📚Kompyuter tarmoqlari
🧑‍🎓Nasimov Abdurashid
📍Ma'ruza 1-dars #ANasimov
🛎Kompyuter tizimlari kafedrasi katta o'qituvchisi
🕰 09.09.2020
🎥 55,4 MB | Davomiyligi 52:17 | 1 FPS | 1280x1024

1-rasm. Tarmoq topologiyalari turlari

#network
Batafsil ma'lumot bu yerda👇
@ICT_lessons

OBS Studio 25.0.8 dasturining Windows x64 uchun o'rnatish paketi.

Ushbu dastur mutlaqo bepul va ochiq kodli(open source) hisoblanadi. Asosan displeydagi tasvirni video ko'rinishida yozib olish va turli internet strim servislariga to'g'ridan to'g'ri translyatsiya qilish uchun ishlatiladi.
Eslatib o'tamiz, kanalimizdagi ayrim videolar ushbu dasturda yozib olingan.

Manba: https://obsproject.com/ru/download

Batafsil ma'lumot bu yerda👇
@ICT_lessons

📄RFC (Request for Comments) bu butun jahon tarmoqlarida keng qo'llaniladigan barcha texnologiyalarning texnik spesifikatsiyasi va standartlaridan iborat raqamlangan seriyali hujjatlar to'plami hisoblanadi.
Hozirgi kunga qadar kelishilgan barcha hujjatlarni quyidagi manzildan olib o'qish mumkin:
https://tools.ietf.org/html/
va
https://www.rfcreader.com/

#informations #facts #network
Batafsil ma'lumot bu yerda👇
@ICT_lessons

💡Eng ko'p ishlatiladigan RFC standartlarga misollar:

-RFC791: Internet Protocol (IP) — Tarmoqlar aro bayonnoma, tarmoqdagi kompyuterlarni unikal(takrorlanmas) manzillashtirishga xizmat qiladi. OSI modelining 3-qavatida(tarmoq qavati) ishlaydi. 1981-yilda ishlab chiqilgan.

-RFC6864: Internet protocol version 4 (IPv4) — 2^32 (4,294,967,296 ya'ni deyarli 4,3 miliard) ta manzildagi qurilmani tarmoqda ishlashini ta'minlaydi. 1980-yildagi RFC760 ning o'rnini bosadi. O'zi 1981-yilda dastlab RFC791da ishlab chiqilgan.

-RFC8200: Internet Protocol version 6 (IPv6) — 2^128 (~3.4*10^38) ta manzildagi qurilmani tarmoqda ishlashini ta'minlaydi. 1996-yilda ishlab chiqilgan.

-RFC114: File transfer protocol (FTP) — fayllarni uzatish bayonnomasi. Asosan 21-portda ishlaydi, sozlamalarga qarab rezervdan tashqaridagi istalgan bo'sh portda ishlashi mumkin. 1971-yilda ishlab chiqilgan.

-RFC4251: The Secure Shell (SSH) —xavfsiz qatlamli boshqaruv protokoli, operatsion tizimni boshqarish va TCP tunnellari hosil qilinadi. Asosan 22-portda ishlaydi, sozlamalarga qarab rezervdan tashqaridagi istalgan bo'sh portda ishlashi mumkin. 2006-yilda ishlab chiqilgan. Oxirgi o'zgartirish 2018-yil mart oyida RFC8308 bilan qilingan

-RFC788: Simple Mail Transfer Protocol (SMTP) —pochta xabarlarini TCP/IP tarmoqlaridan yuborish uchun ishlatiladi. Aloqaning shifrlanganiga qarab asosan 25(shifrlanmagan), 465(TLS), 587(shifrlanmagan ammo autentifikatsiya qilinadi), 2525(587-portning alternativi) portlarida ishlaydi va server sozlamalariga qarab rezervdan tashqari istalgan portda ham ishlashi mumkin. 1981-yilda ishlab chiqilgan. 2012-yilda RFC6531 bilan oxirgi marta o'zgarish va qo'shimcha qilingan

-RFC777: Internet Control Message Protocol (ICMP) — Ping qilish va qurilmalar "bir-birini tanib olishi" uchun ishlatiladi. 7-portda ishlaydi, ammo ICMP, TCP, UDP lar to'g'ridan to'g'ri IP orqali ishlagani uchun 1, 6, 17-portlarni ham ishlatadi. 1981-yilda ishlab chiqilgan. 2013-yilda RFC6918 bilan oxirgi o'zgarish qilingan

-RFC1945, RFC2616, RFC7231: HyperText Transfer Protocol (HTTP) — Tarmoqning ilovalar sathida ma'lumotlarni almashinish uchun ishlatiladi. Avvaliga HTML fayllarni yuborish uchun ishlab chiqilgan hozirgi kunda istalgan ma'lumotni ko'chirish uchun ishlatiladi. 80-portda ishlaydi. OSI modelining 7-qavati(Ilovalar sathi)da ishlaydi 1992-yilda ishlab chiqilgan.

#informations #facts #network
Batafsil ma'lumot bu yerda👇
@ICT_lessons

🔎LINUX operatsion tizimida eng ko'p asqotadigan 10 ta buyruq:

1. top buyrug'i. Windowsdagi Task manager(Диспетчер задачи)ga mos tushadigan buyruq bo'lib, markaziy protsessor(CPU)ning, tezkor xotira(RAM)ning ishlatilishini umumiy va protsesslar taqsimotida ko'rsatadi. Kerakli protsessni tanlab uning ishini to'xtatish(kill) ham mumkin.

2. df buyrug'i. Diskning ishlatilishini ya'ni bandligini foizlarda va kilobaytlarda ko'rsatib beradi. -h parametri bilan ishlatilganda gigabaytlarda, -m parametri bilan ishlatilganda megabaytlarda ko'rsatadi.

3. sudo buyrug'i. "SuperUser Do"ning qisqartmasi bo'lib, amallarni administrativ yoki root ruxsatlari bilan amalga oshiradi. Kunlik ishlarda bu buyruqni ishlatish tavsiya etilmaydi chunki behosdan texnik muammolarni keltirib chiqarishingiz mumkin.

4. cd buyrug'i. Bu buyruq windows operatsion tizimida ham mavjud bo'lib, kataloglar(directory) bo'ylab ishchi katalogni tanlash uchun ya'ni oddiy qilib aytganda navigatsiya qilish uchun kerak bo'ladi. parametrsiz chaqirilganda joriy foydalanuvchining katalogiga o'tadi.

5. pwd buyrug'i. Bu buyruq joriy katalogning to'liq manzilini ko'rsatadi.

6. mv buyrug'i. Fayllarni ko'chirish(move) uchun ishlatiladi, yana ushbu buyruq bilan fayllarni nomini o'zgartirish(rename) mumkin.

7. mkdir buyrug'i. Yangi katalog(directory) ochish uchun ishlatiladi. Make a new directory jumlasining qisqartmasidan kelib chiqqan.

8. rmdir buyrug'i. Remove a directory jumlasining qisqartmasi bo'lib, kataloglarni(directory) o'chirishga ishlatiladi.

9. rm buyrug'i. Ushbu buyruq kataloglar va uning ichidagi ma'lumotlarni ham o'chirib yuborishga ishlatiladi.

10. touch buyrug'i. Yangi fayl hosil qilish, yaratish uchun ishlatiladi.

#commands #linux #terminal
Batafsil ma'lumot bu yerda👇
@ICT_lessons

📚Kompyuter tarmoqlari
🧑‍🎓Nasimov Abdurashid
📍Ma'ruza 2-dars #ANasimov
🛎Kompyuter tizimlari kafedrasi katta o'qituvchisi
🕰 11.09.2020 11:30
🎥 29.5 MB | Davomiyligi 42:33 | 1 FPS | 720x576

🔎SSD va HDD xotira qurilmalari haqida nimalarni bilasiz?

📍Har ikkala turdagi xotira qurilmalari ham tezkor xotira qurilmalaridan farqli o'laroq elektr manbayidan uzilganda ham ma'lumotlarni o'zida saqlab qoladi.

📍HDD - qattiq disk (Ingliz tilida "hard disk drive") - mustaqil ravishda ishlamaydigan alohida qurilma (faqat ma'lumot boshqaruv tizimi, operatsion tizim yoki tekshiruv qurilmasi bo'lgan qurilmada ishlaydi). Kompyuterlarni ta'mirlash va texnik xizmat ko'rsatish bilan shug'ullanadigan odamlar orasida bunday drayvlar ko'pincha "Winchester" deb ataladi. Tezkor kollektor, tez va doimiy bo'lmagan saqlash uchun tez aylanadigan magnitlanuvchi disk ishlatiladi. Harakatlanuvchi kallak magnitni ishlatgan holda ma'lumotlarni diskka yozadi va o'qiydi. Qattiq magnit diskda ma'lumotlarni yozish tizimi juda uzoq vaqt davomida kompyuter standartlari bilan ixtiro qilingan va hozirgacha takomillashib kelmoqda. Garchi hozirda HDD larning o'rnini to'liq SSD lar bosayotgan bo'lsada, hali ham SAS hard disklarga ehtiyoj katta(bunday disklar juday yuqori stabillikka ega bo'lib server texnikalarida ishlatiladi. SAS disklar haqida alohida ma'qola yozib batafsil to'xtalamiz). Bunday disklarning asosan 2 xil interfeysda ishlaydigan turlari bor: ATA(maksimal tezligi 133 Mb/s) va SATA (Serial ATA). Hozirda ATA interfeysida ishlaydigan qurilmalarni ishlab chiqarish to'xtatilgan va uning o'rniga SATA ishlatiladi. Hozirgacha ularnin 3 ta avlodi ishlab chiqilgan: SATA I (maksimal tezligi 1.5 Gb/s), SATA II (maksimal tezligi 3 Gb/s), SATA III (maksimal tezligi 6 Gb/s). Ammo barcha HDD qurilmalari ham bunday tezliklarda ishlamaydi.

📍SSD - (ingliz tilida "Solid State Drive") ham HDD kabi bir xil funksionallikka ega ammo unda mexanik harakatlanuvchi qismlar yo'q va ishlash prinsipi biroz farq qiladi. Garchi "disk" so'zi HDD dan me'ros qolgan bo'lsa ham unda disklar yo'q va ma'lumotlar flesh xotiralarga elektr zaryadlarini berish orqali yoziladi va o'qiladi. Shu sababdan tezligi juda yuqori va vazni juda yengil hisoblanadi. Bundan tashqari mexanik disklardagi kabi elektr manbayi isrof qilinmaydi va kamroq issiqlik chiqaradi. Mexanik qismlardan tashkil topmagani ushbu turdagi qurilmani noutbuklarga va turli xarakatdagi kompyuterlarga juda ham qo'l keladi (eslatib o'tamiz, HDDlarga yuqori tezlanish berilganda mexanik qismlari ishdan chiqadi yoki kamida stabilligi yo'qoladi). Lekin shunday bo'lsada, xizmat qilish muddati va narx tomondan SSD lar hali ham HDD larga boy berib kelmoqda. SSD larning hozirgacha SATA va PCIe(m.2, m, SATA) interfeyslarida ishlovchi turlari bor. Bundan tashqari tranzistorlar joylashuvi, boshqaruvi va ishlash usuliga ko'ra MLC, TLC, QLC, V-NAND, 3D NAND va SLC turlari bor. Ishlash tezligi ham turlariga qarab 3 Gbit/s dan 64 Gbit/s tezlikka ham chiqishi mumkin.

📍SSHD - SSD va HDD larning har ikkalasini o'zida jamlagan gibrid xotira qurilmasi. Ushbu turdagi qurilma narx jihatidan har ikkalasining orasida turadi va ko'pincha sistema blokida (yoki noutbukda) joyni tejash, elektr energiyasini tejash uchun ishlatiladi. Ushbu turdagi xotira qurilmalari ham bir necha turlarga bo'linadi. Ayrim turlarida tez-tez ishlatiladigan fayllar avtomatik SSD xotira chiplariga ko'chiriladi va qolganlari HDD da saqlanadi, kompyuterda esa yaxlit bir xotira diski ko'rinishida ishlaydi va chiqadi. Ammo ba'zi turlarida har ikkala xotira alohida alohida ko'rinadi va foydalanuvchining o'zi xohishiga ko'ra SSD va HDD ga fayllarini ko'chiradi. Ammo bu turdagi xotira qurilmasi hozircha faqat SATA interfeysida ishlaganligi sababli SSD ning to'liq tezlik imkoniyatlarini namoyon etishga kamlik qiladi. Shu sababdan bu xotira qurilmasi ko'p ommalashmagan.

Agar sizga ushbu qurilmalar haqida alohida-alohida post qilishimizni istasangiz ya'ni qiziqish bildirsangiz 👍 tugmachasini bosishni unutmang! 200 ta 👍 (like) yig'ilgach har biri haqida alohida ma'lumot beramiz va solishtirib ustun va kamchilik tomonlarini yoritgan holda narxlariga ham to'xtalib o'tamiz😉.

#informations #hdd #ssd #sshd #memory
Batafsil ma'lumot bu yerda👇
@ICT_lessons

🔎Nima sababdan Linux — bu eng zo'r bepul antivirus?🤔

1. Desktop kompyuterlarida eng ko'p tarqalgan Windows operatsion tizimi server texnikalariga kelganda birinchilikni Linuxdan hech qachon tortib ololmagan
2. Standart holatda Linuxdagi foydalanuvchi hech qanday ruxsat, unvon(privilege) berilmagan hisoblanadi va Administrator huquqlari berilgan foydalanuvchi(root) kabi sistema fayllarini o'zgartira olmaydi. Oddiy foydalanuvchi absolyut barcha sistema faylini faqatgina o'qish huquqi bilan ochishi mumkin holos. Bu esa oddiy foydalanuvchi tomonidan ishga tushirilgan virusning butun tizim ustidan nazoratni qo'lga olishga yo'l qo'ymaydi.
3. Linuxda foydalanuvchi huqulari butunlay boshqacha yo'l bilan boshqariladi. Unda Windowsniki kabi reestr yo'q va barcha dastur sozlamalari oddiy foydalanuvchiga faqat o'qish huquqi berilgan /etc direktoriyasida saqlanadi. Windowsda esa shunchaki dasturlarning to'g'ri ishlashi uchun ham sistema qismiga yozishga ruxsat berilishi kerak. Tushuntirib aytganda, Linuxda oddiy foydalanuvchi(virus deb tasavvur qiling) hech qaysi sistema faylining biror baytini ham o'zgartira olmaydi.
4. Hatto oddiy foydalanuvchi tomonidan biror zararli kod ishga tushirilgan taqdirda ham bu kod nari borsa foydalanuvchi uy katalogi (user home directory) ichidagi ma'lumotlarni o'chira oladi holos. Tizimning o'zi bunda hech qanday zarar ko'rmaydi. Ushbu zararli kod bilan birorta TCP portda kichik servis tashkil qilishi yoki boshqa biror hostga ulanishi va ma'lumot almashinishi mumkindir, lekin baribir tizim qayta yuklangandan keyin(restart) ushbu kod o'z-o'zidan yana qayta ishga tusha olmaydi. Ya'ni tizim yuklanganda ishga tushadigan dasturlarni o'zgartirib o'zini qo'shib qo'ya olmaydi. Ayni shu yo'l bilan eng ko'p zararlanadigan bizga tanish Windowsda bunga qarshi himoya o'ylanmagan.
5. GNU/Linux foydalanuvchilari desktop kompyuterlarida va yana ham ko'proq server texnikasida boshqa tizimlarga qaraganda yuqoriroq monitoring tizimiga ega. Bu esa tizimdagi o'zgarishlarni sifatliroq nazoratda ushlashga yordam beradi.
6. GNU/Linuxda sistemaning bir qismi hisoblangan o'zining kuchli olovli devori ya'ni tarmoq filtri(firewall) bor. Agar uni to'g'ri sozlaydigan bo'lsak bu tomonlama hech qanday muammo yuzaga kelmaydi va qo'shimcha shu turdagi dasturlarga umuman ehtiyoj sezmaysiz. Menga ishonavering😁.
7. GNU/Linuxda yana bir eng kuchli o'ylangan momenti borki, hech qaysi dastur o'z-o'zidan ishga tushmaydi.

#informations #linux #security
Bundanda qiziqarli maqolalar hali oldinda. Bizdan uzoqlashmang, do'stlaringizga ham ulashing👇
@ICT_lessons

🇺🇿Mantiqiy masala: Mushukchani izlaymiz

Sizda 5 ta ketma-ket qo'yilgan va raqamlangan qutilar bor. Ulardan birida mushuk yashiringan. U har kuni tunda o'zi turgan qutidan bitta oldingi yoki bitta keyingi qutiga sakrab o'tib oladi. Sizda esa har kuni faqat 1 ta qutini ochishga imkoniyat bor. Siz qanday tartibda mushukchani topa olasiz? Sharh(comment)larga o'zingizning yo'lingizni yozib qoldiring.👇
Javobi bugun 18:00da shu kanalda e'lon qilinadi.
Do'stlaringizga ham ulashing:
@ICT_LESSONS

🇷🇺Логическая задача: Ищем кошку

У вас есть 5 коробок, расставленных в ряд и пронумерованы от 1 до 5. В одной из них прячется кошка. Каждую ночь кошка перепрыгивает в какую-то из соседних (смежных) коробок. Каждый день вы можете открыть 1 коробку, чтобы найти кошку. Как выиграть в этой игре? В каком порядке нужно заглядывать в коробки? Оставьте свой ответ в комментариях

#logicalTask
Поделитесь друзьями:
@ICT_LESSONS

Yechimi bu yerda. Iltimos, javobni o'qishdan oldin 10 daqiqa vaqt sarflab yechimni topishga harakat qiling:
Решение тут. Просьба потратить хотя бы 10 минут перед тем как читать решение:
https://telegra.ph/Mushukchani-izlaymiz--Ishchem-koshku-09-30

Assalomu alaykum aziz o'quvchi. Siz Linux OS ga o'tganingizga bir necha oy yoki kun bo'lgandir. Balki bir necha yildir. Lekin siz hali ham o'sha eski yuqoridagi terminalda ishlayapsizmi? Keling, bugun biz uni yangilashga va qo'shimcha funksionallar qo'shishga harakat qilamiz. Qani kettik! 😉

⏱O'qish uchun 10 daqiqa
Davomi ...

@ICT_lessons
#linux #ubuntu #terminal

Avvalambor barchaga Assalomu alaykum. Bugun sizlar bilan terminalimizni yanada "ko'rkamroq" qilishga harakat qilamiz. Buning uchun esa eng yaxshi terminal emulyatorlaridan biri bo'lgan ZSH ni o'rnatamiz. Oldin bu haqida eshitmagandirsiz yoki ingliz tilidagi maqolalarda ko'rgan bo'lishingiz mumkin. Unda gapni ko'paytirmay boshlay qolaylik. Qani kettik 🚀

⏱O'qish uchun 10 daqiqa
Davomi ...

@ICT_lessons
#linux #ubuntu #terminal

Shunaqa qiziqarli kichik dasturchalar ham bor 😅

sudo apt install cowsay

#linux #ubuntu #terminal

sudo apt install sl

sl -l -a -e

😋😋😋
#linux #funny #terminal

https://www.youtube.com/watch?v=WFTtGlFL52M

Oramizdagi har bitta inson ushbu videoni ko'rishi kerak, haqiqatda eng kuchli motivation intervyu chiqibdi. Boshidagi 2 daqiqalik treylerni ko'ring shuni o'zi sizni shoshirib qo'yadi.