Чаму і куды з'язджалі беларусы? Чым яны там займаліся? Чым іх досвед можа быць для нас карысным? Аб гэтым на канале "Гістфак" разважаюць Дар'я Палынская і Алесь Кіркевіч.

24 лістапада 1996 года з парушэннем заканадаўства быў праведзены рэферэндум.

Гісторыя беларускага тэатра за 10 хвілін у праекце “Пра гэта Вам не раскажуць у Школе” .

Чым займаўся стольнік? Ці сапраўды мечнік насіў меч, а падчашы - падліваў князю віно ў чашу? Хто такія лоўчыя, канюшыя, гараднічыя, скарбнікі… ? Як змянялася бюракратыя ВКЛ? Ці можна было купіць булаву гетмана? Дзе рэальная ўлада, а дзе - прыемны бонус да тытула? "Будзьма" разбірае пасады ўраднікаў Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай.

Магілёўскае цунамі ў 1942 годзе — самая буйная тэхнагенная катастрофа на тэрыторыі Беларусі. Гісторык Аляксей Бацюкоў падрыхтаваў фотаальбом-даследаванне пра тыя падзеі. Budzma.org пагутарыла з аўтарам пра будучую кнігу, пра тое, чаму здарылася цунамі і які след пакінула ў афіцыйных дакументах і ўспамінах магілёўцаў.

26 лістапада 1930 года ў Воршы нарадзіўся Уладзімір Караткевіч. Ён стаў сапраўдным сімвалам беларускай нацыянальнай свядомасці і мастаком, які праз свае творы раскрываў драматычныя старонкі беларускай гісторыі.

Творы Караткевіча, такія як "Дзікае паляванне караля Стаха", "Чорны замак Альшанскі", "Хрыстос прызямліўся ў Гародні", і асабліва "Каласы пад сярпом тваім", сталі літаратурнымі маніфестамі, якія заклікалі беларусаў да захавання сваёй ідэнтычнасці і гонару за гістарычную спадчыну. Яго раман "Каласы пад сярпом тваім" апісвае падзеі напярэдадні паўстання 1863 года (пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага), паказваючы барацьбу беларускага народа за свабоду і справядлівасць. Гэты твор стаў крыніцай натхнення для многіх пакаленняў, таму яго выдаленне са школьнай праграмы выклікала шырокае абмеркаванне ў грамадстве.

Замена раману на "Чорны замак Альшанскі", хаця і з'яўляецца заменай аднаго выбітнага твора на іншы, можа ўспрымацца як спроба пазбегнуць асвятлення рэвалюцыйнай тэматыкі і нацыянальна-вызваленчых ідэяў, якія былі такімі блізкімі Караткевічу.

Караткевіч меў рэдкі талент — праз мастацкае слова ён перадаваў гісторыю і душу народа, робячы яе жывой і важнай. Менавіта дзякуючы яго творам многія людзі пачыналі ўсведамляць сябе як частку вялікай беларускай культурнай традыцыі. Ён сапраўды стаў тым, хто "рабіў беларусаў сапраўднымі беларусамі".

27 лістапада 1920 года на Случчыне пачалося першае нацыянальнае ўзброенае паўстанне за незалежную Беларусь - Слуцкі збройны чын. Праект “Пра гэта Вам не раскажуць у Школе” распавядае, як беларусы месяц адкрыта змагаліся з усемагутнай Чырвонай арміяй са зброяй у руках. Чым так адрозніваўся Слуцк сто год таму, як на заклік змагацца з бальшавікамі адгукнулася ў тры разы больш людзей, чым было зброі, і пры чым тут кітайцы.

Слуцкі збройны чын 1920 года, вядомы як Слуцкае паўстанне, з'яўляецца адной з найважнейшых старонак у гісторыі барацьбы беларусаў за незалежнасць. Гэта падзея сімвалізуе патрыятызм і гатоўнасць беларускага народа змагацца за сваю свабоду, хоць і скончылася трагічна для многіх яе ўдзельнікаў.

Паўстанне пачалося ў лістападзе 1920 года, калі беларускія войскі, арганізаваныя з мясцовых жыхароў, афіцэраў і жаўнераў, выступілі супраць савецкай улады ў абарану незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі. Паўстанцы дзейнічалі пад лозунгам «За Беларусь!», спадзеючыся на міжнародную падтрымку, у тым ліку ад польскіх улад, якія займалі частку тэрыторыі Беларусі. Аднак польска-савецкае пагадненне, заключанае пасля Рыжскага міру 1921 года, пакінула паўстанцаў без падтрымкі.

У канцы снежня 1920 года, пад ціскам савецкіх войскаў, больш за 1500 удзельнікаў чыну былі вымушаныя перайсці польска-савецкую мяжу. Польскія ўлады раззброілі іх, частка змагалася вярнуцца дадому, але многія былі інтэрнаваныя.

Для тых, хто вярнуўся на радзіму, рэпрэсіі сталі непазбежнымі. Спачатку савецкія ўлады чакалі, пакуль усе ўдзельнікі вернуцца. Але ўжо праз некалькі месяцаў (у 1921 годзе і пазней) пачаліся арышты, суды і масавыя высылкі ўдзельнікаў паўстання і іх сем’яў у аддаленыя рэгіёны Савецкага Саюза: Караганду, Салаўкі, на Калыму. Многія з тых, хто трапіў у гэтыя лагеры, загінулі ад цяжкіх умоў і катаванняў.

Паводле дакладной запіскі начальніка Слуцкага АКРА НКВД БССР Траканава ад 22 чэрвеня 1938 года, рэпрэсіі былі шырокамаштабнымі і працягваліся шмат гадоў пасля паўстання. Дакументы таго часу сведчаць, што ўлады бачылі ў былых удзельніках збройнага чыну і іх нашчадках патэнцыйную пагрозу савецкай уладзе. Вось вытрымкі з запіскі Тараканава:

"ЦАЛКАМ САКРЭТНА
Пасля Лютаўскай рэвалюцыі, пачынаючы з 1918 г., гор. Слуцк і прылеглыя да яго сельсаветы сталі пунктам контррэвалюцыйнага нацфашысцкага элемента і прывілеяваных праслоек, ператварыўшыся ў контррэвалюцыйнае гняздо беларускага нацруху, кіраўнікі якога збеглі пасля і да гэтага часу пражываюць за мяжой (Астроўскі, Пракулевіч, Жаўрыд і інш.).

У 1920 г. гэтымі ж асобамі на Случчыне было падрыхтавана контррэвалюцыйнае паўстанне, але як няўдалае прымусіла верхаводаў сысці ў Польшчу, адкуль нацдэмаўскі рух не спыняецца да гэтага часу.

У перыяд польска-нямецкай акупацыі 1920-1921 гг. Слуцк і прылеглыя да яго вёскі і раёны з'яўляліся фактычна плацдармам ваенных дзеянняў і тэрыторыяй апэравання палітычных банд Балаховіча, Караткевіча і інш.

Шляхецка-кулацкая торгашеская частка насельніцтва горада і раёнаў падчас ваенных дзеянняў, у большасці сваёй, далучылася да актыўнага белагвардзейскага руху, дэзертуючы з шэрагаў Чырвонай Арміі, аказваючы ўсялякую дапамогу белапалякам, пастаўляючы арганізавана асноўныя кадры аперавалі ў раёне бандам.

Вялікая колькасць людзей з был. кулакоў і інш. к-р элементаў асела ў Польшчы і да апошняга часу ў большасці сваёй з'яўляюцца агентурай польразведорганаў.

За мінулы 1937 і апошнія месяцы 1938 г.па Слуцкім раёне выкрыта і ліквідавана шэраг паўстанцкіх арганізацый і груп, польскіх рэзідэнтур, а таксама царкоўна-сектанцкіх фарміраванняў. Рэпрэсавана за гэты ж перыяд часу па Слуцкім р-ну больш за 650 чал.
…
Нягледзячы на тое, што за названы вышэй перыяд быў нанесены вялікі ўдар па к-р (контррэвалюцыйнаму) шпіёнскаму дыверсійна-паўстанцкаму элементу, аднак, Слуцкі раён і на сённяшні дзень мае вялікую насычанасць шпіёнскім дыверсійна-паўстанцкім к-р элементам, у прыватнасці як у горадзе, так і ў сельсаветах раёна пражывае больш за 800 сямействаў рэпрэсаваных ворагаў народа, апошнія праводзяць актыўную антысавецкую працу супраць праводзімых мерапрыемстваў партыі і Сав. урад. На тэрыторыі раёна таксама маецца больш за 200 чал.удзельнікаў банды Балаховіча і арміі "Беларускай рады"".

Апублікавана "Улада і грамадства: БССР у 1929-1939 гады". с. 454-457

Фільм пра апошнія дні слуцкіх паўстанцаў паводле апавяданняў Васіля Быкава "На чорных лядах" і "Перад канцом" (Беларусьфільм, 1994 год).