Үтүө киһи, улахан учуутал», Дьокуускай к. 2012. 63-66 стр.
❤4
Бүгүҥҥү үөрүүлээх бырааһынньыгынан саха эр бэртэрин итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибит. Эһиэхэ туйгун доруобуйаны, күүстээх, модун санааны баҕарабыт. Норуот эркин курдук эрэнэр, биир сомоҕо күүһэ буолуҥ! Бү күҥҥэ анаан оҥорбут тугургутукпун толороргутугар ыҥырабын
https://konstruktortestov.ru/test-80865
https://konstruktortestov.ru/test-80865
*Олунньу 23 күнэ - өйдөбүнньүк күн*
Олунньу 23 күнэ биһиэхэ Саха норуотугар Ильмень күөлүн кырыктаах кыргыһыыларыгар кыттыбыт буойуттарбытыгар өйдөбүл күн.
Үгүс саха буойуннара бу кыргыһыыга сырдык дууһаларын толук уурбуттара. Кинилэртэн үгүстэрэ Ильмень күөл уонна Лопать өрүс муустарыгар геройдуу охтубуттара, бааһырбыттара. Ити курдук сахалар түмсэн сээрилэспит сирдэрэ суоҕа.
1942 сайыныгар сэриилэһэ Армияҕа ыҥырыллыбыт Саха сирин дьоно - 7232 саха, 3664 нуучча, үгүс атын омук дьоно ыҥырыллан, Ураллааҕы байыаннай уокурук байыаннай чаастарыгар тарҕатыллыбыттара.
1942с. балаҕан ыйын 18 күнүгэр командование анал бирикээһинэн 19-с туспа хайыһар биригээдэтэ тэриллибитэ.
19-с туспа хайыһар биригээдэтин састаабыгар Горнай, Таатта, Үөһээ Бүлүү уолаттара, 393 саханы бэйэтэ туспа байыаннай чаас курдук тэрийэн үөрэппиттэрэ.
Сэриигэ өстөөҕү кытта күөн көрсүүгэ, ханнык да түбэлтэҕэ кыайыылаах тахсар түгэннэри ылымтыалаахтык үөрэтэн, элбэҕи билбиттэрэ.
1943с. тохсунньу 10 күнүгэр 19-с туспа хайыһар биригээдэтин састааба сэриилэһэр фроҥҥа аттаммыттара. 21 хонуктаах уһун, сындалҕаннаах айан этэ.
Сэрии саҕаланар тыйыс чааһа чугаһаатар чугаһаан испитэ.
1943с. олунньу 22 күнүгэр түүн Ильмень күөл мууһугар хайыһарынан киирии саҕаламмыта.
Маҥан халаат кэтэн, сааларын-сэптэрин, 3 хонуктаах паектарын, болокуусаҕа минометтарын, пулеметтарын соһон киирэн, сэрии диэн өссө тугун да билэ илик эдэркээн уолаттар, тугу санаабыттара буолуой? Биллэн туран төрөөбүт төрүт дойдуларын, төрүт астарын, бултуулларын, ийэлэрин-аҕаларын. Күүстээх эр санааланан, кыайыыга улахан эримньилээх, иннилэрин диэки килэҥ муус устун киирэн испиттэрэ...
Ол түүн 40 км. сири килэҥ муус устун хайыһарынан тэбэн, олунньу 23 күнүн сарсыарда, сэниэ-сылба быстан туран утары кытыл туһааййыытыгар тахсыбыттара. Былааннаммытын курдук түүннэтэ, өссө хараҥа эрдэҕинэ саба түһэр былаан хара ааныттан сатамматаҕа. Барытын көрөн олорор, тииһигэр дылы сэбилэммит өстөөх кутаа уотунан, сибиниэс ардаҕынан көрсүбүтэ.
Отуттан тахса бомбардировщиктар кырына кырына көтөн хаалаахтаан кэлэн бомбалаан, күөл мууһун күөрэ-ланкы түһэрбиттэрэ. Үөһэттэн эргийэ сылдьан пулеметунан харса суох ытыалаабыттара. Бомбаттан күөл мууһа үнтүрүтэ ыстаммыта, кыһыҥҥы таҥастаах, хайыһардаах, толору саалаах-сэптээх дьон уонунан, сүүһүнэн ахсаннаах тымныы ууга түһэн өрө булумахтана түспүттэрэ. Өй мэйдээх тулуйбат ыһыыта-хаһыыта сатараабыта.
Бу тэҥэ суох, улахан өлүүлээх-сүтүүлээх кыргыһыыга элбэх уолаттарбыт өлбүттэрэ.Онтон төһөлөөх киһи сураҕа суох сүппүтэ, билиэҥҥэ түбэспитэ буолуой? Кинилэр кырамталара Ретле дириэбинэттэн ырааҕа суох, хоту диэкки Старорусскай оройуонун Залог дэриэбинэтигэр көмүллүбүттэр.
Дьэ ити курдук Аҕа дойдуну көмүскүүр уоттаах сэрии биир саамай тосту уларытыылаах бириэмэтигэр - 1943 сылга буолбут кыргыһыыга, чулуу уолаттарбыт, Ильмень күөлгэ тиийэн, төрөөбүт Ийэ дойдуларын иһин олохторун толук уурбуттара. Ийэ дойду тутулуга суох буоларын иһин охсуспут, хорсунтан хорсун уолаттарбыт Улуу дьыалалара үөрэтиллэ, үйэтитиллэ турдун, УМНУЛЛУБАТЫН!
Кинилэр Эн килэҥ муускар
Ол өрдөөҕү өлөр кыланыылара
Кинилэр өстөөххө абарбыт,
Кыайыыны ыҥырбыт хаһыылара
Үйэлэри үрдүнэн иһиллэ тураллар
- диэн саха биллиилээх поэта Сергей Васильев эппитэ олох дьиҥ чахчы. Аҕа дойду сэриитин историятыгар өйтөн-сүрэхтэн сүппэт сэбиэскэй саллаат геройдуу быһыыта, албан аата үйэлэргэ ахтылла сылдьар аналлаах.
Надежда Федорова, "Горнай түмсүү" общественнай тэрилтэтин салайааччыта.
Олунньу 23 күнэ биһиэхэ Саха норуотугар Ильмень күөлүн кырыктаах кыргыһыыларыгар кыттыбыт буойуттарбытыгар өйдөбүл күн.
Үгүс саха буойуннара бу кыргыһыыга сырдык дууһаларын толук уурбуттара. Кинилэртэн үгүстэрэ Ильмень күөл уонна Лопать өрүс муустарыгар геройдуу охтубуттара, бааһырбыттара. Ити курдук сахалар түмсэн сээрилэспит сирдэрэ суоҕа.
1942 сайыныгар сэриилэһэ Армияҕа ыҥырыллыбыт Саха сирин дьоно - 7232 саха, 3664 нуучча, үгүс атын омук дьоно ыҥырыллан, Ураллааҕы байыаннай уокурук байыаннай чаастарыгар тарҕатыллыбыттара.
1942с. балаҕан ыйын 18 күнүгэр командование анал бирикээһинэн 19-с туспа хайыһар биригээдэтэ тэриллибитэ.
19-с туспа хайыһар биригээдэтин састаабыгар Горнай, Таатта, Үөһээ Бүлүү уолаттара, 393 саханы бэйэтэ туспа байыаннай чаас курдук тэрийэн үөрэппиттэрэ.
Сэриигэ өстөөҕү кытта күөн көрсүүгэ, ханнык да түбэлтэҕэ кыайыылаах тахсар түгэннэри ылымтыалаахтык үөрэтэн, элбэҕи билбиттэрэ.
1943с. тохсунньу 10 күнүгэр 19-с туспа хайыһар биригээдэтин састааба сэриилэһэр фроҥҥа аттаммыттара. 21 хонуктаах уһун, сындалҕаннаах айан этэ.
Сэрии саҕаланар тыйыс чааһа чугаһаатар чугаһаан испитэ.
1943с. олунньу 22 күнүгэр түүн Ильмень күөл мууһугар хайыһарынан киирии саҕаламмыта.
Маҥан халаат кэтэн, сааларын-сэптэрин, 3 хонуктаах паектарын, болокуусаҕа минометтарын, пулеметтарын соһон киирэн, сэрии диэн өссө тугун да билэ илик эдэркээн уолаттар, тугу санаабыттара буолуой? Биллэн туран төрөөбүт төрүт дойдуларын, төрүт астарын, бултуулларын, ийэлэрин-аҕаларын. Күүстээх эр санааланан, кыайыыга улахан эримньилээх, иннилэрин диэки килэҥ муус устун киирэн испиттэрэ...
Ол түүн 40 км. сири килэҥ муус устун хайыһарынан тэбэн, олунньу 23 күнүн сарсыарда, сэниэ-сылба быстан туран утары кытыл туһааййыытыгар тахсыбыттара. Былааннаммытын курдук түүннэтэ, өссө хараҥа эрдэҕинэ саба түһэр былаан хара ааныттан сатамматаҕа. Барытын көрөн олорор, тииһигэр дылы сэбилэммит өстөөх кутаа уотунан, сибиниэс ардаҕынан көрсүбүтэ.
Отуттан тахса бомбардировщиктар кырына кырына көтөн хаалаахтаан кэлэн бомбалаан, күөл мууһун күөрэ-ланкы түһэрбиттэрэ. Үөһэттэн эргийэ сылдьан пулеметунан харса суох ытыалаабыттара. Бомбаттан күөл мууһа үнтүрүтэ ыстаммыта, кыһыҥҥы таҥастаах, хайыһардаах, толору саалаах-сэптээх дьон уонунан, сүүһүнэн ахсаннаах тымныы ууга түһэн өрө булумахтана түспүттэрэ. Өй мэйдээх тулуйбат ыһыыта-хаһыыта сатараабыта.
Бу тэҥэ суох, улахан өлүүлээх-сүтүүлээх кыргыһыыга элбэх уолаттарбыт өлбүттэрэ.Онтон төһөлөөх киһи сураҕа суох сүппүтэ, билиэҥҥэ түбэспитэ буолуой? Кинилэр кырамталара Ретле дириэбинэттэн ырааҕа суох, хоту диэкки Старорусскай оройуонун Залог дэриэбинэтигэр көмүллүбүттэр.
Дьэ ити курдук Аҕа дойдуну көмүскүүр уоттаах сэрии биир саамай тосту уларытыылаах бириэмэтигэр - 1943 сылга буолбут кыргыһыыга, чулуу уолаттарбыт, Ильмень күөлгэ тиийэн, төрөөбүт Ийэ дойдуларын иһин олохторун толук уурбуттара. Ийэ дойду тутулуга суох буоларын иһин охсуспут, хорсунтан хорсун уолаттарбыт Улуу дьыалалара үөрэтиллэ, үйэтитиллэ турдун, УМНУЛЛУБАТЫН!
Кинилэр Эн килэҥ муускар
Ол өрдөөҕү өлөр кыланыылара
Кинилэр өстөөххө абарбыт,
Кыайыыны ыҥырбыт хаһыылара
Үйэлэри үрдүнэн иһиллэ тураллар
- диэн саха биллиилээх поэта Сергей Васильев эппитэ олох дьиҥ чахчы. Аҕа дойду сэриитин историятыгар өйтөн-сүрэхтэн сүппэт сэбиэскэй саллаат геройдуу быһыыта, албан аата үйэлэргэ ахтылла сылдьар аналлаах.
Надежда Федорова, "Горнай түмсүү" общественнай тэрилтэтин салайааччыта.
Дата приурочена ко дню подписания Указа Президента Российской Федерации «Об учреждении знака отличия «За наставничество», а также ко дню рождения основоположника научной педагогики в России – Константина Дмитриевича Ушинского. Он был автором одного из первых массовых и общедоступных российских учебников для начального обучения детей отечественному языку – «Родное слово». Больше материалов о знаменитом педагоге – в коллекции «Ушинский Константин Дмитриевич (1824–1871)».
Одним из выдающихся учителей был русский поэт Василий Андреевич Жуковский. Кто из наследников престола был учеником Жуковского? Узнаем на страницах сборника Императорского Русского исторического общества. В XIX веке возникла необходимость в педагогических журналах для наставников, родителей и всех желающих заниматься воспитанием и обучением детей. Так появились «Русский педагогический вестник» и «Учитель». Издававшаяся в стране более века «Учительская газета», которая в наши дни продолжает публиковать для педагогов новости образования, – доступна для просмотра в электронных читальных залах Президентской библиотеки.
Наставники в военном деле – опытные офицеры и воспитатели, совмещающие строгие служебные требования с заботой о подчиненных. Так, Александр Васильевич Суворов разработал собственный подход к воспитанию солдат. В книге Суворова «Наука побеждать» – основные принципы военного искусства, чертежи и копии его рисунков с подписями. О важной роли наставников, отвечающих за подготовку и морально-психологическое состояние личного состава, говорится в сборнике боевых наставлений и приказов XIX века: «Армия страдает – страдай с нею; солдат приуныл, – весели и ободряй его. Помни в нём человека, и чувствуй, и думай за него».
Памятки для руководителей-наставников во время Великой Отечественной войны 1941 – 1945 гг. – в фонде Президентской библиотеки.
Наставники играют важнейшую роль в развитии промышленного, кадрового, технологического потенциала России. В 30-е годы прошлого столетия наставниками молодых рабочих выступали лидеры стахановского движения, которое родилось на Донбассе. Рассказы пионеров этого движения – в книге «Год стахановского движения». Больше документов о герое советской индустриализации – в коллекции «Стаханов Алексей Григорьевич (1906–1977)».
Наиболее значимые коллекции первоисточников исторических документов – в проекте «Президентская библиотека –
Одним из выдающихся учителей был русский поэт Василий Андреевич Жуковский. Кто из наследников престола был учеником Жуковского? Узнаем на страницах сборника Императорского Русского исторического общества. В XIX веке возникла необходимость в педагогических журналах для наставников, родителей и всех желающих заниматься воспитанием и обучением детей. Так появились «Русский педагогический вестник» и «Учитель». Издававшаяся в стране более века «Учительская газета», которая в наши дни продолжает публиковать для педагогов новости образования, – доступна для просмотра в электронных читальных залах Президентской библиотеки.
Наставники в военном деле – опытные офицеры и воспитатели, совмещающие строгие служебные требования с заботой о подчиненных. Так, Александр Васильевич Суворов разработал собственный подход к воспитанию солдат. В книге Суворова «Наука побеждать» – основные принципы военного искусства, чертежи и копии его рисунков с подписями. О важной роли наставников, отвечающих за подготовку и морально-психологическое состояние личного состава, говорится в сборнике боевых наставлений и приказов XIX века: «Армия страдает – страдай с нею; солдат приуныл, – весели и ободряй его. Помни в нём человека, и чувствуй, и думай за него».
Памятки для руководителей-наставников во время Великой Отечественной войны 1941 – 1945 гг. – в фонде Президентской библиотеки.
Наставники играют важнейшую роль в развитии промышленного, кадрового, технологического потенциала России. В 30-е годы прошлого столетия наставниками молодых рабочих выступали лидеры стахановского движения, которое родилось на Донбассе. Рассказы пионеров этого движения – в книге «Год стахановского движения». Больше документов о герое советской индустриализации – в коллекции «Стаханов Алексей Григорьевич (1906–1977)».
Наиболее значимые коллекции первоисточников исторических документов – в проекте «Президентская библиотека –
Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина
Об учреждении знака отличия "За наставничество"
Российская Федерация. Президент (2012-2018 ; В. В. Путин). Об учреждении знака отличия "За наставничество". Москва, 2018.