احسان‌نامه

🗣جنجال‌های ترجمه
@ehsanname
✍️احسان رضایی: عمدۀ بحث‌های فوتبالی پیش از بازی ایران و عمان، مصاحبۀ تند کارلوس کی‌روش بود که گفته بود وقتی کسانی هستند که غذا برای خوردن ندارند، چرا به پرسپولیس پول دادند؟ در این جمله او از لغت people استفاده کرده بود و منتقدانش به او ایراد می‌گرفتند که چرا برای حمله به رقیب (برانکو) از مردم ایران مایه می‌گذارد؟ موافقان او هم می‌گفتند people در اینجا «افراد» معنی می‌دهد و منظور کی‌روش کادر تیم ملی بوده و در واقع او فقط در مورد امکانات تیم خودش خلاف گفته (که عدل همان روز ۶۰۰هزار دلار پاداش گرفت)! این جنجال ترجمه در اصل، از تلاش مترجم شخصی و مورد اعتماد کی‌روش آمده بود که چه بسا از قصد و برای تأثیرگذاری بیشتر، معنای مردم را انتخاب کرده بود.

دیلماج‌های قدیم از این قبیل کارها زیاد می‌کردند که در ترجمه، حرف را به میل شخصی که در استخدامش بودند برمی‌گرداندند. مثلاً طرف می‌نوشت «خواستار دوستی دو دولتیم» و مترجم «اظهار عبودیت و اخلاص و اِشعار رِقیّت و احتساب» ترجمه می‌کرد. چنین ترجمه‌هایی تا وقتی که در حد تعارف و تملق باقی می‌ماند مشکلی نداشت، اما وقتی که مبنای اقدام مشترک قرار می‌گرفتند باعث گرفتاری بود. نمونه‌اش معاهدۀ وایتانگی که در فوریه ۱۸۴۰ نمایندۀ دولت بریتانیا با ۶۰۰ رئیس قبیلۀ مائوری، یعنی بومیان ساکن نیوزلند بست. اول هر دو طرف از این معاهده راضی بودند ولی خیلی زود معلوم شد که متن انگلیس و مائوری با هم در چند کلمۀ اساسی تفاوت دارد. انگلیسی‌ها متنی نوشته بودند که حق مالکیتشان بر آن سرزمین را به رسمت می‌شناخت و مائوری‌ها ترجمه‌ای امضا کرده بوند که به حاکمیت مشترک آنها و بریتانیا صحه می‌گذاشت. بدیهی است که طرفین فقط متن خودشان را قبول داشتند و این تفاوت ترجمه، باعث مشکلات و جنگهای مداومی شود که اثراتش هنوز هم در نیوزلند به جا مانده.

با گسترش روابط سیاسی، دقت و صحت در ترجمه جای تعارف‌ها را گرفت؛ کاری که البته چندان هم آسان نبود. نمونه‌اش اتفاقی که در نوامبر ۱۹۵۶ و ضیافت شام سفارت لهستان در مسکو افتاد. آن شب قرار بود مهمانی بین رهبران شوروی و سفرای کشورهای غربی دل‌ها را به هم نزدیک کند اما اشتباه ترجمه ماجرا را کاملاً عکس کرد. نیکیتا خروشچف، رهبر وقتِ شوروی در سخنرانی‌اش مختصری لاف زد و گفت: «بودن یا نبودن ما به شما بستگی ندارد. چه بخواهید و چه نخواهید، تاریخ به نفع ماست. شما زودتر از ما می‌میرید.» این جملۀ آخر یک تکیه‌کلام روسی بود، چیزی در حد «من تا حلوای تو را نخورم نمی‌میرم» خودمان، اما مترجم جمله را این‌طوری برگرداند: «ما شما را دفن خواهیم کرد!» که یعنی تهدید مستقیم. بلافاصله دیپلمات‌های ۱۳ کشور غربی مجلس را ترک کردند و جنگ سرد هم شدیدتر شد.

در ترجمه حتی یک حرف کوچک هم مهم است. شورای امنیت در نوامبر ۱۹۶۷ قطعنامۀ ۲۴۲ را تصویب کرد که خواستار «عقب‌نشینی اسرائیل از سرزمین‌های اشغالی در درگیری‌های اخیر» بود که معنی‌اش می‌شد: اسرائیل به مرزهای قبل از جنگ ۱۹۶۷ بگردد و بلندی‌های جولان، کرانه باختری رود اردن و نوار غزه را به سوریه، اردن و فلسطین برگرداند. اما یک ایراد کوچک در کار بود. در نسخۀ انگلیسی قطعنامه، جلو کلمۀ «سرزمین‌ها» حرف معرفه (the) نیامده بود و این‌طوری بحث عقب‌نشینی مربوط به بخشی از این سرزمین‌ها می‌شد، نه همۀ آن. البته در نسخۀ فرانسوی و عربی قطعنامه حرف معرفه آمده بود، اما رژیم صهیونیستی به متن انگلیسی استناد می‌کرد.

گاهی هم اشتباهات بی‌اهمیت باعث جنجال می‌شود. ژانویه ۲۰۱۴ یک شبکه تلویزیونی تایلندی در برنامه‌ای لغات لائوسی را اشتباه ترجمه کرد و سر همین، روابط دو کشور تیره و تار شد. آن معادل‌های اشتباه چیزهایی به این خنده‌داری بود: ترجمۀ قطار به "حرکت ردیف خانه‌ها"، ترجمۀ نوار بهداشتی به "طلسم پارچه‌ای برای بند آوردن خون"، ترجمۀ چراغ قرمز به "رنگ قدرت" و چراغ سبز به "رنگ آزادی". خب لائوس یکی از معدود دولت‌های کمونیست باقی‌مانده است و آن شبکۀ تلویزیونی هم متعلق به ارتش تایلند. هیچی دیگر، دعوا شد.

اما فاجعه‌آمیزترین خطای ترجمه در تاریخ، پایان جنگ جهانی دوم است. در جولای ۱۹۴۵ سران متفقین، یعنی چرچیل، استالین و هری ترومن، در شهر پوتسدام (در آلمان اشغال‌شده) جمع شدند تا از جمله در مورد ژاپن که بعد از سقوط هیتلر هنوز مقاومت می‌کرد بحث کنند. آنها بیانیه‌ای خطاب به ژاپن دادند که اگر تسلیم نشوید، ال می‌کنیم و بل می‌کنیم. نخست‌وزیر ژاپن، کانتارو سوزوکی هم جواب داد: «این بیانیه هم مثل بیانیه‌های قبلی؛ دولت ژاپن در موردش نظری نمی‌دهد.» این نظر ندادن با لغت ژاپنی Mokusatsu اظهار شده بود که از شانس، معانی متعدد دارد. این واژه معادل سکوت، بی‌اعتنایی و تحقیر است که اتفاقاً مترجم آمریکایی همین آخری را برای رئیس‌جمهور ترومن معنی کرد و شد، آنچه شد: بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی!
@ehsanname

8.51K viewsedited 04:47