Прэм'ера. Як «эскадроны смерці» ў 90-х запалохалі Беларусь на дзесяцігоддзі

У Беларусі пра «эскадроны смерці» загаварылі ў пачатку 2000-х, калі выйшлі на свет сувязі бліжэйшага атачэння Аляксандра Лукашэнкі да знікненняў вядомых беларусаў.
Сярод ахвяраў “эскадрону” самы малады – журналіст Зьміцер Завадзкі. Яму было 27.

Паміж знікненнямі апанентаў прэзідэнта ў 99-м і Завадскага ў ліпені 2000-га мінуў год. Няўжо за гэты час улада, сілавыя органы і грамадства не маглі прадухіліць злачынства? Пра гэта - у новым міні-фільме «Салідарнасці».

Тэма «генацыда беларускага народа» закансервавалася, а дзяржпрапаганда менш эксплуатуе гісторыю ў параўнанні з гарачымі 2021–2022 гадамі. БАЖ пагутарыў з акадэмічным дырэктарам Беларускага інстытута публічнай гісторыі Аляксеем Ластоўскім, які падрыхтаваў маніторынг гістарычнай палітыкі ў Беларусі за май-ліпень 2024 года.

"На маю думку, пытанне захавання беларускай нацыі цяпер ўсё ж такі другаснае. Сацыялагічныя апытанні сведчаць што, беларусы прызвычаіліся жыць у самастойнай, хаця шмат і ў чым дысфункцыйнай дзяржаве.

Беларусы з яе таксама нікуды не падзенуцца. Прынцыповым тут застаецца пытанне, што пасля Лукашэнкі будзе ўкладацца ў паняцце «беларуская нацыя", - доктар гісторыі Павел Абламскі ў межах спецпраекта Вытокі «Салідарнасць» аналізуе беларускі нацыянальны характар і спрабуе знайсці адказы на пытанні, хто такія беларусы, чым мы адрозніваемся ад іншых і што нас чакае наперадзе.

Лукашэнку сёлета споўнілася 70 гадоў. Сталы ўзрост, праблемы са здароўем, моцна падарваны імідж пасля выбараў 2020 года і масавых рэпрэсій, прэзідэнцкія выбары, якія маюць адбыцца, вымушаюць беларускага лідэра больш актыўна выкарыстоўваць культ асобы. Чым небяспечны курс на стварэнне гэтага культу ў эфіры "Радыё свабода" разважаюць гісторык і палітолаг Роза Турарбекава, а таксама гісторык, сябра Беларускага інстытуту публічнай гісторыі Алесь Пашкевіч.

Сёлета ў школах для вучняў 10 класаў увялі новы інтэграваны курс — «Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай». У яго першую частку ўвайшлі найбольш старажытныя перыяды беларускай гісторыі — першабытнае грамадства, рассяленне славян і часы старажытнарускіх княстваў да стварэння ВКЛ. Пра змест курса «Будзьма» паразмаўляла з гісторыкам, сябрам Беларускага інстытуту публічнай гісторыі Алесем Пашкевічам.

Менск у кожным стагоддзі знішчаўся і аднаўляўся спачатку. Хто і як разбураў горад? Чаму шляхта ў 1495 годзе спачатку выгнала габрэяў з Менску, а потым запрасіла назад? Як жылі і якую ролю адыгрывала габрэйскае наельніцтва ў горадзе? Як сталася, што Менск пачаў развівацца ў бок Масквы, а не ўздоўж чыгункі на паўднёвы захад? На гэтыя ды іншыя пытанні ў падкасце "Радыё Свабода" адказвае Сяргей Абламейка - менчук, гісторык, пісьменнік, журналіст, даследчык Менску, аўтар кнігі "Невядомы Мінск" аб гісторыі знішчэння Старога горада ў Менску ў 1920-х і 50-х гадах. Кніга атрымала прэмію Ежы Гедройца .

Чаго мы ня ведаем пра беларускую эміграцыю з Заходняй Беларусі

Што штурхала беларусаў міжваеннай Польшчы да працоўнай эміграцыі ў Эстонію і Латвію? Як яны тамака жылі? Ці змаглі яны стварыць у гэтых краінах свае нацыянальныя арганізацыі ці далучыліся да ўжо існуючых? Пра гэта і многае іншае мы гутарым з беларуска-польскім гісторыкам, прафесарам Варшаўскага універсітэта, аўтарам кнігі “Рабочая эміграцыя з Польшчы ў Латвію і Эстонію ў 1928-1939 гадах” Юрыем Грыбоўскім.

Польшча першай, адразу пасьля 25.08.1991, прызнала Незалежнасьць Беларусі. За ёй — Турэччына і Швэцыя. ЗША ды іншыя гэтага не рабілі аж да адстаўкі Гарбачова ў канцы сьнежня, бо баяліся «хаасу распаду». Акурат як сёньня ў тэме распаду РФ.

У Вільні адкрываецца беларускі гістфак.
З гэтай нагоды ў новым выпуску "Няпростай гісторыі" гутарка са стваральніцай бакалаўрскай праграмы па гісторыі ЕГУ, прафесаркай Ірынай Раманавай. Падчас размовы разам з вядучым Аляксеем Ластоўскім абмеркавалі: крызіс ў гістарычнай адукацыі ў Беларусі і ці можна яго пераадолець, чым шкодныя падручнікі гісторыі і чаму за мяжой не ведаюць прац беларускіх гісторыкаў.

510 гадоў таму, 8 верасня 1514 году, адбылася Аршанская бітва. Яна з'яўляецца для беларусаў адной з самых памятных вайсковых падзей перыяду ВКЛ. Чаму гэта так і ці ёсць альтэрнатывы?

Чаму цяпер суседзі часта забываюць пра ролю беларусаў ў перамозе пад Оршай? І ці праўда, што роля ваяроў з беларускіх зямель мела важнае значэнне ў бітве?

Што дазволіла перамагчы гетману Астрожскаму? Ці было значэнне артылерыі ў бітве рашаючым? 

На гэтыя пытанні мы паспрабавалі адказаць у новым выпуску «Няпростай гісторыі» разам з гісторыкам, даследчыкам беларускай вайсковай гісторыі Аляксандрам Казаковым.

Відэарэпартаж 8-га каналу пра тое, як у Беларусі праходзіла адзначэньне 480-х угодкаў Бітвы пад Воршай ва ўмовах міліцэйскіх забаронаў і барацьбы.
8 верасьня 1994 г.
Месцы: Менск, Крапівеньскае поле

23 гады таму прайшлі другія прэзідэнцкія выбары. Ці быў тады шанец перамагчы Лукашэнку?

Лукашэнка тады быў ва ўладзе ўжо сем гадоў, ад яго стаміліся, і з’явіўся рэальны шанец яго замяніць.

Як апазіцыя выбірала адзінага кандыдата, як прайшло галасаванне і наколькі эфектыўнымі аказаліся пратэсты, згадвае @zerkalo_io.

https://nashaniva.com/350914

Без VPN — па гэтай спасылцы.

Мультымедыйны атракцыён, які маскіруе праблемы гісторыі краіны і нацыі?

Аляксей Братачкін, гісторык, сябра Беларускага інстытуту публічнай гісторыі, аб новым праекце Нацыянальнага гістарычнага музея:

"Стварэнне новага гістарычнага музея абмяркоўвалася ўжо дастаткова даўно. Самая важная праблема – адсутнасць свабоднай і публічнай дыскусіі аб канцэпцыі музея і аб тым, якую менавіта гісторыю прадстаўляе там. З апісання фрагментаў канцэпцыі новага музея ў афіцыйных СМІ можна зрабіць наступныя высновы:

Асноўны акцэнт зроблены на гісторыі інстытутаў улады ("дзяржаўнасці"), якая вызначаецца як "тысячагадовая". З аднаго боку, бачны прагрэс у параўнанні з 1994 годам, калі акцэнт рабіўся на савецкім перыядзе дзяржаўнасці як базавым, з другога боку, уся гэтая гісторыя ўлады, хутчэй за ўсё, не будзе змяшчаць крытычнай оптыкі або пытанняў аб тым, напрыклад, ці можна прымяняць тэрмін. «каланіялізм» у адносінах да структур улады, якія ўзніклі пасля падзелаў Рэчы Паспалітай ці ў іншыя перыяды. І таксама ўзнікае пытанне, а ці будзе ў музеі паказана "грамадства", а не толькі ўлада, і наколькі вобраз гэтага грамадства будзе абстрактным ці ўсё ж будзе адсылаць да няпростай сацыяльнай гісторыі Беларусі таго ж XX стагоддзя".

Гаворка ідзе пра «нацыянальны гістарычны музей», аднак вельмі цікава даведацца, як вызначаецца «нацыя» і як менавіта будуць паказваць працэс канструявання нацыі ў кантэксце Беларусі. Хто будзе ўключаны ў нацыю, а хто выключаны? Да гэтага часу, напрыклад, гісторыя Халакосту і беларускіх габрэяў вельмі фрагментарна прадстаўлена ў дзяржмузеях, як і жаночая гісторыя, ці гісторыя іншых гуртоў.

Заўсёды цікавае пытанне палітычнай цэнзуры. Са школьных падручнікаў, напрыклад, практычна знікла бурная гісторыя канца 1980-х - першай паловы 1990-х. Палітычныя партыі і імёны актывістаў таго перыяду ўжо не згадваюцца, а "сапраўдная" незалежнасць звязваецца з прыходам да ўлады Лукашэнкі. У музеі таксама абяцаюць прадставіць сучасную гісторыю Беларусі. З чыйго пункта гледжання?

 Савецкі перыяд абяцаюць паказаць як перыяд "дасягненняў", створаных "беларусам-працаўніком". У школьных падручніках ужо дастаткова даўно савецкі перыяд спрабуюць апісваць у тэрмінах "нармальнасці" і такой паўсядзённай героікі людзей, якія перажывалі вайну, рэпрэсіі і іншыя трансфармацыі, але пры гэтым ідуць наперад. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х савецкі перыяд якраз апісваўся часта праз оптыку дзяржаўнага гвалту, зараз робяць выгляд, што дзяржаўны гвалт таксама быў «нармальным».

Цікава таксама, якой будзе роля наведвальнікаў у новым музеі? Ці будуць яны выступаць у якасці тых, хто, зайшоўшы ў музей, выйдзе адтуль з гатовым мэсыджам і будучы накачанымі пэўным палітычным і ідэалагічным кантэнтам, ці экскурсія і праца музея мяркуюць наяўнасць крытычнага і мультыперспектыўнага падыходу да ўласнай гісторыі? У выніку ўзнікае такое пытанне. Ці будзе новы музей месцам для дыялогу пра гісторыю ці мультымедыйным атракцыёнам, які маскуе праблемы гісторыі краіны і нацыі?

Прачытаць матэрыял цалкам

«З мэтай уцягвання ў згубную дзейнасць». Стала вядома, у чым канкрэтна абвінавачваюць гісторыка Ігара Мельнікава

Як у Беларусі ўсталёўваўся культ асобы? І ў чым яго падабенства і адрозненне ад класічных прыкладаў?

Пра гэта размова з гісторыкам, сябрам Беларускага інстытуту публічнай гісторыі Аляксандрам Пашкевічам

КПЗБ — Камуністычная партыя Заходняй Беларусі. Што гэта такое, якія былі мэты арганізацыі, чаму пра іх амаль нічога не чуваць? Ці паспяхова яны змагаліся з «польскімі панамі» за нацыянальную свабоду? Або наадварот рухаліся да СССР і Масквы? Пра ўсё гэта ў новым выпуску «Гістфака» раскажуць Дар'я Палынская і Алесь Кіркевіч.

У эфіры праграмы «Азаронак. Напрямую» дэпутат Палаты прадстаўнікоў, генеральны дырэктар Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі, старшыня таварыства «Веды» кандыдат гістарычных навук Вадзім Гігін выказаўся пра «шкоднасць міфа аб Каліноўскім».

Гігін заўважае, «калі мы пачытаем «Мужыцкую праўду», загады яго жонду — гэта ж загады, якія супярэчаць духу беларускай нацыі». На погляд прапагандыста, яны «распальваюць нянавісць да рускіх, праваслаўных».

Якую ролю постаць Кастуся Каліноўскага адыграла ў гісторыі савецкай і сучаснай Беларусі? Чаму саветы то змагаліся з міфам пра знакамітага паўстанца, то зноў актуалізоўвалі яго? Чаму Каліноўскі - гэта культурніцкі код беларусаў? Чаму зараз прапаганда спрабуе выкрэсліць імя аўтара "Мужыцкай праўды" з гісторыі краіны? Аб гэтым у каментары гісторыка, даследчыка постаці Кастуся Каліноўскага і паўстання 1863-64 гг. Васіля Герасімчыка.