Parasocial (Parasotsial, Paraijtimoiy)

Bu atama Cambridge Dictionary tomonidan Yil so'zi (2025) deb e'lon qilingan

Ma’nosi: insonning o‘zi tanimaydigan mashhur shaxs bilan, yoki kitob, film, teleserial qahramoni, yoki sun’iy intellekt bilan o‘zini bog‘langandek his qilishi bilan bog‘liq holat.

Cambridge University Press and Assessmentning bu boradagi maqolasidan shuni bilishimiz mumkinki, bunday parasotsial munosabatlarning keng tarqalishida ijtimoiy tarmoqlarning ta'siri katta.
YouTube, Instagram yoki TikTok’da odamlar o‘z hayotini, his-tuyg‘ularini, muammolarini ochiq ko‘rsatadi.
Ular kameraga qarab gapiradi,
kuladi, yig‘laydi, maslahat beradi.
Shu sababli miyamizda
“men uni taniyman” degan hissiyot paydo bo‘ladi va ular bilan yaqinlik illyuziyasini yaratadi.

Ammo bu munosabat real va o‘zaro emas.

@irodalearnsitall

Pul haqida gap ketarkan, o'zimcha bir narsalarni har taraflama tahlil qilib ko'ramanda, baribir (yoki hozircha) shu fikrlarda to'xtalaman.
Men aslida pulim ko'pligidan, hisob raqamimdagi sonlar miqdoridan, boy bo'lishimdan zavqlanmayman. Menga yoqadigani — ana o'sha moliyaviy barqarorlik orqali erishiladigan ko'ngil xotirjamligi va tinchlikdir.

@irodalearnsitall

Kognitiv yuklama (cognitive overload) — bu miyaga bir vaqtning o‘zida juda ko‘p ma’lumot yoki vazifa tushib, uni samarali qayta ishlash qiyinlashadigan holat. Oddiy qilib aytsak, bu axborot haddan tashqari ko‘payib ketganda diqqatni jamlash, xotira va qaror qabul qilish qiyinlashishi.
Hozirgi tez o'zgaruvchan dunyoda ko'pchilik ana shu kognitiv yuklamani boshdan kechiryapti ekan.

@irodalearnsitall

Maksimalist tafakkurning muammosi shundaki:

Bu ko‘pincha ruhiy va jismoniy holdan toyishga yoki bajarmoqchi bo'lgan ishidan butunlay voz kechishga olib keladi. Chunki tanlangan maqsad hozirgi holatimiz uchun haddan tashqari kattalik qiladi.

Shu sabab Anne-Laure Le Cunff kichik tajribalar (tiny experiments) qilishni taklif qiladi:

Birdan katta narsadan boshlamasdan, kichikroq, o‘rganish va qiziqish uyg‘otadigan narsadan boshlash mumkin. Bu yondashuv muvaffaqiyatning tashqi mezonlaridan ko‘ra ko'proq shaxsiy ichki qiziqishga asoslanadi.

Kichik tajriba qilayotganingizda siz katta natijani emas, shunchaki yangi narsani o‘zlashtirishni maqsad qilasiz.

@irodalearnsitall

Internetda kimdir shu ma'nodagi rasmni qo‘yib, “Koreya haqiqati” deb yozibdi. Kimdir kulib “to‘g‘ri” deydi, yana kimdir esa rostakamiga achinib ham qo‘yadi.

Lekin men bu fikrlarga umuman qo‘shilmayman. Koreyada yashayotgan odam sifatida shuni aytamanki, bu Koreya haqiqati emas — bu sizning shaxsiy haqiqatingiz. Koreyaga kirayotganingizda vizangizga “qishda sovuqda har kuni turib samushilga borasiz” degan shart qo‘yilmagan.

Aytgancha, bino tepasidagi yozuv - 인력 사무실 (Inlyok samushil) koreys tilida "ish ofisi”, ish joyi degani. Bu yerda kunlik ishlar topib ishlanadi. Bizni tilda mardikorlik bozori (lekin tizim va sharoit ancha boshqacha, yaxshi tomondan)

Hech kim sizni har kuni sovuqda aynan shunday ishga borishga majburlamaydi. Qolaversa, Koreyadagi hamma ham har kuni samushil eshigi tagida emas. Bu — o‘zingiz uchun yaratgan haqiqat va o‘zingiz tanlagan yo‘l. Shunday ekan, iltimos, siz o'zingizni shaxsiy juningiz bilan davlat junini aralashtirmang.

Bu yerda yurgan chet elliklarni, ayniqsa ilm olayotgan yoki hayotda nimagadir intilayotgan odamlarni ham dunyoga noto‘g‘ri ko‘rsatmang.

@irodalearnsitall

Agar biror xizmatdan foydalanmoqchi bo‘lsam yoki kimgadir yordam berish imkoniyati tug‘ilsa, u insonning sharoiti haqida umuman ma’lumotim bo‘lmasa, odatda birinchi bo‘lib erkak kishiga yuzlanaman, ularga yordam qilaman.

Chunki jamiyatimizda erkak asosiy oila boquvchisi. U topganini singlisi, onasi, ayoli, farzandiga sarflaydi. Ba’zan bir erkakka berilgan imkoniyat butun oilaga naf keltiradi.

O‘zimning hayotimdan misol: talabalik paytimda va undan avval abiturientligimda ham akam topgan-tutganini, hatto stipendiyasini ham men uchun sarflardi. Bugun ham turmush o‘rtog‘imning mehnati ortida oila mas’uliyati, farzand kelajagi, yaqinlar ehtiyoji turganini, erkakning topgani ko‘pincha o‘zidan tashqariga ko'proq xizmat qilishini ko'rib turibman. Shu sabab balki men foyda yetkazayotgan erkakning ortida ham kimningdir umidi bordir degan o‘y keladi hayolga.

Lekin bir jihatni unutmaslik kerak: bu tanlovim faqat ularning kimligi va sharoitidan butunlay bexabar bo‘lgan holimga taalluqli. Agar aynan ayol kishi ko‘proq muhtoj yoki shu imkoniyat unga ko‘proq naf keltirishini aniq bilsam, albatta tanlovim ayol tomonda bo‘ladi.

Chunki akamning yoki turmush o'rtog'imning ta’minoti kirib kelguniga qadar, (hatto undan keyin ham) onam topganini farzandlariga sarfladi. Men ta’minotning ayol qo‘lidan ham qanday mehr bilan tarqalishi mumkinligini ko‘rib ulg‘ayganman — va buni juda yaxshi bilaman.

@irodalearnsitall

Hech qanday izoh yo‘q. Hech qanday dialog ham yo‘q.

Shunchaki bitta sahna orqali shu qadar katta voqea va qirollik an’anasini juda go‘zal, kuchli uslubda yetkazib bera olishgan.

Toj (The crown) serialida menga juda yoqadigan bir sahna bor.
Sahnada ona qirolicha, singlisi va hatto buvisi — qirolicha Meri ham malika Yelizaveta (keyinchalik qirolicha Yelizaveta II) oldida ta’zim qilishadi.

Shunda tomoshabinda tabiiy savol tug‘iladi: Nega endi o‘z onasi-yu, hatto qirolicha buvisi ham unga ta’zim qilyapti?

Bu sahna aslida ikki xabarni bir paytning o‘zida yetkazadi: otangiz - qirol vafot etdi degan og‘ir xabar va endi siz qirolichasiz degan ulkan mas’uliyat.

Meni bilishimcha, qirollik an’anasiga ko‘ra, kim bo‘lishidan qat’i nazar — hatto onasi yoki buvisi bo‘lsa ham, yoshi katta bo‘lsa ham — taxtdagi odamga hurmat ko'rsatib ta’zim qilishlari shart. Shu sababli ular ham Yelizaveta oldida ta’zim qilishadi.

Bu haqiqatni tushunganini va ichki kechinmalarini aktyorlik mahorati bilan juda nozik yetkazib bera olgan aktrisaga ham tasannolarim.

Video source: YouTube – Forgotten Royalty

@irodalearnsitall