احسان‌نامه

Forwarded from ماجرا

نودوشش سال پس از آن‌که آنتوان گالان(۱۶۴۶–۱۷۱۵) اولین مجلد هزارویک شب را به زبان فرانسوی منتشر کرد، نویسنده و شرق‌شناس هموطن او دلا کروا (۱۶۵۳–۱۷۱۳)کتابی منتشر کرد با نام هزارویک روز که گذشته از عنوان، تشابهات بسیاری با هزارویک شب داشت. دلا کروا در مقدمه‌ی خود مدعی شد که کتابش ترجمه‌ای است از روی اصل فارسی کتاب به قلم «مخلص» که درویشی اصفهانی است. مخلص دستنویس خود را در روزگاری که دلا کروا در اصفهان می‌زیسته، در اختیار او قرار داده و او از روی این دستنویس، نسخه‌ای برای خودش تهیه کرده و بعد از ترجمه‌ی آن به فرانسوی، نسخه‌ی فارسی خودش را گم کرده است. روایتی تقریبا شبیه همین ماجرا را گالان هم تعریف کرده. گالان مدعی شده که در سال ۱۷۰۹ در پاریس با یک عرب سوری مسیحی مارونی به نام حنا دیاب آشنا شده که داستان‌های زیادی از هزارویک شب از حفظ بوده. او این داستان‌ها را برای گالان تعریف می‌کند و گالان آن‌ها را در هزارویک شب خود جای می‌دهد. این قصه‌ها هیچ‌کدام در نسخه‌های عربی هزارویک شب که مربوط به قبل از چاپ گالان هستند، وجود ندارند و بعدها ظاهرا از روی همین نسخه‌ی فرانسوی گالان به عربی ترجمه شده‌اند. در این میانه گویا رقابتی بوده میان گالان و دلا کروا که هرکدام زودتر بتوانند برای غربیان قصه‌هایی از شرق رویایی منتشر کنند و از این طریق شهرتی جهانی حاصل کنند. مسلم است این کشف کتاب‌ها و قصه‌ها و داستان‌سازی‌ها تنها به همین دو نفر هم ختم نمی‌شده است.

هزارویک روز داستان شاهزاده‌خانم بسیار زیبایی است به نام فرخ‌ناز که همه‌ی شاهزادگان آن روزگار خواستار ازدواج با او بودند. فرخ‌ناز از قضا شبی خواب غریبی می‌بیند و با تعبیر خوابش، به این نتیجه می‌رسد که تمامی مردان بی‌وفا هستند و هرگز ارزش همسری ندارند. او تصمیم می‌گیرد هیچ‌وقت ازدواج نکند و از پدرش خواهش می‌کند او را مجبور به وصلت با هیچ‌یک از خواستگاران نکند. پدر از روی علاقه‌ی بسیاری که به دخترش دارد خواسته‌اش را می‌پذیرد اما پس از مدتی دست‌به‌دامان دایه‌ی دختر می‌شود تا بداند مشکل از کجا آغاز شده و چگونه می‌توان دختر را از این فکر منصرف کرد. دایه‌ی دختر که جرعه‌بخش نام دارد، ماجرای خواب دیدن دختر را برای پادشاه تعریف می‌کند و می‌گوید برای منصرف کردن فرخ‌ناز از این فکر، تنها یک راه وجود دارد و آن این است که جرعه‌بخش که صدها داستان در خاطر دارد، هر روز برای فرخ‌ناز قصه‌ای از وفا و ایثار مردان تعریف کند تا در نهایت او را راضی به ازدواج کند. که در پایان داستان همین‌طور می‌شود.

تک‌تک قصه‌های هزارویک روز با همین محوریت موضوعی نوشته شده‌اند و تنها دلیل بازگو شدن‌شان این است که مردان را در چشم فرخ‌ناز نیک جلوه دهند و این تصور را که همه‌ی مردان بی‌وفا و خائن‌اند از ذهن او بیرون کنند.

به‌روشنی می‌بینیم که هزارویک روز نقیضه‌ای است برای هزارویک شب. در هزارویک شب، پادشاهی با دیدن بی‌وفایی همسرش به این نتیجه می‌رسد که همه‌ی زنان بی‌وفا هستند اما در هزارویک روز با عکس این قصه روبه‌روییم. اما در قصه‌گویی تفاوت عمده‌ی هزارویک شب با هزارویک روز در این است که قصه‌های هزارویک شب وحدت موضوعی ندارند. قصه‌های پراکنده‌ای هستند برای سرگرم کردن پادشاه و به تاخیر انداختن تصمیم پادشاه برای کشتن شهرزاد اما وحدت موضوعی هزارویک روز شاخصه‌ی اصلی آن به حساب می‌آید.

متن هزار و یک روز برای نخستین بار است که استنساخ و منتشر می‌شود. در چند شماره‌ی آینده تعدادی از قصه‌های دنباله‌دار هزارویک روز را خواهیم خواند.

روزانه‌ی اول: هارون و جعفر
هارون الرشيد سلطان مقتدر عصر خود بود و اقتداري تمام داشت اما در خودپسندي مبالغه‌ی كامل می‌نمود. چنانچه پيوسته می‌گفت: «آيا كسی در عالَم به سخا و بزرگواری و دانش من آمده؟»
جعفر وزير او كه دانشمندی پرخرد بود و نمی‌خواست كه عيب چنين سلطانی انتشار يابد، روزي جسارت كرده گفت: «ای خداوند روی زمين، بر غلام خود عفو كن اگر جسارتی كند و چيزی كه صلاح دولت است معروض دارد. گويا زيبنده‌ی سلاطين نباشد كه از صفات حميده‌ی خود چندان بلافند. اولي آنكه ديگران درصدد تعريف برآيند.»
هارون از این سخن متغیر گشت. جعفر گفت: «من در بصره جوانی را میشناسم نامش ابوالقاسم است. جوانمردی آزاد و بدون تعلق است و از پادشاهان خوشتر زندگی میکند. نه اعلیحضرت خلیفه بلکه هیچ سلطانی تاکنون به سخا و جوانمردی او نیامده.»

برشی از «روز علیه شب» گزیده‌ای از اولین داستان کتاب هزار و یک روز. متن کامل این مطلب را می‌توانید در بخش «روایت‌های داستانی» ویژه‌نامه نوروزی داستان همشهری بخوانید.

کانال ماهنامه داستان همشهری
@dastanmag

103 views15:29