#فقه_الثقلین 1⃣

🔹 ان‌شاءالله بحثی نسبتاً تفصیلی پیرامون اختلاف شیعه و اهل‌سنت در کیفیت تطهیر پاها در وضو ارائه خواهد شد.

▫️همان‌گونه که می‌دانیم، شیعه امامیه قائل به مسح پاها در وضو است، در حالی که اهل‌سنت شستن پاها را در وضو لازم می‌دانند.

🔹 محور اصلی این بحث، آیه‌ی ۶ سوره‌ی مبارکه‌ی مائده (آیه‌ی وضو) خواهد بود و روایات مرتبط نیز در ذیل و در پرتو دلالت این آیه مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

🆔 @javaheralklam

#فقه_الثقلین 2⃣

▫️در مکتب اهل‌بیت علیهم‌السلام، قرآن کریم اصل و اساس است و روایات در پرتو قرآن اعتبار می‌یابند. ازاین‌رو، هر روایتی که با قرآن کریم ناسازگار باشد، حجیت نخواهد داشت؛ هرچند از نظر سند، صحیح باشد.

🔹 قاعده عرضه احادیث بر کتاب‌الله، برگرفته از تعالیم خود اهل‌بیت علیهم‌السلام است. برای نمونه، در روایت معتبری، امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند هر حدیثی که موافق کتاب الله نباشد بی اعتبار است:

▫️عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ يَحْيَى الْحَلَبِيِّ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ الْحُرِّ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ يَقُولُ: كُلُّ شَيْءٍ مَرْدُودٌ إِلَى الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَكُلُّ حَدِيثٍ لَا يُوَافِقُ كِتَابَ اللَّهِ فَهُوَ زُخْرُفٌ
📚 الکافی جلد اول صفحه‌ی ۶۹

🔸 همچنین در روایت معتبر دیگری، امام صادق علیه‌السلام از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل می‌کنند که فرمودند حدیثی که مخالف قرآن باشد از ما صادر نشده است:

▫️مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ وَغَيْرِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: خَطَبَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ بِمِنًى فَقَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ، مَا جَاءَكُمْ عَنِّي يُوَافِقُ كِتَابَ اللَّهِ فَأَنَا قُلْتُهُ، وَمَا جَاءَكُمْ يُخَالِفُ كِتَابَ اللَّهِ فَلَمْ أَقُلْهُ
📚 الکافی جلد اول صفحه‌ی ۶۹

✅ بر همین اساس، در مسئله وضو نیز نخست دلالت آیه ششم سوره مبارکه مائده را درباره کیفیت تطهیر پاها بررسی می‌کنیم؛ سپس روایات را بر این معیار عرضه می‌نماییم. هر روایتی که با دلالت قرآن کریم هماهنگ باشد، پذیرفته خواهد شد و هر روایتی که با کتاب خدا تعارض داشته باشد، از حجیت برخوردار نخواهد بود.

🆔 @javaheralklam

#فقه_الثقلین 3⃣

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ﴾
[ سوره مائده، آیه ۶]
▫️ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی که برای نماز برمی‌خیزید، صورت‌ها و دست‌های خود را تا آرنج بشویید و سر و پاهای خود را تا برآمدگی‌های روی پا (کعبین) مسح کنید.

🔹خلاصه استدلال اهل‌سنت و امامیه درباره آیه وضو

▪️اهل‌سنت در استدلال به آیه وضو برای وجوب شستن پاها، عمدتاً به قرائت نصبِ «أَرْجُلَكُمْ» استناد می‌کنند و معتقدند این واژه بر «فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ» عطف شده است؛ ازاین‌رو، حکم پاها نیز همانند صورت و دست‌ها، شستن خواهد بود.

▪️در مقابل، شیعه امامیه معتقد است که واژه «أَرْجُلَكُمْ» چه با قرائت نصب (فتحه) و چه با قرائت جر (کسره)، بر «بِرُءُوسِكُمْ» عطف شده و حکم آن مسح است، نه شستن. بر این اساس، اختلاف در قرائت آیه، تأثیری در دلالت آن بر وجوب مسح پا ندارد؛ زیرا در قرائت جر، عطف بر لفظ و در قرائت نصب، عطف بر محل «بِرُءُوسِكُمْ» صورت گرفته است.
🆔 @javaheralklam

#فقه_الثقلین 4⃣

خوش‌تر آن باشد که سرّ دلبران
گفته آید در حدیث دیگران

🔹 فقهای امامیه برای اثبات وجوب مسح پا، به قواعد زبان عربی و اصول نحو استناد کرده‌اند و بر این باورند که واژه «أَرْجُلَكُمْ» در آیه وضو بر «بِرُءُوسِكُمْ» عطف شده است. با این حال، به جای آنکه این استدلال را از زبان فقهای شیعه نقل کنیم، آن را از زبان برخی از فقها، مفسران و ادیبان برجسته اهل‌سنت بیان می‌کنیم تا روشن شود این تحلیل، ریشه در قواعد پذیرفته‌شده زبان عربی دارد.

▫️ابن‌حزم اندلسی، از فقهای برجسته اهل‌سنت در اواخر قرن چهارم و نیمه نخست قرن پنجم هجری (متوفای ۴۵۶ هـ)، در تبیین دلالت آیه وضو چنین می‌نویسد:

▪️وَأَمَّا قَوْلُنَا فِي الرِّجْلَيْنِ فَإِنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ بِالْمَسْحِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ)، وَسَوَاءٌ قُرِئَ بِخَفْضِ اللَّامِ أَوْ بِفَتْحِهَا، فَهِيَ عَلَى كُلِّ حَالٍ عَطْفٌ عَلَى الرُّءُوسِ؛ إِمَّا عَلَى اللَّفْظِ وَإِمَّا عَلَى الْمَوْضِعِ، لَا يَجُوزُ غَيْرُ ذَلِكَ؛ لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُحَالَ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ بِقَضِيَّةٍ مُبْتَدَأَةٍ
📚 المحلّى بالآثار جلد دوم صفحه‌ی ۵۶

ابن‌حزم در این عبارت، بدون استناد به روایات، صرفاً بر اساس قواعد ادبی و نحوی به تحلیل آیه می‌پردازد. وی تصریح می‌کند که واژه «أَرْجُلَكُمْ» چه با قرائت جر و چه با قرائت نصب خوانده شود، در هر دو صورت بر «بِرُءُوسِكُمْ» عطف شده است؛ زیرا در قرائت جر، عطف بر لفظ و در قرائت نصب، عطف بر محل صورت می‌گیرد.

👈 وی در ادامه دلیل این ادعا را بیان می‌کند و می‌گوید: اگر «أَرْجُلَكُمْ» بر «فَاغْسِلُوا» عطف شود، لازم می‌آید میان معطوف و معطوف‌علیه، جمله‌ای مستقل فاصله شود؛ در حالی که چنین ساختاری از نظر قواعد زبان عربی صحیح نیست. ازاین‌رو، تنها وجه صحیح آن است که «أَرْجُلَكُمْ» بر «بِرُءُوسِكُمْ» عطف شود؛ خواه عطف بر لفظ باشد و خواه عطف بر محل

🆔 @javaheralklam

#فقه_الثقلین 5⃣

🔹 علاوه بر ابن حزم، فخررازی مفسر مشهور قرن ششم اهلسنت نیز در تفسیر خود صرف آیه را دال بر مسح میداند.

فخر رازی در ذیل آیه‌ی مورد بحث، استدلال قائلان به وجوب مسح را بر اساس هر دو قرائت مشهور آیه وضو [ ارجلَکم و ارجلِکم ] تقریر میکند. [ و البته آن را رد نمیکند که در پایان توضیح میدهیم ]

▫️وی ابتدا می‌گوید: بنابر قرائت جر، واژه «أَرْجُلِكُمْ» بر «بِرُءُوسِكُمْ» عطف شده است؛ بنابراین همان‌گونه که مسح سر واجب است، مسح پا نیز واجب خواهد بود.

👈 سپس ایشان اشکال قائلان به شستن پا نسبت به استدلال بالا را این گونه بیان میکند که جرّ «أَرْجُلِكُمْ» از باب جرّ بالمجاورة است، نه به سبب عطف بر «بِرُءُوسِكُمْ»

فخر رازی در مقام تقریر پاسخ قائلین به مسح پا این توجیه را از چند جهت مردود می‌شمارد:

1⃣ جرّ بالمجاورة اسلوبی شاذ و ضعیف است و در موارد اندکی از کلام عرب، آن هم از باب ضرورت، به کار رفته است؛ ازاین‌رو، نسبت دادن چنین اسلوبی به قرآن کریم که در اوج فصاحت و بلاغت قرار دارد، صحیح نیست.

2⃣ جرّ بالمجاورة تنها در جایی پذیرفته می‌شود که هیچ‌گونه ابهامی در معنا ایجاد نکند [ در اینجا ایشان چند مثال مشهور را بیان میکند‌ ] اما در آیه وضو، حمل آیه بر این وجه، موجب ابهام در مراد الهی خواهد شد.

3⃣ جرّ بالمجاورة در کلام عرب، بدون حرف عطف واقع می‌شود؛ در حالی که در آیه وضو، میان «بِرُءُوسِكُمْ» و «أَرْجُلِكُمْ» حرف عطف «واو» وجود دارد.

👈 ازاین‌رو، اساساً تطبیق این قاعده بر آیه وضو از نظر ادبی نادرست است.

▫️فخر رازی سپس در مقام تقریر ادله‌ی قائلین به مسح میگوید: قرائت نصب «أَرْجُلَكُمْ» نیز بر وجوب مسح دلالت دارد؛ زیرا «أَرْجُلَكُمْ» می‌تواند بر محل «بِرُءُوسِكُمْ» عطف شده باشد زیرا «رؤوسكم» اگرچه به سبب حرف «باء» در ظاهر مجرور است، اما از جهت محل اعرابی، مفعول فعل «وامسحوا» و در محل نصب قرار دارد؛ ازاین‌رو عطف بر لفظ آن موجب جر و عطف بر محل آن موجب نصب می‌شود.
اکنون که امکان عطف «أَرْجُلَكُمْ» بر محل «بِرُءُوسِكُمْ» ثابت شد، باید دید عامل نصب آن چیست؛ آیا «فَاغْسِلُوا» است یا «وَامْسَحُوا»؟ وی پاسخ می‌دهد که هرگاه دو عامل بر یک معمول اجتماع کنند، اعمال عامل نزدیک‌تر مقدم است. بنابراین، چون «وَامْسَحُوا» نزدیک‌تر به «أَرْجُلَكُمْ» است، عامل نصب همان خواهد بود و قرائت نصب نیز بر مسح دلالت خواهد کرد.

🔸 فخررازی استدلال بالا را در مقام تقریر کسانی که قائل به مسح پا هستند بیان میکند اما نکته‌ی مهم آن است که فخر رازی در پایان به استدلال نحوی بالا هیچ اشکالی وارد نمیکند و صرفا میگویید استدلال بالا را فقط از دو طریق میتوان پاسخ داد:

👈 روایات شستن پا را واجب میدانند بنابراین مسح در آیه بر شستن حمل میشود.

👈 راه دومی نیز ایشان بیان میکند اما تصریح میکند که قائلین به مسح به آن پاسخ دادند.

✅ بنابراین بر اساس کلام فخررازی اگر ما باشیم و صرفا آیه‌ی قران و قواعد نحوی آیه دلالت بر مسح‌ پا دارد.

🆔 @javaheralklam

#فقه_الثقلین 6⃣

⁉️ آیا دلالت آیه‌ی قرآن بر مسح پا، تنها از سوی ابن‌حزم و فخر رازی پذیرفته شده است، یا نحویان و ادیبان اهل‌سنت نیز بر اساس قواعد زبان عربی چنین برداشتی داشته‌اند؟!

🔹 تبحر و جایگاه علمی جلال‌الدین سیوطی در علوم ادبی، به‌ویژه در دانش نحو و بلاغت، بر کسی پوشیده نیست. وی نیز در بررسی آیه وضو، نظریه «جرّ بالمجاورة» را نپذیرفته و عطف «أَرْجُلِكُمْ» بر «بِرُءُوسِكُمْ» را از نظر ادبی صحیح می‌داند.

▫️وَمَنْ قَالَ فِي: (وَأَرْجُلِكُمْ) إِنَّهُ مَجْرُورٌ عَلَى الْجِوَارِ، لِأَنَّ الْجَرَّ عَلَى الْجِوَارِ فِي نَفْسِهِ ضَعِيفٌ شَاذٌّ، لَمْ يَرِدْ مِنْهُ إِلَّا أَحْرُفٌ يَسِيرَةٌ، وَالصَّوَابُ أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى (بِرُءُوسِكُمْ)، عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ مَسْحُ الْخُفِّ

▪️سیوطی در این عبارت، ابتدا نظریه «جرّ بالمجاورة» را به دلیل شاذ و کم‌کاربرد بودن رد می‌کند و سپس تصریح می‌نماید که وجه صحیح از نظر ادبی، عطف «أَرْجُلِكُمْ» بر «بِرُءُوسِكُمْ» است.
👈 البته سیوطی مسح در ایه را بر مسح خف حمل می‌کند.
📚 الإتقان في علوم القرآن، ج ۱، ص ۵۳۱

✅ بنابراین، از جهت بررسی ادبی و نحوی آیه، روشن می‌شود که عطف «أَرْجُلِكُمْ» بر «بِرُءُوسِكُمْ» تنها دیدگاه فقهای امامیه نیست، بلکه مبنایی است که در بین بزرگان اهل‌سنت نیز بر اساس قواعد زبان عربی پذیرفته شده است.

🆔 @javaheralklam

#فقه_الثقلین 7⃣

🔹 پس از آنکه دلالت آیه ششم سوره‌ی مائده را صرفا بر اساس قواعد پذیرفته شده در زبان عربی آن هم از کلام بزرگان اهلسنت برسی کردیم اکنون دیدگاه فقهای امامیه را به شکل کاملا مختصر بیان میکنیم.

فقهای امامیه نیز اتفاق‌نظر دارند که آیه وضو بر وجوب مسح پا دلالت دارد، به عنوان نمونه، آیت‌الله مکارم شیرازی در تفسیر نمونه ذیل آیه وضو می‌نویسد:

▫️قرار گرفتن أَرْجُلَکُم در کنار رُؤُوسِکُم گواه بر این است که پاها نیز باید مسح شود نه این که: آن را بشویند (و اگر ملاحظه مى کنیم أَرْجُلَکُم به فتح لام قرائت شده، به خاطر آن است که عطف بر محل بِرُؤُوسِکُم است، نه عطف بر وُجُوهِکُم)

🔸 سپس ایشان ادامه می‌دهد:

▫️شک نیست که در میان وُجُوهِکُم و أَرْجُلَکُم فاصله نسبتاً بسیار است و لذا عطف بر آن بعید به نظر مى رسد، به علاوه جمع کثیرى از قراء نیز أَرْجُلَکُم را با کسره خوانده اند.
📚 تفسیر نمونه، ذیل آیه ۶ سوره مائده

در تایید کلام آیت‌الله مکارم شیرازی به برخی قرائت‌ها‌ی قرآن که در آن ارجلکم با کسره خوانده شده است اشاره میکنیم:

👈 قرآن کریم بنا بر قرائت السوسي عن ابي عمر البصري { وارجلِكم }

👈 قرائت قرآن کریم بنا بر قرائت الدوری عن ابي عمر البصری {وارجلِكم}

👈 المصحف برواية الـبزی عن ابن كثير {وارجلِكم}

☑️ همچنین محققین اهسنت به تواتر این قرائت تصریح کردند.

✅ نتیجه‌ آنکه اختلاف قرائت تاثیری در دلالت آیه ندارد و بر اساس هر دو قرائت باید پا را مسح کرد و حتی اگر از این مبنا صرف‌نظر کرده و بپذیریم که دلالت بر مسح تنها بر اساس قرائت جر باشد، باز هم این قرائت از قرائات متواتر قرآن است؛ بنابراین، عمل شیعه مطابق یکی از قرائات متواتر قرآن خواهد بود.

نکته‌ی قابل توجه آنکه بنا بر نظر برخی از اعلام اهلسنت بر اساس قرائت ارجلَکم باید پا‌ها شسته شود و بر اساس قرائت ارجلِکم باید پاها مسح شود و چون هر دو قرائت متواتر هستند پس شخص مخیر است پاها را بشورد و یا مسح کند:

▫️ وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَمُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: الْمُكَلَّفُ مُخَيَّرٌ بَيْنَ الْمَسْحِ وَالْغَسْلِ
📚 التفسير الكبير جلد 11 صفحه 305

👈 بنابراین، بر اساس هر دو تقریر، عمل شیعیان با قرآن کریم سازگار است؛ زیرا یا هر دو قرائت بر مسح دلالت دارند [ که نظر صحیح همین است ] یا دست‌کم عمل به قرائت جر، عمل به یکی از قرائات متواتر قرآن خواهد بود.
🆔 @javaheralklam

❗️این شخص که ادعا دارد در عربستان تحصیل کرده است به خودش زحمت نمیدهد به کتاب ابن حزم مراجعه کند و مطلب او را مطالعه کند!
بلکه صرفا از جیب خود فتوا میدهد!!

▫️توضیح کلام ابن حزم:

🔹 ابن حزم ابتدا بحث را صرفا بر اساس کتاب الله مطرح میکند، صرفا نظر از روایات؛ و صراحتا میگوید دلالت ایه‌ی وضو مسح کردن است [ وَأَمَّا قَوْلُنَا فِي الرِّجْلَيْنِ فَإِنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ بِالْمَسْحِ ]

▫️سپس دلالت آیه بر مسح را تبیین میکند [ وَسَوَاءٌ قُرِئَ بِخَفْضِ اللَّامِ أَوْ بِفَتْحِهَا، فَهِيَ عَلَى كُلِّ حَالٍ عَطْفٌ عَلَى الرُّءُوسِ؛ إِمَّا عَلَى اللَّفْظِ وَإِمَّا عَلَى الْمَوْضِعِ، لَا يَجُوزُ غَيْرُ ذَلِكَ؛ لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُحَالَ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ بِقَضِيَّةٍ مُبْتَدَأَةٍ ]

✅ پس بر اساس نظر ابن حزم دلالت قران مسح پا است، سپس ایشان بر اساس روایات نظر خودش را شستن پاها بیان میکند.

👈 ما هم جایی نگفتیم که نظر ابن حزم مسح‌ پا است بلکه صرفا به کلام او در خصوص دلالت ایه استناد کردیم.

چون بحث ما فعلا قرآنی است و اساس در مکتب ما قرآن است و هر حدیث مخالف با قرآن از حجیت ساقط است.

#فقه_الثقلین 8⃣

🔹 تبیین آیه‌ی وضو توسط اهلبیت علیهم‌السلام

🔸 پس از برسی دلالت آیه‌ی وضو صرفا بر اساس قواعد زبان عربی و اثبات دلالت آیه مبنی بر مسح؛ ثابت شد که ظاهر آیه مسح پا در وضو است؛ روایت زیر نیز موید ظاهر آیه‌ی وضو است و کاملا موافق با قرآن است :

▫️عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ اَلْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَی‌ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ أَ لاَ تُخْبِرُنِي مِنْ أَيْنَ عَلِمْتَ وَ قُلْتَ إِنَّ اَلْمَسْحَ بِبَعْضِ اَلرَّأْسِ وَ بَعْضِ اَلرِّجْلَيْنِ فَضَحِكَ ثُمَّ قَالَ يَا زُرَارَةُ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ نَزَلَ بِهِ اَلْكِتَابُ مِنَ اَللَّهِ لِأَنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ: «فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ» فَعَرَفْنَا أَنَّ اَلْوَجْهَ كُلَّهُ يَنْبَغِي أَنْ يُغْسَلَ ثُمَّ قَالَ: «وَ أَيْدِيَكُمْ إِلَی‌ اَلْمَرٰافِقِ » ثُمَّ فَصَّلَ بَيْنَ اَلْكَلاَمِ فَقَالَ «وَ اِمْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ» فَعَرَفْنَا حِينَ قَالَ: «بِرُؤُسِكُمْ » أَنَّ اَلْمَسْحَ بِبَعْضِ اَلرَّأْسِ لِمَكَانِ اَلْبَاءِ ثُمَّ وَصَلَ اَلرِّجْلَيْنِ بِالرَّأْسِ كَمَا وَصَلَ اَلْيَدَيْنِ بِالْوَجْهِ فَقَالَ «وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَی‌ اَلْكَعْبَيْنِ» فَعَرَفْنَا حِينَ وَصَلَهَا بِالرَّأْسِ أَنَّ اَلْمَسْحَ عَلَی‌ بَعْضِهَا ثُمَّ فَسَّرَ ذَلِكَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ لِلنَّاسِ فَضَيَّعُوهُ
📚 الکافي ج ۳، ص ۳۰

▫️این روایت، در حقیقت تفسیر آیه وضو از زبان امام باقر علیه‌السلام است، نکته قابل توجه آن است که حضرت در پاسخ زراره، تنها به بیان یک حکم فقهی اکتفا نمی‌کنند؛ بلکه شیوه صحیح فهم آیه و روش استنباط حکم از متن قرآن را آموزش می‌دهند.

1⃣ امام علیه‌السلام ابتدا به بخش نخست آیه استناد کرده و می‌فرمایند خداوند درباره صورت و دست‌ها تعبیر «فَاغْسِلُوا» را به کار برده است؛ ازاین‌رو، وجوب شستن این دو عضو مستقیماً از خود آیه استفاده می‌شود.

2⃣ سپس حضرت به فراز «وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ» اشاره می‌کنند و می‌فرمایند از این تعبیر، وجوب مسح سر فهمیده می‌شود و به سبب وجود حرف «باء» در «بِرُءُوسِكُمْ»، مسح تمام سر لازم نیست، بلکه مسح بخشی از آن کفایت می‌کند.

3⃣ در ادامه، امام علیه‌السلام به نکته‌ای اساسی در ساختار آیه اشاره کرده و می‌فرمایند: «ثُمَّ وَصَلَ الرِّجْلَيْنِ بِالرَّأْسِ كَمَا وَصَلَ الْيَدَيْنِ بِالْوَجْهِ» یعنی همان‌گونه که خداوند دست‌ها را در حکم شستن به صورت ملحق کرده است، پاها را نیز در حکم مسح به سر ملحق ساخته است؛ ازاین‌رو، همان حکمی که برای سر ثابت است، برای پاها نیز ثابت خواهد بود.

4⃣ سپس حضرت تصریح می‌کنند: «فَعَرَفْنَا حِينَ وَصَلَهَا بِالرَّأْسِ أَنَّ الْمَسْحَ عَلَى بَعْضِهَا»
یعنی از همین پیوند و عطف پاها بر سر، فهمیدیم که حکم پاها نیز مسح است و همانند سر، مسح بر بخشی از آن کفایت می‌کند.

5⃣ در پایان نیز امام باقر علیه‌السلام می‌فرمایند: «ثُمَّ فَسَّرَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ لِلنَّاسِ فَضَيَّعُوهُ» یعنی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نیز این حکم را برای مردم تبیین کردند، اما پس از آن، این تفسیر و بیان نبوی مورد غفلت قرار گرفت.

✅ بنابراین، این روایت صرفاً بیان یک حکم فقهی نیست؛ بلکه تفسیر آیه وضو و آموزش روش صحیح فهم قرآن است. امام باقر علیه‌السلام حکم مسح پا را نه بر اساس یک دلیل مستقل، بلکه از نظم، ساختار و پیوند اجزای خود آیه استخراج می‌کنند؛ همان مبنایی که پیش‌تر در کلام ابن‌حزم، فخر رازی و دیگر نحویان و مفسران اهل‌سنت نیز مشاهده شد.

🆔 @javaheralklam

#فقه_الثقلین 9⃣

🔹 امام باقر علیه‌السلام در روایت معتبر دیگری به تبیین آیه‌ی وضو میپردازد و همچنین وضوی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله را به شکل عملی توصیف میکند:

▫️امام باقر علیه‌السلام در این روایت تنها حکم وضو را بیان نمی‌کنند، بلکه وضوی عملی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله را به صورت عینی نشان می‌دهند و سپس کیفیت آن را با آیه ششم سوره مائده تطبیق می‌کنند.

در این روایت معتبر، زراره و بُکیر از امام باقر علیه‌السلام درخواست می‌کنند که کیفیت وضوی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله را برای آنان بیان کنند. حضرت تنها به توصیف لفظی اکتفا نمی‌کنند؛ بلکه ظرف آبی طلبیده و وضوی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله را به صورت عملی بازسازی می‌کنند:

1⃣ امام علیه‌السلام ابتدا صورت و دو دست را مطابق دستور قرآن می‌شویند؛ سپس بدون آنکه آب تازه‌ای بردارند، با همان رطوبت باقی‌مانده در دست، سر و پاها را مسح می‌کنند [ ثُمَّ مَسَحَ رَأْسَهُ وَقَدَمَيْهِ بِبَلَلِ كَفِّهِ لَمْ يُحْدِثْ لَهُمَا مَاءً جَدِيداً ]

☑️ این بخش از روایت به‌روشنی نشان می‌دهد که وضوی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله بر پایه مسح پا بوده است، نه شستن آن.

2⃣ سپس امام باقر علیه‌السلام این عمل را مستند به آیه وضو می‌کنند و با استناد به الفاظ آیه، حدود شستن و مسح را بیان می‌فرمایند. ایشان توضیح می‌دهند که چون خداوند درباره صورت و دست‌ها فرموده است: «فَاغْسِلُوا»، باید تمام این اعضا شسته شوند و هیچ بخشی از آنها نباید ترک گردد.

3⃣ در مقابل، درباره سر و پاها خداوند فرموده است «وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ» ازاین‌رو، اگر شخص بخشی از سر و بخشی از پا را ـ از برآمدگی روی پا (کعب) تا سر انگشتان ـ مسح کند، تکلیف الهی را انجام داده و وضوی او صحیح خواهد بود [ فَإِذَا مَسَحَ بِشَيْءٍ مِنْ رَأْسِهِ أَوْ بِشَيْءٍ مِنْ قَدَمَيْهِ... فَقَدْ أَجْزَأَهُ ]

4⃣ در ادامه نیز هنگامی که زراره و بُکیر از محل «کعبین» سؤال می‌کنند، امام علیه‌السلام جایگاه آن را مشخص کرده و تصریح می‌فرمایند که مقصود از «کعب» همان مفصل روی پاست، نه استخوان برآمده دو طرف ساق.

✅ بنابراین، این روایت صرفاً گزارشی از کیفیت وضوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نیست؛ بلکه سه نکته اساسی را اثبات می‌کند:

👈 وضوی عملی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله مشتمل بر مسح پا بوده است، نه شستن آن.
👈 مسح سر و پا با رطوبت باقی‌مانده دست انجام می‌شود و نیازی به آب تازه نیست.
👈 امام باقر علیه‌السلام کیفیت این وضو را مستقیماً از آیه وضو استخراج کرده و عمل پیامبر را تفسیر عملی همان آیه معرفی می‌کنند.

✅ ازاین‌رو، این روایت در کنار روایت پیشین زراره، نشان می‌دهد که هم تفسیر نظری آیه وضو و هم سیره عملی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، بر وجوب مسح پا دلالت دارند.

🆔 @javaheralklam

#فقه_الثقلین 🔟

🔹 نظر امام باقر علیه‌السلام مبنی بر مسح پا‌ها در کتب عامه نیز وارد شده است:

1⃣ حَدَّثَنَا ابْنُ حُمَيْدٍ قَالَ: ثنا هَارُونُ عَنْ عَنبَسَةَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: «امْسَحْ عَلَى رَأْسِكَ وَقَدَمَيْكَ»
📚 تفسير الطبري جلد 8 صفحه 169


2⃣ حَدَّثَنَا ابْنُ وَكِيعٍ قَالَ: ثنا أَبِي عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ غَالِبٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ أَنَّهُ قَرَأَ: «وَأَرْجُلِكُمْ» بِالْخَفْضِ
📚 تفسير الطبري جلد 8 صفحه 198

3⃣ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ قَالَ: عَنْ حَسَنٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: «لَا يُمْسَحُ عَلَى النَّعْلَيْنِ»
📚 مصنف ابن أبي شيبة جلد 1 صفحه 173

4⃣ حَدَّثَنا يَعْقُوبُ بْنُ كَعْب الأَنْطَاكِيّ، قال: حدثنا عَطَاء بْنُ مُسْلِم الْخَفَّافُ، عَنِ الْعَلاءِ بْنِ الْمُسَيَّب، عَنِ الْحَكَم، قَالَ: سَأَلْتُ مُحَمَّد بْنَ عَلِيٍّ عَنِ الْمَسْحِ؟ قَالَ: إِنْ عَلِيًّا كَانَ يَمْسَحُ عِنْدَنَا، قَالَ: كَانَ عَلِيٌّ فِيكُمْ، وَفِيكُمْ يَقَرُّ عِلْمَهُ وَأَنْتُمْ بِهِ
📚 التاريخ الكبير [ تاريخ ابن أبي خيثمة ] جلد 2 صفحه 219

🆔 @javaheralklam

#فقه_الثقلین 1⃣1⃣

⁉️ آیا قول به مسح پا فقط مختص امامیه میباشد؟!

⁉️ ایا قول به مسح‌ بدعت است ؟!

✅ بزرگان اهلسنت که قائل به مسح بودند:

1⃣ حَدَّثَنَا ابْنُ عَلِيَّةَ، عَنْ أَيُّوبَ، قَالَ: رَأَيْتُ عِكْرِمَةَ يَمْسَحُ عَلَى رِجْلَيْهِ، وَكَانَ يَقُولُ بِهِ

2⃣ حَدَّثَنَا ابْنُ عَلِيَّةَ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: إِنَّمَا هُوَ الْمَسْحُ عَلَى الْقَدَمَيْنِ، ظَاهِرِهِمَا وَبَاطِنِهِمَا

3⃣ حَدَّثَنَا ابْنُ عَلِيَّةَ، عَنْ دَاوُدَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ: إِنَّمَا هُوَ الْمَسْحُ عَلَى الْقَدَمَيْنِ، أَلَا تَرَى أَنَّ مَا كَانَ عَلَيْهِ الْغُسْلُ جُعِلَ عَلَيْهِ التَّيَمُّمُ، وَمَا كَانَ عَلَيْهِ الْمَسْحُ أُهْمِلَ فَلَمْ يُجْعَلْ عَلَيْهِ التَّيَمُّمُ

👈 حَدَّثَنَا ابْنُ عَلِيَّةَ، عَنْ مَالِكِ بْنِ يَعْقُولٍ، عَنْ زَيْدٍ الْبَابِيِّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ: نَزَلَ جِبْرِيلُ بِالْمَسْحِ عَلَى الْقَدَمَيْنِ

4⃣ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَلِيَّةَ، عَنْ حُمَيْدٍ، قَالَ: كَانَ أَنَسٌ إِذَا مَسَحَ عَلَى قَدَمَيْهِ بَلَّهُمَا

✅ و هذه الأسانيد كلها جيدة

🆔 @javaheralklam

❗️#عصبانیت شدید آلوسی صاحب روح المعانی از فخررازی به دلیل اثبات مسح‌‌پا از آیه‌ی وضو:

▫️و ما ذكره الإمام رحمه الله تعالى يدل على أنه راجل في هذا الميدان، وضالع لا يطيق العروج إلى شاوي ضليع تحقيق تبتهج به الخواطر والأذهان
📚تفسير روح المعاني جلد ششم صفحه 74

▪️آنچه امام [‌ مقصود فخررازی است ] رحمه‌الله در اینجا آورده، نشان می‌دهد که او در این میدان پیاده‌ای بیش نیست [ هیچ مهارت و خبره‌ی ندارد! ] و توان پرواز و صعود به جایگاه یک محققِ چیره‌دست را ندارد؛ محققی که تحقیق او مایه شادمانی خاطرها و روشنی اندیشه‌ها باشد.

🆔 @javaheralklam

#فقه_الثقلین 2⃣1⃣

در روایات پیشین امام باقر علیه‌السلام صرفا حکم فقهی مسح پا در وضو را بیان نکردند؛

👈 بلکه در روایت اول این حکم را از خود آیه‌ی قرآن استخراج کردند.

👈 و در روایت دوم امام در مقام توصیف وضوی رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وآله ابتدا به شکل عملی وضو میگرند و سپس این وضو را بر آیه‌ی قرآن نیز تطبیق میکنند.

روایت ذیل توصیف وضوی امام باقر علیه‌السلام میباشد.

▫️عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ اَلْحَذَّاءِ قَالَ: وَضَّأْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ بِجَمْعٍ وَ قَدْ بَالَ فَنَاوَلْتُهُ مَاءً فَاسْتَنْجَی‌ ثُمَّ صَبَبْتُ عَلَيْهِ كَفّاً فَغَسَلَ وَجْهَهُ وَ كَفّاً غَسَلَ بِهِ ذِرَاعَهُ اَلْأَيْمَنَ وَ كَفّاً غَسَلَ بِهِ ذِرَاعَهُ اَلْأَيْسَرَ ثُمَّ مَسَحَ بِفَضْلِ اَلنَّدَی‌ رَأْسَهُ وَ رِجْلَيْهِ
📚 تهذيب الأحکام جلد اول صفحه‌ی ۵۸
📚 معجم الأحاديث المعتبرة جلد چهارم صفحه 178

▫️در این روایت، ابو عبیده حذّاء کیفیت وضوی امام باقر علیه‌السلام را به صورت عملی گزارش می‌کند.

🔹 وی میگوید امام تنها با سه کف آب وضو گرفتند: یک کف برای شستن صورت، یک کف برای شستن دست راست و یک کف برای شستن دست چپ.
سپس راوی تصریح می‌کند که امام علیه‌السلام برای مسح سر و پاها آب جدیدی نگرفتند، بلکه:
[ ثُمَّ مَسَحَ بِفَضْلِ النَّدَى رَأْسَهُ وَرِجْلَيْهِ ]
یعنی: سپس با رطوبت باقی‌مانده بر دست، سر و پاهای خود را مسح کردند.

✅ این روایت، علاوه بر آنکه کیفیت عملی وضوی امام باقر علیه‌السلام را بیان می‌کند، به روشنی نشان می‌دهد که پاها شسته نمی‌شد، بلکه با همان رطوبت باقی‌مانده از شستن دست‌ها مسح می‌گردید؛ زیرا اگر شستن پا واجب بود، گرفتن آب جدید برای آن لازم بود، در حالی که راوی با دقت تصریح می‌کند امام علیه‌السلام تنها با فضلِ ندا (رطوبت باقیمانده) سر و پاهای خود را مسح کردند.

🆔 @javaheralklam

#فقه_الثقلین 3⃣1⃣

🔹 در روایتی با تصحیح البانی رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله میفرمایند حکم پاها در وضو بر اساس کتاب الله مسح کردن است.

▫️لا تتم صلاةُ أحدٍ حتى يُسبِغَ الوضوءَ كما أمره الله، فيغسلَ وجهَه ويديه إلى المرفقين، ويمسحَ برأسه ورجليه إلى الكعبين

▪️نماز هیچ‌کس کامل نیست، مگر آنکه همان‌گونه که خداوند فرمان داده است وضو را کامل انجام دهد؛ پس صورت و دست‌های خود را تا آرنج بشوید و سر و پاهای خود را تا کعبین مسح کند.

آنچه که در این روایت بسیار حائز اهمیت است این میباشد که پیامبر این شیوه‌ی وضو گرفتن را بر اساس قرآن میداند.

بنابراین این حدیث صحیح هم سیره‌ی پیامبر را نشان میدهد و هم مبین آیه‌ی وضو ‌میباشد.

🆔 @javaheralklam

#فقه_الثقلین 5⃣1⃣

🔹 توصیف وضوی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله در کتب عامه

▫️از ابو مالک اشعری نقل شده است که به قوم خود گفت: «جمع شوید تا نماز رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله را برای شما بخوانم.»

هنگامی که مردم گرد آمدند، گفت: «آیا در میان شما کسی هست که از خودتان نباشد؟»
گفتند: «نه، مگر پسرِ خواهرِ ما.»
گفت:«پسرِ خواهرِ هر قومی از همان قوم به شمار می‌آید.»

👈 سپس ظرفی (کاسه‌ای بزرگ) که در آن آب بود خواست. با آن وضو گرفت؛ دهان را شست (مضمضه کرد)، آب در بینی کشید و آن را خارج کرد (استنشاق)، صورتش را سه بار شست، دو دستش را تا آرنج سه بار سه بار شست، #سر_و_روی_پاهایش (پشتِ پاها) را مسح کرد؛ سپس با آنان نماز خواند. در نماز، مجموعاً بیست‌ودو تکبیر گفت؛ یعنی هنگام رفتن به سجده و هنگام بلند کردن سر از سجده نیز تکبیر می‌گفت. و در هر دو رکعت، سورهٔ حمد را قرائت کرد و قرائتش را به کسانی که نزدیک او بودند می‌شنواند.

❗️روایت فوق علاوه بر توصیف وضوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله که شامل مسح پا میشد میزان خفان حاکم در آن عصر را هم به خوبی نشان میدهد که حتی وضوی صحیح پیامبر هم جرم بود!!

🆔 @javaheralklam

❗️وقتی حجاج در خطبه‌ی خویش میگوید پاها باید شسته شود؛ انس قسم یاد میکند که حجاج دروغ گفته و پاها باید مسح شود!

▫️وأخرجه ابن جرير الطبري في "تفسيره" (10 / 58 رقم 11475) ، فقال: حدثنا حميد بن مَسْعدة، قال: حدثنا بشر بن المفضّل، عن حميد - ح -، وحدثنا يعقوب بن إبراهيم، قال: حدثنا ابن عليّة، قال: حدثنا حميد، قال: قال موسى بن أنس لأنس ونحن عنده: يا أبا حمزة، إن الحجاج خَطَبنا بالأهواز ونحن معه، فذكر الطَّهور، فقال: اغسلوا وجوهكم وأيديكم وامسحوا برؤوسكم وأرجلَكم، وإنه ليس شيء من ابن آدم أقربَ إلى خَبَثه من قدميه، فاغسلوا بطونهما وظهورهما وعراقيبهما.
فقال أنس: صدق الله وكذب الحجاج؛ قال الله: {وامسحوا برؤوسكم وأرجلِكم} ، قال: وكان أنس إذا مسح قدميه بَلَّهما.
👈 و صحح هذا الإسناد الحافظ ابن كثير في "تفسيره" (2 / 25) ، وهو كذلك، فشيخ الطبري يعقوب بن إبراهيم الدَّوْرقي و إسماعيل بن إبراهيم بن عليّة تقدم أنهما ثقتان

✅ اینکه انس همانند شیعه مسح میکرد یا خیر هیچ گونه حجیتی برای ما ندارد لکن آنچه مهم میباشد این است که ایشان [ ارجلکم ] در آیه وضو را معطوف به [ رووسکم ] میدانست.

🆔 @javaheralklam

▫️ پاسخی که برخی به پست بالا دادند عبارت است از:

1⃣ شعبی قائل به مسح‌ پا نبود بلکه او دلالت قرآن را بر مسح پا میدانست اما به دلیل روایات قائل به شستن پا بود.

2⃣ انس قائل به مسح پا همانند شیعه نبود بلکه فقط [ ارجکم ] را در آیه‌ی وضو معطوف به [ رئوسکم ] میدانست.

3⃣ در خصوص حسن بصری نیز استدلال به نقلی کردند که لازمه‌ی آن این است که او [ ارجلکم ] را عطف بر [ رئووسکم ] میدانسته است.

👈 و در مورد عکرمه نیز پاسخی بیان نشده است.

✅ در مورد سه مورد نخست اگر چه برخی بزرگان اهلسنت همین افراد را از قائلین به مسح میدانستند اما صرف عمل این اشخاص [ اثباتا و نفیا ] هیچ گونه حجیتی ندارد و همین که بیان شده است این اشخاص قائل بودند دلالت آیه مسح پا در وضو است کفایت میکند.

زیرا نشان میدهد این مسئله که دلالت قران بر مسح پا در وضو است قول شاذی بین اهلسنت نیست و قائلین متعدد و مهم دارد و از قدیم بین اهلسنت رواج داشته است.

در نتیجه بین اهلسنت در خصوص دلالت آیه دو قول مهم وجود دارد:

اول. آیه دلالت بر مسح‌ پا در وضو ندارد.
دوم‌. آیه دلالت بر مسح پا در وضو دارد.

و چون بحث ما قرآنی است و روایات را در ذیل دلالت قرآن برسی میکنیم همین مقدار نیز کفایت میکند.

🆔 @javaheralklam

❗️در پاسخ به روایت ابو داوود که در آن در خصوص وضوی امیرالمومنین علی علیه‌السلام آمده است [ #مسح علی راسه و رجلیه ] و سپس همین روایت در صحیح بخاری تبدیل به [ #ذکر راسه و رجلیه ] شده است ادعا شده است که روایت بخاری مشکلی ندارد و روایت ابو داوود در مسند که مسح را ذکر کرده است شاذ میباشد !!

✅ پاسخ:

1⃣ ابن حجر در شرح صحیح بخاری پس برسی طرق این روایت تصریح میکند که اصل در این روایت [ #مسح راسه و رجلیه ] میباشد یعنی اگر قرار باشد حکم به شاذ بودن روایت صادر شود؛ روایت بخاری به شاذ بود اولی است.

2⃣ ایشان در خصوص تعبیر [ ذکر راسه و رجلیه ] هیچ پاسخی بیان نکرده است چرا در روایت بخاری لفظ مبهم [ ذکر ] آورده شده است ؟!

🆔 @javaheralklam