قال البخاري " باب " ما يقول عند الخلاء .

حَدَّثَنَا آدَمُ ، قَالَ : حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ قَالَ :

سَمِعْتُ أَنَسًا يَقُولُ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا دَخَلَ الْخَلَاءَ قَالَ : " اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْخُبُثِ وَالْخَبَائِثِ ".

پێشەوا أحمد دەفەرموێت : ھەرگیز نەچوومەتە تەوالێتو ئەم زیکرەم نەوتبێت ، ئیلا توشی شتێك بوم كە پێم ناخۆش بوە .

المغني .

کۆمەڵێک لە پیاوچاکانی سەلەف دەفەرمون :

سوێند بە الله ئەوەی ئەمڕۆ پیاوی موسڵمان دەیبینێت لە کەمتەرخەمی خەڵکی بەرامبەر فەرمانی الله جلّ جلاله ، شایستەی ئەوەیە کە ببێتە هۆی ئەوەی زیاتر هەوڵ و کۆشش بکات و لە خۆی ببڕێت پاشان لە دوای ئەم وتەیە دەگریان . { فيا ليت شعري كيف حالنا عند الله }

رواه ابن أبي الدنيا .

ئیمـامی عمر رضي الله عنه دەفەرموێت :

ئەسپێکم هەبو لەپێناو الله ـدا بەخشیم بە کەسێک ، بەڵام ئەو کەسەی کە پێمدابو گرنگی پێ نەدەدا و لاوازی کرد ، بۆیە ویستم لێی بکڕمەوە، و وام گومان دەبرد بە هەرزان دەیفرۆشێتەوە ، پرسیارم لە رسول الله صلى الله عليه وسلم کرد دەربارەی ئەمە لە جوابدا
فەرمووی : مەیکڕەوە، و لە خێرەکەت پەشیمان مەبەرەوە مەگەڕێرەوە بۆی ئەگەر بە یەک درهەمیش پێی دایتەوە
چونکە ئەو کەسەی لە خێرەکەی پەشیمان دەبێتەوە و دەگەڕێتەوە لە خێرەکەی وەک ئەو کەسە وایە کە ڕشاوەکەی خۆی دەخواتەوە .

لە ڕیوایەتی تردا هاتوە : وەک سەگێک کە دەڕشێتەوە پاشان دەگەڕێتەوە سەر ڕشاوەکەی و دەیخواتەوە . صحيح البخاري

لەم فەرمودەدا هۆشداری و ناجائیز بونی گەڕانەوەی تێدایە لەو صەدەقەی کردوتە و وە نمونەی ئەو کەسەی ئەم کارە دەکات بە نمونەیەکی زۆر قورس و بێزراو .

موسڵمانێک دەڵێت : جارێک ماڵێکم هەبو ویستم بیبەخشم بە موسڵمانێک دوای ماوەیەک کە عەزمی ئەوەم هەبو بیبەخشم ئەو عەزم و پێداگرێم نەما لە بەخشینی دواتر ئەم فەرمودەی رسول الله صلى الله عليه وسلم بە بیر کەوتەوە و ماڵەکەم بەخشی لەترسی ئەوەی ئەم فەرمودەیە نەمگرێتەوە .

اللَّهُمَّ أَهِلَّهُ عَلَيْنَا بِالْأَمْنِ، وَالْإِيمَانِ، وَالسَّلَامَةِ، وَالْإِسْلَامِ، وَالْهُدَى، وَالْمَغْفِرَةِ، وَالتَّوْفِيقِ لِمَا تَرْضَى، وَالْحِفْظِ مِمَّا تَسْخَطُ، رَبِّي، وَرَبُّكَ اللَّهُ .

مصنف عبد الرزاق

قال ابن قتيبة في قوله تعالى :

﴿ إِنَّ فِی ذَ ٰ⁠لِكَ لَذِكۡرَىٰ لِمَن كَانَ لَهُۥ قَلۡبٌ أَوۡ أَلۡقَى ٱلسَّمۡعَ وَهُوَ شَهِیدࣱ ﴾ ق ٣٧

أي استمعَ كتاب الله، وهو شاهدُ القلب والفهم، ليس بغافلٍ ولا ساهٍ.

تفسير غريب القرآن .

وقوله ﴿وَإِذًا لاتَّخَذُوكَ خَلِيلا﴾

يقول تعالى ذكره : ولو فعلت ما دَعَوْك إليه من الفتنة عن الذي أوحينا إليك لاتخذوك إذا لأنفسهم خليلا وكنت لهم وكانوا لك أولياء .

تفسير الطبري .

إبراهيمي النخعي دەفەرموێت :

عەلقەمە ـمان بەڕێکرد بەرەو مەککە بە شەودا دەرچوین عەلقەمە گوێی لە بانگ بێژێک بو بانگیدا ،
عەلقەمە فەرموی : بەراستی ئەم بانگبێژە موخالەفەی ڕێچکە و ڕێبازی هاوەڵانی رسول الله’ي کرد صلى الله عليه وسلم
بێو بهاتبا ئەم بانگبێژە خەوتبوایە خێرتر و باشتر بو بۆی تاوەکو فەجر هەڵهاتبایە و ئەوکات بانگی بدایە . { واتا بانگی بەیانی داوە لە کاتێکدا ھێشتا شەو بوە و فەجر بەدەر نەکەوتوە }

مصنف ابن أبي شيبة .

قتادة دەربارەی قەولی مبارکی الله تعالى : ﴿ وكلوا واشرَبوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر ثم أتموا الصيام إلى الليل﴾

دەڵێت :
ئەم دوانە دو نیشانە و دو سنوری زۆر ڕون و ئاشکران
بۆیە با بانگی بانگبێژێک کە مورائی و ڕیابازە یان کەم عەقڵە ، ڕێگریتان لێ نەکات لە پارشێوکردن
چونکە ئەوانە لە کاتێکدا بانگ دەدەن کە هێشتا بەشێکی درێژی شەو ماوە و لەبەشێکی شەودا بانگ دەدەن .
وە هەندێک جار سپیاییەک لە کاتی سەحەردا دەبینرێت کە عەرەب پێیان دەوت : بەرەبەیانی درۆزن با ئەوەش ڕێگریتان لێ نەکات لە پارشێوکردن
لەبەر ئەوەی بەرەبەیانی ڕاستەقینە ھیچ شاراوە نییە بریتییە لە هێڵێکی درێژبووەوەی پانی ئاشکرا لە ئاسۆدا.
کەواتە بخۆن و بخۆنەوە هەتا ئەو کاتەی فەجرتان بۆ ڕون دەبێتەوە، کاتێک ئەوەتان بینی ، ئیتر دەست هەڵبگرن لە خواردن و خواردنەوە .

تفسیر الطبري .

لەو گرتە ڤیدۆیە بە رونی دیارە جیاوازی نێوانی فەجر و بانگی بەیانی لای خۆمان چەندە ئەمە لە کاتێکدا گرتومە چەند دەقەیەکیش دوای بانگی مزگەوتەکان بوە وە گرتە ڤیدۆکە ھی ساڵی ٢٠٢٣ یە بە ئێستاشەوە بانگ دان ھەر بەو جۆرەیە وە وەک دەبینن ڤیدۆکە بە سەریع کراوی گیراوە نزیکەی ٢٥ خولەک بۆ نیو کاتژمێر دەبێت لە ٢٣ چرەکەدایە .

ئەی ئەو کەسەی بانگبێژی ئاگاداربە ناوت نەچێتە ناوی ئەو کەسانەی موخالەفەی سونەتی ھاوەڵانی رسول الله صلى الله عليه وسلم دەکەن ئاگاداربە ناوت نەچێتە ریزی نەزان وکەم ئەقڵ و ریابازانەوە .

پێویستە لەسەر موسڵمانان ئاگاداری نوێژەکانیان بن لەم کاتەدا نوێژ نەکەن زەرورە ھەروا بە ئاسانی ئەم بابەتە تێنەپەڕێت بەسەر کەسی موسلماندا دەبێ بزانیت یەکێک لە شەرط و مەرجەکانی نوێژ کاتەکەیەتی دەی شەرط نەھاتبێتە جێ ئەوەی دوای خۆیشی نایەتە جێ .

قال قوام السنة في كتابه الحجة في بيان المحجة :

فينبغي للمسلمين أن يعرفوا أسماء الله وتفسيرها فيعظموا الله حق عظمته، ولو أراد رجل أن يعامل رجلا طلب أن يعرف اسمه وكنيته، واسم أبيه واسم جده، وسأل عن صغير أمره وكبيره فالله خلقنا ورزقنا ونحن نرجو رحمته ونخاف من سخطه أولى أن نعرف أسماءه وتفسيرها .

حەسەنی کوڕی صالح دەڵێت :

هەر دۆستایەتی و خۆشەویستییەک تەنها بە یەکتربینین زیاد بکات ، ئەوا ئەم خۆشەویستی و برایەتییە خەلەلی تێدایە لەسەر بنەمای دڵسۆزی و پاکی نییە .

أبو حاتم دەڵێت :

هەرکەسێک پەیوەندیی لەگەڵ براکانی ڕاست و دروست بێت ، کەمیی کۆبونەوە و یەکتربینین زیانی پێ ناگەیەنێت بەهۆی پتەوی پەیوەندی نێوانیانەوە .

وە بێگومان دۆستایەتیش ئەگەر کەمی یەکتربینین زیانی پێ گەیاند ، ئەوا دۆستایەتیەکی خەوشدار و ناتەواوە .

روضة العقلاء .

گرنگی دان بە پێیەکان لە کاتی دەستنوێژ گرتندا لە عەمەلی سەلەفە

لە ژێر ئاگاداری ترسناکی رسول الله صلى الله عليه وسلم { وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ، أَسْبِغُوا الْوُضُوءَ }

نافع دەڵێت :

ابن عمر رضي الله عنهما زۆربەی ئاوی دەستنوێژەکەی بۆ شۆردنی قاچەکانی بەکاردەهێنا زۆرترین جار دەیشۆرد .

عبدالرزاق دەڵێت:

ئاوم دەکرد بەدەستی سوفیانی ثەوریدا بۆ دەستنوێژ بینیم ئەویش هەمان شتی دەکرد هەردو قاچی دەشۆرد و ئاوی زۆری بۆ بەکاردەهێنا .


المصنف عبدالرزاق الصنعاني .

زۆرێک لە خەڵکی دەبینیت بەبێ ئەوەی دابنیشێت ئاو دەکات بە پێیەکانیدا بە ئیهمالییەکی زۆرەوە بەو جۆرە دەستنوێژ دەگرێت ئەم هەڕەشەی لەسەر پشتی پێیەکان و پاژنە هاتوە لەسەر جێگاکانی دیکە نەهاتوە لەبەر ئەوەی خەڵکی پەلەی تێدا دەکەن و گرنگی پێنادەن . ئاگاداربە لەو کەسانە نەبیت ئەم فەرمایشتەی سەروەرمان بتگرێتەوە صلى الله عليه وسلم.

پێداگری سـەلەف لە بەدەستـهێنانی هەموو خەیـرو چاکـەکاندا .

سەعیدی کوڕی جوبەیر رحمه الله دەفەرموێت :

دوپشک پێوەی دام دایکم فەرمانی پێ کردم کە بچم داوای ڕوقیەخوێندن بکەم لای ڕوقیەخوێنێک ، منیش پێم ناخۆش بو سەرپێچی فەرمانی دایکم بکەم بۆیە ئەو کاتەی ڕوقیەخوێنەکە ڕوقیەی بۆ کردم ئەو دەستەم خستە بەردەستی کە پێوەی نەدرابو .

البـر والصلة

هۆکاری ئەم کارەی سەعید رحمه الله دەگەڕێتەوە بۆ دوو هۆکار
یەکەمیان گوێڕایەڵی دایکیەتی و پێی خۆش نییە بێ فەرمانی بکات دەزانێت چی هەیە لە گوێڕایەڵی کردن و سەرپێچی کردنی دایکیدا .
دووەم نایەوێت لەو حەدیثە دەربچێت دەربارەی حەفتا هەزار کەس هاتوە بێ لێپرسینەوە دەچنە بەهەشتەوە یەکێک لە سیفاتی ئەو حەفتا هەزار کەسە بریتییە لە " هُمُ الَّذِينَ لَا يَسْتَرْقُونَ “ داوای روقیە ناکەن بۆیان بکرێت .

فطنەی پێشەوا سەعید رحمە الله وە بۆ خوا صولحاوێکەی وای لێدەکات لە هیچ یەکێک لەم دوو کار و کردەوە زۆر قورس لە سەر میزان و گەورە لە پەڕەی ئەعـمالدا دەرنەچێت و هەردوکیان بە دەست بهێنێت .

المعلمي دەڵێت :

هەرکەسـێک لە نەکردنی سونەتەکاندا ئاسانکاری بکات و خەمسارد بێت ئەوا شەیتان ڕێگەی وازهێنان لە فەرزە گەورەکانیشی بۆ ئاسان دەکات .

آثـار المعلمي .

یەحیای کوڕی مُعاذ دەڵێت :

وەڵامدانەوەی دوعاکانت بە خاو مەزانە لە کاتێکدا خۆتیت بە تاوان و گوناهەکانت ڕێگای وەڵامدانەوەی دوعاکانت گرتوە .

لا تستبطئ الإجابة وقد سددت طريقها بالذنوب .

سير أعلام النبلاء .

إِنَّ لِلَّهِ مَا أَخَذَ وَلَهُ مَا أَعْطَى ، وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِأَجَلٍ مُسَمى .

إنّا لله وإنا إليه راجعون .

ابن القيم دەڵێت :

الله عزّ وجل سزای ئەو کەسە دەدات کە دەرگایەکی خێری بۆ دەکاتەوە بەڵام ئەو نایقۆزێتەوە ، سزاکەشی بەوەیە کە بەربەست دەخاتە نێوان دڵی و ئیرادەیەوە لە پاش ئەوە ڕێگەی پێنادات ویست و ئیرادەی بۆ ئەو خێرە هەبێت ئەمەش وەک سزایەک بۆی .

زاد المعاد .

ملأى السنابل تنحني بتواضع
والفارغات رؤوسهن شوامخ .

عن الضحاك بن مزاحم في قوله تعالى : ﴿ ولَيالٍ عَشْرٍ ﴾ قال : عَشرُ الأضحى ، أقسم بهنّ لفضلهنّ على سائر الأيام .

عن أبي عثمان، قال: كانوا يعظّمون ثلاث عشرات؛ العشر الأوَل من المُحرّم، والعشر الأول من ذي الحجة، والعشر الأول اخر من رمضان .

تفسير الطبري ، مختصر قيام الليل .

قال أبو عمرو بن العلاء:

كنا نفر أيام الحجاج بصنعاء فسمعت منشدا , ينشد:
ربما تكره النفوس من الأمـر
له فرجة كحل العقال .

فاستظرفت قوله : فرجة .

فإني لفي ذلك إذ سمعت قائلا يقول:

مات الحجاج , فما أدري بأي الأمرين كنت أشد فرحا ، بموت الحجاج أم بذلك البيت؟ .

الفرج بعد الشدة لابن أبي الدنيا .