Arrakis sayyorasi va Iroq 🥵

Frenk Gerbert romanni 1965-yili, “sovuq urush” avjida, 1973-yilgi neft embargosidan bir necha yil avval yozgan. U bu olamni boshdan-oyoq o‘ylab topmagan. Gerbert haqiqiy Yaqin Sharqni olib, unga skafandr kiydirgan va buni hech kim sezmaydi, deb umid qilgan. Zotan, buni darrov payqashmagan.

Tarixchi Frank Yakob o‘zining 2022-yilgi monografiyasida “Dyuna”ni belgilar tizimi sifatida tahlil qilib, undagi birorta ham so‘z tasodifiy emasligini isbotlaydi. Keling, ismlardan boshlab ko‘rsak. “Arrakis” semantik jihatdan “Iroq” so‘ziga yaqin. Shaddam IV — arabcha “Ṣaddām”, ya’ni “qarshilik ko‘rsatuvchi” degan ma’noni anglatadi va bu o‘rinda muayyan bir shaxsni o‘ylamaslik qiyin. Fedaykin — “fidoyinlar” so‘zidan olingan bo‘lib, 1940–50-yillarda avval Misrdagi Britaniya hukmronligiga, so‘ngra Isroilga qarshi kurashgan arab jangovar otryadlari shunday atalgan. Shay-Hulud — arabcha “shay” (“narsa”) va “xulud” (“abadiylik”) so‘zlaridan yasalgan. Kisva — Makkadagi Ka’bani yopib turadigan mato: Gerbert aynan shu so‘zni Pol qurtni boshqaradigan ilmoqlar uchun ishlatgan. Lison al-G‘ayb — arab tilidan so‘zma-so‘z tarjimada “tashqi olamdan kelgan ovoz” degani. Sayyodina — arabcha “sayyid” (“janob”) so‘zidan olingan. Kvisats Haderax esa arabcha emas, ibroniychadir: “kefitzat haderech”, ya’ni “yo‘lni qisqartirish” — hasidiylik rivoyatlaridagi sehrli makon almashish tushunchasi.

Yakobning talqinicha, hatto “Bene Gesserit” ham, katta ehtimol bilan, “yaxshi iyezuitlar” deb tushuniladi. Bu asrlar davomida mustamlakachilik nazoratini o‘rnatish uchun mahalliy diniy e’tiqodlardan foydalangan orden. Bene Gesseritlar “Missionaria Protectiva” orqali frimenlar bilan xuddi shunday yo‘l tutadi: ular o‘zga madaniyatga kerakli paytda faollashtirish uchun oldindan messianistik afsona urug‘ini sepib qo‘yadi.

Ziravor bu tabiiyki neft. Metafora emas, balki to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘xshatishdir. Yulduzlararo parvozlar, ya’ni butun koinot iqtisodiyoti va siyosati usiz imkonsiz bo‘lgan resurs. Hech kim fikrini so‘ramaydigan odamlar yashaydigan yagona sayyorada qazib olinadigan resurs. Yakob bu yerda Vallershtaynning dunyo-tizim tahlili nazariyasini keltiradi: Arrakis imperiya markazi tomonidan ekspluatatsiya qilinadigan va e’tibordan chetda qoldiriladigan periferiya. “Yaqin Sharq ham xuddi “Dyuna”dagi Arrakis kabi ekspluatatsiya uchun mo‘ljallangan joy deb qabul qilingan”, — deb yozadi u.

Eng muhimi, Vilnyovning 2021-yilgi filmi bu tizimni tuzatmagan. Yakob filmning reklama materiallariga e’tibor qaratadi: posterlarda Chani shunday tasvirlanganki, uning obrazi Stiv MakKarrining 1985-yilda “National Geographic” jurnali muqovasida chiqqan mashhur “Afg‘on qizi” suratiga bevosita ishora qiladi. O‘sha suratdan keyinchalik siyosiy kontekstlarda faol foydalanilgan. Orientalizmning vizual mashinasi ishlashda davom etmoqda. Faqat endi IMAX formatida.

Gerbertning o‘z so‘zlariga ko‘ra, u “Dyuna”ni aslo fantastika deb hisoblamagan, balki uni boshqa zamon va makonga ko‘chirilgan real muammolar haqidagi mulohaza deb atagan. Muammo shundaki, u bu muammolarni ko‘chirar ekan, stereotiplarni ham o‘zi bilan birga olib o‘tgan. Frimenlar — sahroning olijanob yovvoyi qabilalari. Ziravor — boy zamin la’nati. Arrakis — hamma nazorat qilishni istaydigan, lekin hech kim tushunishni xohlamaydigan o‘lka.

Paytida kitobni oddiy sarguzasht asar deb o‘qishgan. Vaholanki, bu siyosiy pamflet edi.

@insusambil