خیام، رباعیات، رباعی شمارهٔ ۷۰

اگر تقدیر، بی‌اجازهٔ من، سرنوشتم را نوشته،
پس چرا باید جواب پس بدهم؟
اعمال دیروز دست من نبود، امروز هم به دست من نیست،
فردا چرا محاکمه‌ام می‌کنند؟

این شعر بیش از آنکه پاسخی باشد، پرسشی‌ست، پرسشی دربارهٔ تناقض جبر و اختیار و در نتیجه، امکانِ مسئولیت اخلاقی.
چهار دیدگاه از دید خداباوران بر این سؤال قید شده وجود دارد.

–مُجْبِره؛ جبرگرایانِ محض.
جبرگرایان بر حاکمیت و قدرت مطلق خداوند تأکید داشتند و افعال انسان را در قلمرو تقدیر الهی می‌دیدند. و خدا را فاعلِ بی‌واسطهٔ افعال ما می‌پنداشتند. در این دیدگاه، همین مسئله پرسشی دشوار دربارهٔ مبنای مسئولیت اخلاقی انسان ایجاد می‌کند.

–اَشاعِره؛ نظریهٔ «کسب»
اشعریه کوشیدند خالقیت مطلق خدا را با مسئولیت انسان سازگار کنند؛ خداوند خالقِ فعل است، اما انسان «کاسِب» آن است و از همین راه، فعل به او منتسب می‌شود. این نظریه دقیقاً برای حل تنش میان قدرت مطلق الهی و مسئولیت اخلاقی انسان صورت‌بندی شد.

–مُعتَزِله؛ انسان، خالقِ افعال خویش.
معتزله برای حفظ «عدل الهی» بر قدرت و اختیار واقعی انسان تأکید کردند و معتقد بودند انسان در افعال اختیاری خود نقش حقیقی دارد؛ زیرا اگر انسان مجبور به فعل باشد، مجازات او با عدالت سازگار نخواهد بود.

–عرفان؛ استحالهٔ اراده.
مولوی و ابن‌عربی، و در زبان شعری حافظ، مسئله را از زاویه‌ای دیگر می‌بینند، مسئله نه نفیِ سادهٔ اختیار، بلکه فنا و استحالهٔ ارادهٔ خودبنیادِ انسان در ارادهٔ حق است.
در عرفان ابن‌عربی، انسانِ کامل به این دریافت می‌رسد که اراده و فعل او از حق جدا و مستقل نیست؛ ازاین‌رو، دوگانگیِ ظاهری میان ارادهٔ بنده و ارادهٔ خدا در مرتبهٔ شهود رنگ می‌بازد.

و خیام اما در این رباعی به هیچ‌یک از این پاسخ‌ها تن نمی‌دهد.


دیدگاه خداناباوران به این موضوع

–جبرگرایی طبیعی؛ انسان محصول علل پیشین.
جبرگرایان طبیعی، بدون توسل به تقدیر الهی، رفتار انسان را نتیجهٔ زنجیره‌ای از علل پیشین می‌دانند؛ عواملی مانند ژنتیک، ساختار مغز، تربیت و محیط. از این منظر، اگر شرایط کاملاً یکسان باشد، انسان نمی‌تواند جز آنچه در نهایت انجام می‌دهد، عمل دیگری انجام دهد؛ بنابراین مفهوم اختیارِ مطلق و در نتیجه مسئولیت اخلاقیِ سنتی، با پرسش جدی روبه‌رو می‌شود.

–سازگارگرایی؛ جبر و مسئولیت اخلاقی
سازگارگرایان معتقدند جبر علّی لزوماً اختیار و مسئولیت اخلاقی را از میان نمی‌برد. از نظر آنان، آزادی به معنای بی‌علت بودنِ انتخاب نیست؛ بلکه انسان زمانی آزاد است که عملش از خواسته‌ها، باورها و دلایل خودش ناشی شود و تحت اجبار بیرونی نباشد. بنابراین حتی در جهانی کاملاً علّی نیز می‌توان انسان را مسئول اعمالش دانست.

–اختیارگرایی خداناباورانه؛ اختیار بدون خدا
اختیارگرایان خداناباور، وجود اختیار واقعی را مستقل از وجود خدا ممکن می‌دانند. از نظر آنان، انسان صرفاً محصول زنجیره‌ای از علل پیشین نیست و در برخی تصمیم‌های خود می‌تواند واقعاً میان گزینه‌های مختلف انتخاب کند. بنابراین، مسئولیت اخلاقی را می‌توان بر پایهٔ اختیار انسان توضیح داد، بدون آنکه نیازی به فرضِ تقدیر یا ارادهٔ الهی باشد.

تا ابد بوی محبت به مشامش نرسد

هر که خاکِ درِ میخانه به رخساره نَرُفت

از حادثه لرزند به خود قصر نشینان
ما خانه بدوشان غم سیلاب نداریم

گرگان به سمورند نهان تا به گریبان
ما بی دهنان طالع سنجاب نداریم

گر این روش که تو طاووس می‌کنی رفتار

نه برج من که همه عالم آشیان داری

بابا طاهر، دو بیتی‌ها، دو بیتی شمارهٔ ۷۲

خیام، رباعیات، رباعی شمارهٔ ۹۶

ملک‌الشعرا بهار، غزلیات، شمارهٔ ۵۶

با دل چون کبوترم انس گرفته چشم تو
رام به خود نموده‌ام بازِ رمیدهٔ تو را

تیر و کمان عشق را هر که ندیده، گو ببین
پشت خمیده مرا، قد کشیدهٔ تو را

تو بودی آن دم صبح امید کز سر مهر

برآمدی و سر آمد شبان ظلمانی

به سر خاک پدر، دخترکی
صورت و سینه به ناخن می‌خست

که نه پیوند و نه مادر دارم
کاش روحم به پدر می‌پیوست

گریه‌ام بهر پدر نیست که او
مرد و از رنج تهی‌دستی رست

زان کنم گریه که اندر یم بخت
دام بر هر طرف انداخت گسست

شصت سال آفت این دریا دید
هیچ ماهیش نیفتاد به شست

پدرم مرد ز بی داروئی
وندرین کوی، سه داروگر هست

دل مسکینم از این غم بگداخت
که طبیبیش ببالین ننشست

سوی همسایه پی نان رفتم
تا مرا دید، در خانه ببست

همه دیدند که افتاده ز پای
لیک روزی نگرفتندش دست

آب دادم به پدر چون نان خواست
دیشب از دیدهٔ من آتش جست

هم قبا داشت ثریا، هم کفش
دل من بود که ایام شکست

این همه بخل چرا کرد، مگر
من چه می‌خواستم از گیتی پست

سیم و زر بود، خدائی گر بود
آه از این آدمی دیوپرست

حافظ، غزلیات، برشی از غزل شمارهٔ ۳۳۶

دل آراما نگارا چون تو هستی

همه چیزی که باید هست ما را

جنگ یک جدول تناسب بود، تا جوابش همیشه این باشد
پدرم ضربدر چهل درصد، حاصلش بخش بر زمین باشد

عده‌ای را ضریب منفی داد، عده‌ای را به هیچ قسمت کرد
تا هر آن کس که سوء نیت داشت، تا ابد زیر ذره‌بین باشد

یک نفر فکر آب و خاک که نه، در پی نان و آب بود از جنگ  
خطر جبهه را خرید به جان، تا پس از جنگ خوش‌نشین باشد

یک نفر پشت خاکریز خودی، لشکرش را که در محاصره دید
سر خود را گذاشت روی زمین، تا دعاگوی سرزمین باشد

یک نفر فارغ از معادله‌ها، بی‌خیال تمام مشغله‌ها
روی میدان مین قدم زد تا، ته این سطر نقطه‌چین باشد

در جواب کسی که می‌گوید، پدر از جنگ دست پر برگشت
هر دو تا آستین او خالی‌ست، تا جوابش در آستین باشد

هم‌قطار پدر که عکاس است، گفت در هشت سال جبهه و جنگ
حسرتش ماند بر دلم یک بار، پدرت رو به دوربین باشد

کجا افتادی ای دردانه مقصود از دستم
که من با سیل خون این خاکدان را ریگ شو کردم

چو سرمه پرده پرده بر سواد چشم او گشتم
چو شانه در سر زلفش تصرف موبمو کردم

ز آن نامه ای که دادی و زان شکوه های تلخ
تا نیمه شب به یاد تو چشمم نخفته است

ای مایهٔ امید من ، ای تکیه گاه دور
هرگز مرنج از آنچه به شعرم نهفته است


شاید نبوده قدرت آنم که در سکوت
احساس قلب کوچک خود را نهان کنم

بگذار تا ترانهٔ من رازگو شود
بگذار آنچه را که نهفتم عیان کنم


تا بر گذشته می نگرم ، عشق خویش را
چون آفتاب گمشده می آورم به یاد

می نالم از دلی که به خون غرقه گشته است
این شعر ، غیر رنجش یارم به من چه داد


این درد را چگونه توانم نهان کنم
آن دم که قلبم از تو به سختی رمیده است

این شعر ها که روح تو را رنج داده است
فریادهای یک دل محنت کشیده است


گفتم قفس ، ولی چه بگویم که پیش از این
آگاهی از دو رویی مردم مرا نبود

دردا که این جهان فریبای نقشباز
با جلوه و جلای خود آخر مرا ربود


اکنون منم که خسته ز دام فریب و مکر
بار دگر به کنج قفس رو نموده ام

بگشای در که در همه دوران عمر خویش
جز پشت میله های قفس خوش نبوده ام


پای مرا دوباره به زنجیرها ببند
تا فتنه و فریب ز جایم نیفکند

تا دست آهنین هوسهای رنگ رنگ
بندی دگر دوباره به پایم نیفکند

سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، برشی از غزل ۵۲۱

ساقیا پایان رسیدی عشق را از سر بگیر

پا چه باشد؟ سر چه باشد؟ پا و سر یک سان شده‌ست

نیما یوشیج، برشی از قصهٔ رنگ پریده

حافظ، رباعیات، رباعی شمارهٔ ۶

بر نگه سرد من به گرمی خورشید، می‌ نگرد هر زمان دو چشم سیاهت
تشنهٔ این چشمه‌ام چه سود خدا را، شبنم مرا نه تاب نگاهت

جز گل خشکیده‌ای و برق نگاهی، از تو در این گوشه یادگار ندارم
زان شب غمگین که از کنار تو رفتم، یک نفس از دست غم قرار ندارم

ای گل زیبا بهای هستی من بود، گر گل خشکیده‌ای ز کوی تو بردم
گوشه تنها چه اشک‌ها فشاندم، وان گل خشکیده را به سینه فشردم

آن گل خشکیده شرح حال دلم بود، از دل پُر درد خویش با تو چه گویم؟
جز به تو درمان درد از که بجویم؟، من دگر آن نیستم به خویش مخوانم!

پای امید دلم اگر‌چه شکسته است، دست تمنای جان همیشه دراز است
تا نفسی می‌کشم ز سینهٔ پر‌درد، چشم خدا‌بین من به روی تو باز است