Прэм'ера. Як «эскадроны смерці» ў 90-х запалохалі Беларусь на дзесяцігоддзі

У Беларусі пра «эскадроны смерці» загаварылі ў пачатку 2000-х, калі выйшлі на свет сувязі бліжэйшага атачэння Аляксандра Лукашэнкі да знікненняў вядомых беларусаў.
Сярод ахвяраў “эскадрону” самы малады – журналіст Зьміцер Завадзкі. Яму было 27.

Паміж знікненнямі апанентаў прэзідэнта ў 99-м і Завадскага ў ліпені 2000-га мінуў год. Няўжо за гэты час улада, сілавыя органы і грамадства не маглі прадухіліць злачынства? Пра гэта - у новым міні-фільме «Салідарнасці».

Тэма «генацыда беларускага народа» закансервавалася, а дзяржпрапаганда менш эксплуатуе гісторыю ў параўнанні з гарачымі 2021–2022 гадамі. БАЖ пагутарыў з акадэмічным дырэктарам Беларускага інстытута публічнай гісторыі Аляксеем Ластоўскім, які падрыхтаваў маніторынг гістарычнай палітыкі ў Беларусі за май-ліпень 2024 года.

"На маю думку, пытанне захавання беларускай нацыі цяпер ўсё ж такі другаснае. Сацыялагічныя апытанні сведчаць што, беларусы прызвычаіліся жыць у самастойнай, хаця шмат і ў чым дысфункцыйнай дзяржаве.

Беларусы з яе таксама нікуды не падзенуцца. Прынцыповым тут застаецца пытанне, што пасля Лукашэнкі будзе ўкладацца ў паняцце «беларуская нацыя", - доктар гісторыі Павел Абламскі ў межах спецпраекта Вытокі «Салідарнасць» аналізуе беларускі нацыянальны характар і спрабуе знайсці адказы на пытанні, хто такія беларусы, чым мы адрозніваемся ад іншых і што нас чакае наперадзе.

Лукашэнку сёлета споўнілася 70 гадоў. Сталы ўзрост, праблемы са здароўем, моцна падарваны імідж пасля выбараў 2020 года і масавых рэпрэсій, прэзідэнцкія выбары, якія маюць адбыцца, вымушаюць беларускага лідэра больш актыўна выкарыстоўваць культ асобы. Чым небяспечны курс на стварэнне гэтага культу ў эфіры "Радыё свабода" разважаюць гісторык і палітолаг Роза Турарбекава, а таксама гісторык, сябра Беларускага інстытуту публічнай гісторыі Алесь Пашкевіч.

Сёлета ў школах для вучняў 10 класаў увялі новы інтэграваны курс — «Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай». У яго першую частку ўвайшлі найбольш старажытныя перыяды беларускай гісторыі — першабытнае грамадства, рассяленне славян і часы старажытнарускіх княстваў да стварэння ВКЛ. Пра змест курса «Будзьма» паразмаўляла з гісторыкам, сябрам Беларускага інстытуту публічнай гісторыі Алесем Пашкевічам.

Менск у кожным стагоддзі знішчаўся і аднаўляўся спачатку. Хто і як разбураў горад? Чаму шляхта ў 1495 годзе спачатку выгнала габрэяў з Менску, а потым запрасіла назад? Як жылі і якую ролю адыгрывала габрэйскае наельніцтва ў горадзе? Як сталася, што Менск пачаў развівацца ў бок Масквы, а не ўздоўж чыгункі на паўднёвы захад? На гэтыя ды іншыя пытанні ў падкасце "Радыё Свабода" адказвае Сяргей Абламейка - менчук, гісторык, пісьменнік, журналіст, даследчык Менску, аўтар кнігі "Невядомы Мінск" аб гісторыі знішчэння Старога горада ў Менску ў 1920-х і 50-х гадах. Кніга атрымала прэмію Ежы Гедройца .

Чаго мы ня ведаем пра беларускую эміграцыю з Заходняй Беларусі

Што штурхала беларусаў міжваеннай Польшчы да працоўнай эміграцыі ў Эстонію і Латвію? Як яны тамака жылі? Ці змаглі яны стварыць у гэтых краінах свае нацыянальныя арганізацыі ці далучыліся да ўжо існуючых? Пра гэта і многае іншае мы гутарым з беларуска-польскім гісторыкам, прафесарам Варшаўскага універсітэта, аўтарам кнігі “Рабочая эміграцыя з Польшчы ў Латвію і Эстонію ў 1928-1939 гадах” Юрыем Грыбоўскім.

Польшча першай, адразу пасьля 25.08.1991, прызнала Незалежнасьць Беларусі. За ёй — Турэччына і Швэцыя. ЗША ды іншыя гэтага не рабілі аж да адстаўкі Гарбачова ў канцы сьнежня, бо баяліся «хаасу распаду». Акурат як сёньня ў тэме распаду РФ.

У Вільні адкрываецца беларускі гістфак.
З гэтай нагоды ў новым выпуску "Няпростай гісторыі" гутарка са стваральніцай бакалаўрскай праграмы па гісторыі ЕГУ, прафесаркай Ірынай Раманавай. Падчас размовы разам з вядучым Аляксеем Ластоўскім абмеркавалі: крызіс ў гістарычнай адукацыі ў Беларусі і ці можна яго пераадолець, чым шкодныя падручнікі гісторыі і чаму за мяжой не ведаюць прац беларускіх гісторыкаў.

510 гадоў таму, 8 верасня 1514 году, адбылася Аршанская бітва. Яна з'яўляецца для беларусаў адной з самых памятных вайсковых падзей перыяду ВКЛ. Чаму гэта так і ці ёсць альтэрнатывы?

Чаму цяпер суседзі часта забываюць пра ролю беларусаў ў перамозе пад Оршай? І ці праўда, што роля ваяроў з беларускіх зямель мела важнае значэнне ў бітве?

Што дазволіла перамагчы гетману Астрожскаму? Ці было значэнне артылерыі ў бітве рашаючым? 

На гэтыя пытанні мы паспрабавалі адказаць у новым выпуску «Няпростай гісторыі» разам з гісторыкам, даследчыкам беларускай вайсковай гісторыі Аляксандрам Казаковым.

Відэарэпартаж 8-га каналу пра тое, як у Беларусі праходзіла адзначэньне 480-х угодкаў Бітвы пад Воршай ва ўмовах міліцэйскіх забаронаў і барацьбы.
8 верасьня 1994 г.
Месцы: Менск, Крапівеньскае поле

23 гады таму прайшлі другія прэзідэнцкія выбары. Ці быў тады шанец перамагчы Лукашэнку?

Лукашэнка тады быў ва ўладзе ўжо сем гадоў, ад яго стаміліся, і з’явіўся рэальны шанец яго замяніць.

Як апазіцыя выбірала адзінага кандыдата, як прайшло галасаванне і наколькі эфектыўнымі аказаліся пратэсты, згадвае @zerkalo_io.

https://nashaniva.com/350914

Без VPN — па гэтай спасылцы.

Мультымедыйны атракцыён, які маскіруе праблемы гісторыі краіны і нацыі?

Аляксей Братачкін, гісторык, сябра Беларускага інстытуту публічнай гісторыі, аб новым праекце Нацыянальнага гістарычнага музея:

"Стварэнне новага гістарычнага музея абмяркоўвалася ўжо дастаткова даўно. Самая важная праблема – адсутнасць свабоднай і публічнай дыскусіі аб канцэпцыі музея і аб тым, якую менавіта гісторыю прадстаўляе там. З апісання фрагментаў канцэпцыі новага музея ў афіцыйных СМІ можна зрабіць наступныя высновы:

Асноўны акцэнт зроблены на гісторыі інстытутаў улады ("дзяржаўнасці"), якая вызначаецца як "тысячагадовая". З аднаго боку, бачны прагрэс у параўнанні з 1994 годам, калі акцэнт рабіўся на савецкім перыядзе дзяржаўнасці як базавым, з другога боку, уся гэтая гісторыя ўлады, хутчэй за ўсё, не будзе змяшчаць крытычнай оптыкі або пытанняў аб тым, напрыклад, ці можна прымяняць тэрмін. «каланіялізм» у адносінах да структур улады, якія ўзніклі пасля падзелаў Рэчы Паспалітай ці ў іншыя перыяды. І таксама ўзнікае пытанне, а ці будзе ў музеі паказана "грамадства", а не толькі ўлада, і наколькі вобраз гэтага грамадства будзе абстрактным ці ўсё ж будзе адсылаць да няпростай сацыяльнай гісторыі Беларусі таго ж XX стагоддзя".

Гаворка ідзе пра «нацыянальны гістарычны музей», аднак вельмі цікава даведацца, як вызначаецца «нацыя» і як менавіта будуць паказваць працэс канструявання нацыі ў кантэксце Беларусі. Хто будзе ўключаны ў нацыю, а хто выключаны? Да гэтага часу, напрыклад, гісторыя Халакосту і беларускіх габрэяў вельмі фрагментарна прадстаўлена ў дзяржмузеях, як і жаночая гісторыя, ці гісторыя іншых гуртоў.

Заўсёды цікавае пытанне палітычнай цэнзуры. Са школьных падручнікаў, напрыклад, практычна знікла бурная гісторыя канца 1980-х - першай паловы 1990-х. Палітычныя партыі і імёны актывістаў таго перыяду ўжо не згадваюцца, а "сапраўдная" незалежнасць звязваецца з прыходам да ўлады Лукашэнкі. У музеі таксама абяцаюць прадставіць сучасную гісторыю Беларусі. З чыйго пункта гледжання?

 Савецкі перыяд абяцаюць паказаць як перыяд "дасягненняў", створаных "беларусам-працаўніком". У школьных падручніках ужо дастаткова даўно савецкі перыяд спрабуюць апісваць у тэрмінах "нармальнасці" і такой паўсядзённай героікі людзей, якія перажывалі вайну, рэпрэсіі і іншыя трансфармацыі, але пры гэтым ідуць наперад. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х савецкі перыяд якраз апісваўся часта праз оптыку дзяржаўнага гвалту, зараз робяць выгляд, што дзяржаўны гвалт таксама быў «нармальным».

Цікава таксама, якой будзе роля наведвальнікаў у новым музеі? Ці будуць яны выступаць у якасці тых, хто, зайшоўшы ў музей, выйдзе адтуль з гатовым мэсыджам і будучы накачанымі пэўным палітычным і ідэалагічным кантэнтам, ці экскурсія і праца музея мяркуюць наяўнасць крытычнага і мультыперспектыўнага падыходу да ўласнай гісторыі? У выніку ўзнікае такое пытанне. Ці будзе новы музей месцам для дыялогу пра гісторыю ці мультымедыйным атракцыёнам, які маскуе праблемы гісторыі краіны і нацыі?

Прачытаць матэрыял цалкам

«З мэтай уцягвання ў згубную дзейнасць». Стала вядома, у чым канкрэтна абвінавачваюць гісторыка Ігара Мельнікава

Як у Беларусі ўсталёўваўся культ асобы? І ў чым яго падабенства і адрозненне ад класічных прыкладаў?

Пра гэта размова з гісторыкам, сябрам Беларускага інстытуту публічнай гісторыі Аляксандрам Пашкевічам

КПЗБ — Камуністычная партыя Заходняй Беларусі. Што гэта такое, якія былі мэты арганізацыі, чаму пра іх амаль нічога не чуваць? Ці паспяхова яны змагаліся з «польскімі панамі» за нацыянальную свабоду? Або наадварот рухаліся да СССР і Масквы? Пра ўсё гэта ў новым выпуску «Гістфака» раскажуць Дар'я Палынская і Алесь Кіркевіч.