روزنوشت

Forwarded from دنباله‌ کار‌ خویش (محمد خیرآبادی)

▪️ عمارتِ جان‌سخت و آجرهای کوچک ما
*نوشته شده در ۲۵ فروردین ۱۴۰۵*

✍ محمد خیرآبادی

همیشه این تمایل وجود دارد که تاریخ را به طور کل و تاریخ ایران را به خصوص، از دریچه‌ی تقویم‌های رسمی، سلحشوری سرداران فاتح و جابه‌جایی تخت‌ها و کرسی‌های قدرت ببینیم. انگار ایران، نقاشی بزرگی است که فقط با قلم‌موهای ضخیم سیاست کشیده شده است. اما اگر کمی از این روایت‌های معمول و مرسوم فاصله بگیریم و به لایه‌های زیرین این سرزمین نگاه کنیم، متوجه می‌شویم که این عمارت کهن، نه به خاطر ستون‌های سنگی پادشاهان، بلکه به اعتبار آجرهای کوچکی دوام آورده که آدم‌های معمولی در شکاف‌هایش نشانده‌اند.

ایران، در طول قرن‌ها، بارها تا مرز محو شدن پیش رفته است؛ از حمله اسکندر گرفته تا یورش مغول که به قول عطار «آمدند و سوختند و کشتند و رفتند»، تا همین قحطی‌ بزرگ و اشغال‌ ابتدای قرن گذشته و جنگ‌های اخیر. اما چه چیزی باعث شده که این «خانه‌ی پدری»، هر بار بعد از صدمات شدید و زلزله‌های مهیب، دوباره قد راست کند؟

چند روز پیش، دو مهمان اهل کردستان داشتم؛ کسانی که تجربه‌ی زیسته دست اول از جغرافیای پرآشوب منطقه داشتند. بحث ما از کار شروع شد و طبق معمول این روزها، به سیاست کشید. فضا داغ شد، صداها بالا رفت و تفاوت دیدگاه‌ها خودش را با صراحت نشان داد. اما نکته‌ی شگفت‌انگیز در پایان ماجرا بود. یکی از آنها با نگاهی عمیق گفت: «ما اینجا با تمام این اختلاف‌نظرهای تند، نشسته‌ایم، حرف می‌زنیم و در نهایت بدون کینه، دست می‌دهیم و خداحافظی می‌کنیم و با تماس‌های بعدی به کارمان ادامه می‌دهیم؛ در حالیکه در بسیاری از کشورهای اطراف، همین سطح از اختلاف عقیده می‌تواند به شکاف‌های خونین و درگیری‌های بی‌پایان ختم شود.» او راز این صبوری و ماندگاری را در هویت مشترک‌مان می‌دید و از «حافظ» به عنوان یکی از بی‌شمار حلقه‌های اتصال ما نام برد.

تاریخ ایران نشان می‌دهد که وقتی در تلاطمِ حوادثِ سخت، منابع موقتی قدرت ایران مثل «دولت» یا «قدرت سیاسی» دچار ضعف یا بحران می‌شوند، این «فرهنگ» و «زبان» است که به مأمن مردم تبدیل می‌شود. حافظ، تنها یک شاعر نیست؛ او یک زبان مشترک برای تفاهم است. وقتی دو نفر از دو گوشه‌ی ایران با دو نگاه سیاسی متضاد، به بیتی از حافظ دست می‌اندازند، در واقع دارند بر سر یک معنای واحد توافق می‌کنند. این توافق‌های کوچک، همان جانی است که ایران را در دوره‌های سخت، پایدار نگه داشته است.

ایران، بیش از آنکه یک جغرافیا باشد، یک «قراردادِ اخلاقی و فرهنگی» بین ساکنان آن است. نوعی تکثر در عین یک وحدت درونی. وحدت، نه با زور و چسبِ قدرت‌های سیاسی، بلکه با همین کنش‌های کوچک روزمره ساخته می‌شود؛ با همین که اجازه می‌دهیم صدای مخالف شنیده شود، اما رشته‌ی انسانیت پاره نشود. ماندگاری ایران، حاصل همین مداراهای کوچک است. از معلمی که در دورترین روستا چراغ آگاهی را روشن نگه می‌دارد، تا بازرگانی که انصاف را فدای نوسانات بازار نمی‌کند، و تا شهروندانی که در اوج اختلافات، هنوز می‌توانند دور یک میز بنشینند و به شیوه‌ی آن مهمان کُرد، از «حلقه‌های اتصال» حرف بزنند.

ما در طول تاریخ، بارها از دالان‌های سخت و تاریک گذر کرده‌ایم، نه به این خاطر که همیشه قهرمانانی در صدر داشته‌ایم، بلکه به این دلیل که در بدنه، آدم‌هایی داشته‌ایم که می‌دانستند چطور آجر مهربانی (عشق) و فهم (خِرَد) را روی هم بگذارند. ایران، عمارت صبوری است؛ خانه‌ای که ستون‌هایش نه از سنگ، که از جنس همین مدارا و خِرَد و دلبستگی‌های پنهانی است که ما را، علی‌رغم تمام تفاوت‌ها، به هم زنجیر کرده است.

633 views14:04