احسان‌نامه

📚فرعون‌ها و معماها
@ehsanname
✍️احسان رضایی: از ۳۳۰۰ قبل میلاد که مصر تاریخ مدون دارد تا ۵۲۵ قبل میلاد که دولت مصر توسط هخامنشی‌ها برافتاد، ۲۶ سلسله پادشاهی در این کشور حکومت کردند که لقب همگی آنها «فرعون» بود. فرعون در زبان عِبرى یعنی خودخواه و متکبر، اما آن زمان‌ها انگار همچین چیزی اصلا بد نبوده. در بین فرعون‌ها، چند نفر از همه معروف‌تر هستند. اول آن سه فرعونی که هرم مقبره‌شان هنوز در جیزه هست (به ترتیب قد هرم‌ها: خئوپس و خفرن و مى‌کرینوس). بعد توت‌عنخ‌آتون که دستور داد ملت خورشید را بپرستند. و دست آخر رامسس دوم. این آخری از سلسله نوزدهم فرعون‌ها بود، بین ۱۳۰۲ تا ۱۲۱۳ قبل میلاد زندگی کرد و از این مدت ۶۷ سالش را فرعون بود. رامسس آخرِ خودشیفته بود. در تمام کتیبه‌های به‌جامانده از قد و قیافه و شمایل او تعریف شده و جوری دربارۀ فتوحات او نوشته‌اند که انگار کل دنیا زیر نظر او اداره می‌شده. اما راستش را بخواهید، او در جنگ با هیت‌ها (قومی که آن موقع ساکن شام و فلسطین بودند، یعنی اجداد یهودی‌ها) فقط با کمک بخت و اقبال و البته بیخیالی شاه هیت‌ها توانست از معرکه جان سالم به در ببرد. اما تا مدتها باستان‌شناس‌ها فکر می‌کردند او خیلی کاردرست بوده، درست تا وقتی که دیدند وقایع زندگی‌اش با هم نمی‌خورد و کم کم فهمیدند او هر لوح و کتیبه‌ای که از فرعون‌های قبلی بوده را داده بتراشند و اسم خودش را جای همۀ فرعون‌های قبلی بنویسند.
مصرشناسی از زمان جنگهای ناپلئون شروع شد. در حین جنگ او با دولت عثمانی در آگوست ۱۷۹۹ بود که سربازان فرانسوی، ضمن کندن سنگر در دهکده‌ای که عربها به آن «رشید» و فرانسوی‌ها «روزتا» می‌گفتند، سنگی را پیدا کردند که رویش با خطی عجیب و غریب چیزهایی نوشته بودند، خطی که حالا می‌دانیم اسمش هیروگلیف است. لوح روزتا به دستور ناپلئون، که علاقه فراوانی به مصر باستان داشت به پاریس برده شد. آنجا دانشمندها ذره ذره توانستند تا ۱۸۹۰ علایم خط هیروگلیف، گرامر و مجموعه لغاتش را رمزگشایی کنند و به داستان مصر باستان پی ببرند.
مصری‌ها بیشتر از صاحبان هر تمدن دیگری، نوشته، سنگ و لوح از خودشان به جا گذاشته‌اند اما مشکل اینجاست که کسی نمی‌توانست نوشته‌های آنها را بخواند و از آن سر در بیاورد. حتی بعد از کشف خط هیروگلیف هم چندین بار همۀ کشفیات و دانسته‌های ما از مصر باستان، عوض شد. مثلا در مورد فرعون توت‌عنخ‌آتون که ذکرش در بالا رفت. در نوامبر ۱۹۲۲، گروه عظیمی از باستان‌شناس‌ها در «دره پادشاهان» جمع شدند تا کشف یک مقبره دست‌نخورده را شاهد باشند. هوارد کارتر و آرچیبالد کریستی، همسر آگاتا کریستی پلیسی‌نویس معروف، مسئول این اکتشاف بودند. آن روز چیزهایی پیدا شد که باستان‌شناس‌ها خوابش را هم ندیده بودند؛ نتیجه اولیه این بود که توت‌عنخ‌آتون یکی از خفن‌ترین فرعون‌های تاریخ است. اما تازه بعد از این کشف بود که دانشمندها توانستند معنای ۳۵۰ لوحه گلی را که یک زن مصری، ۱۶ سال قبل از این تاریخ، به قیمت بارونکردنیِ نیم‌دلار به یک باستان‌شناس آمریکایی فروخته بود را بفهمند. در نتیجۀ مطالعه روی این لوحه‌ها که به همین توت عنخ‌آتون مربوط بود، معلوم شد سر کار آمدن توت‌عنخ‌آتون، یک‌جور کودتا علیه فرعون قبلی (آخناتون) بوده که می‌خواسته انقلاب مذهبی ایجاد کند. توت‌عنخ‌آتون را کاهن‌ها در ۹سالگی به تخت نشاندند و او که همیشه بیمار و بازیچۀ دست بود، در ۱۸سالگی مرد. در واقع توت‌عنخ‌آتون، علیرغم شهرت امروزی‌اش، اصلا هم شخصیت مهمی نبوده.
خودتان انصاف بدهید که چنین تمدنی با آن همه ماجرا و معمایی که هر لحظه ممکن است بفهمیم تا اینجا رودست خورده‌ایم، جان می‌دهد برای داستان پلیسی نوشتن. تا امروز فقط رمان «مرگ نقطۀ پایان» را از آگاتا کریستی خوانده بودیم که با توجه به اینکه همسر اول خانم کریستی، سرهنگ آرچیبالد کریستی جزو معروفترین مصرشناس‌های تاریخ بوده، طبیعی هست. اما به تازگی دوتا رمان از سری «کارآگاه برای همه قرون» نشر قطره منتشر شده که هر دو در مصر باستان می‌گذرند و مصداق برآمدن دو کار به یک کرشمه: «قتل در پرستشگاه آنوبیس» (نوشتۀ لیندا اس. رابینسون و ترجمۀ زهرا نی‌چین) و «دست راست آمون» (نوشتۀ لورِن هنی و ترجمۀ محمود کامیاب). این سری از داستان‌های پلیسی همگی در ادوار تاریخی مختلف می‌گذرد و این دو عنوان هم مربوط به مصر باستان هستند. درست است که در متن ترجمه‌ها، تلفظ بعضی اسمهای خاص با چیزی که قبلاً خوانده بودیم متفاوت است، مثلا (در «دست راست آمون») اسم «ملکه حتشپسوت» به شکل «هات‌شپ‌سوت» آمده، اما باز هم متن هر دو کتاب اطلاعات خوبی دربارۀ مصر باستان دارد که در دل معماهای مربوط به کشف یک قتل طرح می‌شوند. خواندن این دو کتاب برای همۀ کسانی که به تاریخ مصر، به اساطیر و به معما علاقمند هستند، یک پیشنهاد ویژه است.
bit.ly/2uYUJ12
📌معرفی کتاب از شماره ۹۰ هفته‌نامه «کرگدن»

2.44K viewsedited 12:17