🎼 БИР ЎЛКА-КИ...

✍ Ойбек шеъри, Шерали Жўраев мусиқаси.

🎤 Шоҳжаҳон Жўраев ижро қилган.

#Мутолаа

📖...Шу йилларда тошкентлик машҳур жадидларидан бири
Мунаввар қори дадамнинг олдига тез-тез кириб турарди. У
кичикроқ бўйли, кенг елкали, оқ юзли, калта қора соқолли, вазмин ва мулойим киши эди. У ўзининг ҳовлисида
жадид мактаби ташкил этган ва ўзи ҳам муаллимлик қиларди. Ақлли, маорифпарвар бу сиймо ўзбек зиёлиларининг
суюкли раҳбари булгани учун унинг шарафига қўшиқлар
тўқилган ва куйланган.
Кунларнинг бирида шоир Чўлпон ҳам дадам ҳузурида
меҳмон бўлди.
Биз, Туркистондан келиб, Тошкентда таҳсилда бўлган
барча талабалар, суратга тушган эдик. Бу сурат орқасига — Шарифа бўлса керак — Чўлпоннинг «Гўзал Фарғона» шеърини ёзиб қўйган ва советлар давридаги бир санани
қайд этган экан. Дадам суратни токчадан олиб, Чўлпонга
кўрсатган. У, эҳтимол, қўрқиб кетганидан «Йили ундоқ
эмас, мундоқ» деб, инқилобдан олдинги бир санани қўйган
ва шу ондаёқ бир варақ қоғозга шеър ёзган. Дадам бу
шеърни менга берган; у менинг кундалик дафтарим ичида
ҳамон сақланади:

Азиз синглим, меним кўнглим тентакдир.
Шунинг учун умрим бутун эртакдир.
Эртак эмас, бир ярамас хаёл, денг.
Маним учун, таним учун малол, денг.
Хаёл эмас, малол эмас, бу бир туш.
Ҳар нафасни, шу бирпасни унутиш.
Унутамен, йўқ этамен ўзимни,
Ҳеч билмаймен ўзим айтган сўзимни.

Мен бу шеърга жавоб ёзганман. Лекин уни ўзимдан
бошқа бирор кимса кўрмаган. Зеро, мен унча-мунча ёзиб чизиб юрган нарсаларимни бировга кўрсатишдан уялар эдим.
Ушбу шеър бундай сатрлар билан бошланар эди:

Азиз оға,
Шоир оға,
Ҳар сўзингга
Мен садоға.

Хаёлингнинг
Хазинаси
Бўлсин омон,
Азиз оға,
Ҳар сўзингга
Мен садоға.

Асрларнинг
Довули ҳам
Емирмайди
Сенинг сўзинг.
Ёш йигитлар
Қўшиғида
Жаранглайди
Сенинг сўзинг.

Булбулларинг
Кўшиғида
Мангу яшар
Сенинг сўзинг.

Бўғинларнинг
Юрагида
Мангу қолар
Сенинг сўзинг.

Сулув қизлар
Ёрларининг
Белбоғига
Кашта қилур
Сенинг сўзинг.

Азиз оға,
Жоним оға,
Ҳар сўзингга
Мен садоға.

Дадам кечқурун Чўлпонни ичкарига бошлаб кирди. Мени
чақириб таништиргач, кўрпа солишни буюрди. Уйнинг ўртасига қалин жой тайёрладим.
Бу менинг Абдулҳамид акани биринчи дафъа кўришим
эди. Баланд бўйли, йирик гавдали, устида ўзига ярашган
фарғонача янги сиртма тўн, бошида катта сувсар телпак...
Дадам девордаги Аҳмад Яссавий мақбараси расмини
кўрсатиб, бу расмни мен ишлаганим ҳақида гапирар экан:
— Жуда гўзал ишланган. Бу қизни Германияга ўқишга
юбормоқ лозим, — деди Чўлпон.
— Менинг ҳам шундай орзу-умидим бор, — кулимсиради дадам.
Яхшики, Чўлпоннинг истаги хам, дадамнинг орзуси хам
ушалмади. Акс ҳолда, мен ҳаётимнинг бирдан-бир маъноси
ва безаги бўлган Ойбек билан учрашмаган ва шундай суюкли тўрт фарзанднинг онаси бўлмаган бўлардим.

✍Зарифа Саидносирова "Ойбегим менинг"

«Олтин водийдан шабадалар»

Туркиянинг «Nobel Kültür» нашриётида Мусо Тошмуҳаммад ўғли Ойбекнинг «Олтин водийдан шабадалар» романи турк тилида нашр қилинди.

«Олтин водийдан шабадалар» романи турк тилига филология фанлари доктори Замира Ҳамидова (Ўзтурк) томонидан таржима қилинган. Олдинроқ филолог томонидан таржима қилинган «Қутлуғ қон» романи ҳам нашр чиққанди.

Туркиядаги дўстларимиз китобни қуйидаги манзилдан харид қилишлари мумкин:

📘 Aybek. Altın Vadiden Esintiler

Musa Aybek 1949 yılında yayımlanan bu romanının yazılmasının nedenlerini şöyle anlatır:

“İşte zafer geldi. Savaşın yol açtığı yıkımı ortadan kaldırmak ve memleketi eski hâline getirmek için büyük bir çalışma gerekiyordu. Savaştan yeni çıkmış olan kişiler büyük bir şevkle çalışmaya başladılar. Böylesine büyük işlere şahit olan yazarın bundan bahsetmemesi mümkün mü? Altın Vadiden Esintiler romanımı böyle duygularla yazdım. Savaştan kolektif çiftliklere dönen girişimci kahramanlarımı­zı (…) göstermek istedim.”

***

👉Туркистон кутубхонаси👈

#OAV_da_chiqishlar
#DIYOR_YANGILIKLARI

📚 OYBEKNING "QUTLUG‘ QON" ROMANI TURK TILIGA TARJIMA QILINDI

#28-avgust#Samarqand
https://t.me/SamTvr

🌐 Ijtimoiy tarmoqlardagi sahifalarimiz:

uzfi.uz | Telegram | Facebook | Instagram | @uzfirektorBot

🖼 Дутор чертаётган Зарифахоним Саидносирова Зебунисо билим юрти қизлари даврасида. 1926 йил.

#Хотиралар

📄Зарифа Саидносирова ҳикоя қилади:
1951 йил 16 апрелда Ойбек академиядаги ишидан кейин менинг олдимга, институтга келди. Мен машинага ўтиришим билан у Министлар Совети дачасига, Сергей Петрович Бородиннинг олдига боришимизни айтди. Сергей Петрович Москвадан “Олтин водийдан шабадалар” романини таржима қилиш учун келганини айтди.
Биз дачага йўл олдик. Бородин билан суҳбатлашиб бўлгач, ошхонага, кечки таомга тушдик. Стол атрофида бир неча ёш ёзувчилар ҳам ҳозир бўлишди. Биз суҳбатлашишда, кабоб ея туриб, ҳазил-ҳузул қилишда давом этдик. Мен Ойбекдан ниманидар сўраган эдим, у жавоб бермади. Бир оздан кейин яна унга нимадир деган эдим, у яна жавоб бермади.
-  Нега жавоб бермаяпсиз? – сўрадим ундан бетоқатланиб.
Ойбек қўлини оғзига олиб бориб, бошини сарак-сарак қилди, билмадим, нима бўлганини, демоқчи бўлди...
Мен ўрнимдан шартта туриб кетдим. Дўстлар ҳам бир зумда ваҳимага тушишди. Улар бизни машинагача кузатиб қўйишди. Биз тўппа-тўғри поликлиникага бордик. Врачлар Ойбекнинг қон босимини ўлчашлари билан шу заҳот касалхонага боришимиз лозимлигини айтишди. Биз локтор аёл ҳамроҳлигида касалхонага бордик.
Ойбек гапириш қобилиятини йўқотган эди...”
Ойбек нафақат сўзлаш, балки қўл билан ёзиш қобилиятини ҳам йўқотган эди...
Унинг шу даражага келишида НКВДга алоқадор ёзувчилар ёрдамида Ойбекни йиқитиб, унинг ўрнига Ўзбекистон Ёзувчилар уюшамасига раис бўлиб олган Уйғун, Мильчаков, Шевердин, Ойдин, Мирмуҳсин ва Воҳид Зоҳидовнинг “холис хизмати” ғоят катта бўлган. Худо уларни кечирдими ё йўқми, билмайман. Лекин илм ва ижод аҳли бу ёзувчилар номини унутиб юборди.
Ўзбек халқининг севимли адиби академик Ойбек эса биз билан ва бизнинг қалбимизда абадий яшайди.

 ✍ Наим КАРИМОВ, Ўзбекистон Фанлар академияси академиги, филология фанлари доктори, профессор

💫Зарифа Саидносирова

(1908-1986)

Зарифа Саидносирова (1908.31,9, Туркистон шаҳри, Қозоғистон — 1986.16.8, Тошкент) — кимёгар олима. Ўзбекистонда хизмат кўрсатган фан арбоби (1968), профессор (1970). Кимё фанлари номзоди (1945). Биринчи ўзбек аёл рассоми. Таниқли маърифатпарвар С. Миржалиловнинг қизи, Ойбекнинг рафиқаси.
Тошкентда «Пестолоцци» мактаби (1922—26), Навоий номидаги таълим-тарбия техникуми (1924— 36) ва айни пайтда Розанов тасвирий санъат студияси (1924—26)да ўқиган. Сўнг Ўрта Осиё университети физика-математика факультетининг кимё бўлимини тугатиб (1926— 30), ўрта мактаблар, хотин-қизлар билим юрти ва ишчилар факултетида физика, математика ва кимё фанларидан дарс берган. Қишлоқ хўжалик институтида ўқитувчи, доцент ва кафедра мудири (1930—86), Тошкент тиббиёт институтида ўқитувчи (1932—37), Ўқувпедагогика нашриётида муҳаррир (1934—35) бўлиб ишлаган.
Ўрта мактаблар ва техникумлар учун «Кимё» дарслиги (1933) муаллифи. Зарифа Саидносирова педагогик фаолиятидан ташқари, вольфрам комплекс бирикмалари ва кимё терминларининг русча-ўзбекча луғати устида илмий иш олиб борган.
“Химиядан русча-ўзбекча қисқача изоҳли луғат” (ҳамкорликда, 1975), “Ойбегим менинг” (хотиралар, 1994) китоблари чоп этилган.
Зарифа Саидносирова Ойбек адабий меросини сақлаш, тартибга солиш ва нашр этиш ишига катта ҳисса қўшган. У адибнинг ўзбек тилидаги 20 жилдлик «Мукаммал асарлар тўплами» (1975—85)ни, рус тилидаги 5 жилдлик «Асарлар»и (1985— 87)ни нашрга тайёрлашда фаол иштирок этган.
Беруний номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти лауреати (1985).
* * *
Қирғоғи бўлмаган бу кенг муҳитда,
Ҳеч ором топмади бу кичик кема.
Тўлқинлар қаримас, кучи синмасми?
Бу кема манзилга етмасми, нега?..
Ўпқундан ўпқунга отади тўлқин,
Фақат чўпда қолдик, бузилди кема.
Бир чўп, бир хашак бўлиб қолса-да,
Кўрурсиз, манзилга элтар чўп — кема.
24 июл, 1937.
* * *
Айвондаги ҳўш кабутар,
Хуш кўрингиз, бизлар меҳмон.
Азизимни — шоиримни
Бир хасталик йиқди пинҳон.
Тутқунларга сирдош, улфат
Кабутарлар, буюк шоир
Хасталикка бугун тутқун,
Дилкаш бўлинг, ҳоли оғир…
15 октябр, 1964.
* * *
Бир саҳар бир ғунча табассумидан
Кўнглимга севинчни тўкди гуляпроқ.
Бир умр ташурман баҳор ишқини,
Гуляпроқ нашъаси кўнгулда булоқ.
Севаман хаёлни, бандиман мангу,
Хаёллар забт этган бутун борлиғим.
Хаёллар булутдай олиб кетади,
Юлдузлар олами — кенг сайргоҳим.
Шаффоф само узра учди оқ булут,
Дилга тўлди ором, мен беҳуш шайдо.
Қуёш этагида эриди булут
Бўлди шунда ҳислар қуюни пайдо.
26 июнь, 1973.
* * *
Булутсиз самодир кўзларинг — шаффоф,
Муҳаббат китобин ўқидим унда.
Танишдим, татиндим кундуз ва тунда
Дунёнинг севинчин, фараҳ, сурурин,
Кўзларингдан ичдим юлдузлар нурин.
20 ноябр, 1977.

☀️Зарифа опанинг чўққиси

Шундайлар бўлмаса агар дунёда,
Бу қадар муҳтарам бўлмасди аёл.
Абдулла Орипов

Табаррук, муқаддас жойларни зиёрат килиш кимгадир эрта, яна кимгадир кеч насиб килар экан. Энг мухими, насиб қилишида. Улуғ инсонларнинг хаёт йўллари билан якиндан танишиб, уларнинг изтиробларини ҳис этиш ҳам зиёратдек гап. Бу сатрларни ёзишимга Зарифа Саидносированинг "Ойбегим менинг" китоби мутолааси сабаб бўлди. Эндиликда бу асар китоб жавонимдаги "Навоий", "Қутлуқ қон" романлари қаторидан ўрин эгаллади.
Ўсмирлик йилларимда "Ўткан кунлар", "Меҳробдан чаён" романларини ўқиганимда туғилган ажиб бир ҳиссиёт ушбу китобни ўқиганимда ҳам қайта уйғонгандек бўлди. Мен Ойбек домланинг барча асарларини бўлмаса ҳам, кўп китобларини такрор-такрор мутолаа қилганман. Уларнинг қаҳрамонлари билан ҳамнафас бўларканман, адиб-нинг ўзи билан ҳам сирлашгандек бўлганман. Зарифа опанинг хотира китобини ўқиганимдан сўнг Ойбек ижодини, айниқса, адиб умрининг охирида ёзган асарларини қайтадан ўқиш нияти туғилди.
Аёл зотининг буюклигига шубҳа йўқ. Машҳур француз ёзувчиси Оноре де Бальзакнинг "Миллатнинг келажаги оналар қўлида" деган эътирофи шунчаки баландпарвоз гап эмас. Балзакнинг бу ҳақиқатига кенгроқ маънода қарасак, "Инсониятнинг келажаги оналар қўлида" деган тўхтамга ҳам келишимиз мумкин...
Китобни мутолаа қилганимда келган хулосам шуки, тақдир бу икки Шахсни учраштиргани фақат улар муҳаббатининг натижасигина эмас, балки ўзбек маданиятининг ҳам бахтидир. Агар адибнинг ёнида Зарифа опадек умр йўлдоши ҳамнафас бўлмаганда эди, Ойбекнинг ўзи ўттизинчи ва эллигинчи йилларнинг қора тўфонларини мардона енгиб ўта олиши даргумон бўларди. Ойбек ҳам шоир, ҳам адиб. Унинг ижодидан хабардор бўлган ҳар қандай ўқувчи адиб асарларидаги бадиият Зарифа опанинг юрак тафтидан ҳам бахраманд эканига амин бўлади. Зарифа Саидносирова Ойбек билан бир умр ҳамфикр, энг яқин сирдош, маслаҳатгуй ва биринчи ўқувчиси бўлиш билан баробар ўзи ҳам етук ади-ба даражасига кўтарилганлиги "Ойбе¬гим менинг" китобида руй-рост намоён бўлиб турибди...
Бир вақтлар давр тақозоси билан "Марксизм-ленинизм" кечки университетида ўқишимга тўғри келган. Ўшанда Иванов исмли тингловчи: "Аёлларда маълум ёшдан сўнг аклий фаолият сусая бошлайди", деган фикрни ўртага ташлаган эди. Ўшанда мунозара роса авж олган. Қизларимиз балоғат ёшига етгач, оила қурадилар, илм олиш масаласи иккинчи ва учинчи даражали мақсадга айланади. Афсус... Бунга урф-одатларимизнинг "нозик томонлари", хаёт тарзимиз ҳам сабабчи. Улар яхши она, саришта уй бекаси, вафоли ва гўзал ёр бўлиш ҳаракатига тушадилар. Яъни илм олиш, кашфиётлар қилишдан чалғийдилар. Агарда аёлларимиз ва қизларимиз эркаклар каби бир умр ҳеч нарсага чалғимасдан илмий кашфиётлар орқасидан интилишганида борми, инсоният балки бундан бир неча юз йиллар илгари ўзининг ҳозирги тараққиёти даражасига етиб келган бўлармиди?! Лекин, афсуски, инсоният тараққиёт йўлини танлаганда ақлий куч эмас, аксинча жисмоний куч етакчилик қилган. Эркакларнинг жисмонан бақувват эканлиги қизлар ва аёлларнинг ўз истеъдодларини тўла намоён қила олишларига имконият бермаган.
Биологлар дунёдаги энг етук мавжудот аёллар эканини аллақачон исботлаб беришган! Оилани ушлаб қолиш, тушкунликка тушган эрнинг кўнглини кўтариш, кейинги наслларни тарбиялашдек мураккаб вазифа инсониятнинг сара ақл эгалари бўлган аёллар зиммасида... Бундай қисматдан онда-сонда озод бўлиб, юмушлари енгиллаган аёлларимиз етиб борган марраларни унча-мунча эркаклар эгаллай олмагани ҳам сир эмас. Нобел мукофоти мустасно тариқасида Мария Складовская-Кюри (1903-11), Л.Полинг (1954-1962) ва Ж.Бардин (1956-72)га икки мартадан берилган. Саналардан кўриниб турибдики, Мария фанда эришган ютуқларини эркаклар қарийб эллик йилдан кейингина такрорлай олишган.
Тарихда бундай мисоллар кўп. Бу фикрларнинг исботини Зарифа Саидносированинг ўзи олим сифатида эришган чўққилар ҳам кўрсатиб турибди.

Ойбегим менинг" китобида учраган баъзи бир кимсаларнинг номларини ўқиб Алишер Навоий ҳазратларининг "Нопок эрдин яхшироқ, пок хотунларнинг оёғи изи" деган ҳикмати ёдга тушади. ...Залворли туйғуларнинг оғриғи ҳам кучли бўларкан... Шу боис Зарифахонимнинг айрим шахсларга, давр сиёсатига нисбатан қилган ишораларида синчков китобхон ҳеч ҳам кечириб бўлмас туйғу зарбасини сезиши табиий. Шу боис яна бир карра Зарифахонимнинг журъатига қойил қоламан. Бизгача етиб келган Тумарис онамиз ҳақидаги тарихий ривоят шунчаки афсона эмас, аслида ҳақиқат эканлигига ич-ичдан иқрор бўласан киши. Бугун бизга экранларимизни кун сайин буткул эгаллаб олаётган турфа хорижий сериаллар эмас, балки тарихий ҳақиқатга суянган ҳолда Абдулла Қодирий, Чўлпону Фитратларнинг қамоқхоналардаги азоб-уқубатларини тўкис гавдалантириб берадиган, Ойбек ва Зарифахоним ўтган йўлни асл холича кўрсата оладиган бадиий филмлар, миллий се¬риаллар керак.
Назаримда, шўроларнинг сиёсий қатағони қурбони бўлган Саидносирбойдек миллатпарвар отанинг беназир тарбиясини олган Зарифа Саидносирова кўтарилган маънавий чўққи ҳам Бибихоним, Зебунисо, Нодирабегимлар эгаллаган чўққидан асло кам эмас. Табиийки, Ойбекдек буюк бир сиймони ардоқлай ол¬ган инсоннинг сийрати ҳам буюкдир.
Ёшларимиз, истеъдодли қизларимиз ана шундай улуғ оналаридан ибрат олсинлар. Ҳаётда ҳам, илм ва ижодда ҳам ўз момоларига муносиб бўлсинлар, дегим келади.

✍ Мансурхон Тоиров
“Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетаси, 2008-йил, 25-январь, № 4 (3936)