ЙЫЛГА БОЙЫНДА.
   (юмаклы хабар)
Йылга бойында эки аьдем коьринди. Сувдынъ бос ягасында кайык туры эди. Кайыкка болса тек бир аьдем сыяды. Ама эки йолавшы да сол бир кайык пан йылгады оьтип, оьз йоллары ман кетип барды. Сувдан оьтпеге оларга бирев де коьмек этпеген. Кайтип олар йылгадан оьткенлер?
" Уьйтип болмас!", "Не затты бир зат дурыс айтылмаган", " Кайыкка бир аьдем олтырган болса, эки аьдем сувды оьтип, ягасында кайтип болаяк? Бу яваплар уьреншикли енъил- елпуьв ойланувды коьтереди.
Бир неше кере окып,ойлап каранъыз. Мине энди сиз де юмактынъ аьйлесин туьсинген боларсыз. Йылгады эки йолавшы калай оьткенин билген боларсыз. Оьзинъиздин явабын муна явап пан тенълестирип каранъыз.

Явабы: Йылга бойында эки аьдемнинъ коьринуьви- ол бир йолавшыдынъ йылгадынъ бир ягында болувы, баскасы да - баска ягасында. Сога  коьре бас деп биреви бир ягага кайык пан шыккан, экиншиси де тап сол кайыкка минип, сувдынъ экинши  ягасына келген.

КУЬНАЙЛАН АКЫНДА  ЛЕГЕНДАЛАР.
Бир сык деген сык Касбат байдынъ, куьлегенде куьн коьзиндей, ойланганда айдан аьруьв  кызы болады. Бир куьннинъ биринде соны бир ярлы яс коьреди. Кыз да ясты яратады. Элбетте, ярлы- ялпыга Касбат бай кызын бермейди. Сондай заманда,  тек эки ашык ярдынъ тувыл экеш, элдинъ басына да баьле - каза келеди: юзйыллап уйклап яткан сумырай - елмавыз уянып, эгер аьдемлер ога емеге энъ де ийги яслары ман кызларын бермеслер, куьнди ютаман деп коркыстады. Бирев де сумырайга карсы шыкпайды. Сонда байдынъ кызын суьйген яс, сумырай- елмавызды енъип, кызды алаяк болганга, Касбат кырсызларды акшага тутып, ясты оьлтиртеди. Куьн коьзи болса ястынъ янын куьлеткили ер дуныясында  калдырмайды. Оьзининъ нурына айлантады. Суьйгенин кыз да коьп куьтеди. Сагынганыннан кызды коя басып авырыйды, ама оьлмейди. Мине соьйтип, сол кыз, сары шешекейли куьнайланга айланган дейдилер ногайлар да.

К. Мамбетов
ТУРНАЛАР.
Коькшил ава ман давыс еткерип,
Турналар уша алдыга, алга.
Канатым болса, оьрге коьтерип,
Ушар эдим мен  келсе амалга.
Ушар эдим мен алыс якларга,
Куьн толган, йылы, ярык яйларга.
Калдырып артта яшавдынъ куьзин,
Тас кимик юректинъ бузын.
Тек айта ойым, мыратты шертип,
Ушпага сага табылар канат.
Тек болмай аьдем оьзиннен кетип,
Берсенъ де ога юзлеген канат.
Болмайды инсан  калдырып Элин,
Болмайды бир де уьзип тамырын.
Элиннинъ саклайды эсинде елин,
Эм кеткенлердинъ баа камырын.
Коькшил ава ман, давыс еткерип,
Турналар  уша алдыга, алга.
Олар ман конъилим кетеди ерип,
Тек юрек ерде, Элинде калган.

АЛТАРЫК. (Алты арык). Берем-шерем этермен, деп келген бердази аьдемлерди де йоьнъкитип, ян-януварды да арытып кетеди. Эне сол йоьнъкиген вакытка
ногайлар Алтарык дейдилер. Неге десенъ ол
бес-алты куьнге дейим созылады. Эште, эне сонынъ уьшин де ата-бабаларымыз бу заманга Алты арык деген болырлартага.
«Алдыда Алтарык бар, кыс кетти деп ойланма», — деп атайлардынъ айтканларын коьп эситкеним бар.
Эм ногайлар яздынь ялпак куьнлеринде Бердазиди
де, Алтарыкты да эслерине алганлар, куьтингенлер.
Алтарыктынъ акында бизим ногай халкта бурыннан алып мунадай бир хабар да юреди.
...Бурын-бурын заманда бир авылда бир бай яшапты. Онынъ малынынъ коьплигиннен саны да болмапты. Сосы авылда карт анасы ман бир ялгыз ярлы яс та яшапты. Сол ярлы яс байдынъ кызы суьеди экен.
Суьйген уьшин не пайда, бай оьзининъ сылув кызын
ярлы яска кайдан береек эди-ав. Яс, ярлы болса да, акыллы болады. Ол йыл сайын айт деп ата-ата этип пишен йыяды.

Авыл аьдемлери бу бирев ярлы яс,
бир малы да, заты да йок болып, пишенди не этеек экен-ав, деп уьйкен сейир этедилер. А яс десенъ, токта , токта асыкпа, бай мага да тилеп бир куьн келер. Эне сол заманда коьрермиз коьркинъди, деп мырад этеди. Ис - мырадтан деп халк билмей айтпаган-ав. Бир йыл, энди малларым аман-эсен кыслады, эртен бирсигуьн туьркиреп туган коьгоьленге
яйылар да кетер, деп суьйинеди бай кыстынъ шыкканына.
Мунынъ арасында, ала-буркасын эттирип, куьнтувар-дан алып ашшы ел эседи. Ел мен араласып кар туьседи. Аьдем адемге карап болмастай боран болады.
Байдынъ авла-авла малы емсиз оькириклеп кырылмага етеди. Сол заманда байдынъ эсине йик-йик пишени болган ярлы яс туьседи эм ол яска, пишенин сатсын, деп аьдемлерин йибереди. Аман да
яс сатпага айттырып та унамайды. Тек бай кызын берсе калым этип пишен йиклеримди берермен дейди келген аьдемлерге. Бай ашувланады, карланады, дуныя карзына берейим, деп тагы да аьдемлер йибереди. Яс эткен ыйнатыннан кайтпайды. Болмаганда, малларын
аштан кырмаяк уьшин, бай кызын ярлы яска, калым уьшин пишен алып береди. Кыздынъ аты Аьвирли болады. Бай ярлы яска кызын узатканлай, яйма шувак болып куьн ашылып, туьркиреп яс коьгоьлен тувады эм тувар отка ябысады. Оны коьрген халк: «Аьвирли
кетти абысып, тувар отка ябысып», - дейди селекелеп.
Эне сондай Алтарыкта пишенге кызын саткан бай ногайдынъ хабары. Оьтиригим, уьшиним, онысын
ким биледи. Туврасын айтсанъ, айлак келисип келген хабар. Алтарыктынъ эпсиз эткен кьнлери аьдемге не эттирер не эттирмес...
Куьн яманы кетер, аьдем яманы кетпес, дегенге
усап, беренъ-шеренъ этермен деп берлисиген Бердази де, ян-януварды мойыткан Алтарык та кетип, яйын
тартып язлык келеди. Табиат куьлтиреп туьрленеди.
Ога суьйинип ян-янувар янланады. Аьдем зат та куванып йыр айтады.

Суюн Капаевтинъ «Ногайдынъ уьйи»китабыннан

М. Ханов.
НОГАЙ ЙЫРЛАР.
Ата юртым-
Баьтирлердинъ дуныясы,
Эл йырлары-
Эркинликтинъ уясы.
Йырсыз ногай
Кеширмеген бир куьнин,
Ногай йырлар-
Халктынъ яшав казнасы.
... Ак термелер,
Юйрик атлар, данъыллар,
Боз торгайлар
Шырылдаган бийикте,
Эдил сувда
Шагаласкан булытлар,
Аьруьв кызлар
Йыр тувдырган юректе.
Шал- Кийиздинъ
Домбырасы от шашкан,
Каранъады ярыклатып ярлыга.
Неше сувлар
Соннан бери коьп аккан,
Коьлем кайгы
Коьрсеттирип ногайга.
Ама халкты
Энъ де ярык куьези,
Йырлар дайым
Алып барган алдыга.
Куьн саьвлеси,
Кеше айдынъ куьмиси,
Язлык гуьллер
Синъген оьрнек анъына.
Эм буьгуьн де
Ногай йырлар йырланса,
Аргымак пан
Мен алыстан кайтаман.
" Сырларынъды айт"-,
Деп юртым шакырса,
Йырга салып,
Ян дертимди айтаман.