Таямніца аршанскіх падзямелляў: школьнік праваліўся пад зямлю і нечакана адкрыў для навукоўцаў падземны лабірынт

Вясной 1926 года выпадковы абвал зямлі на ўскраіне Оршы ледзь не каштаваў жыцця цікаўным падлеткам, але адкрыў уваход у загадкавае падзямелле. Мясцовыя жыхары спадзяваліся адшукаць там скарб, але аказалася, што хады пабудавалі не для гэтага. 

https://nashaniva.com/395517

Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/395517

📖 70-годдзе беларусістыкі ў Польшчы адзначылі адмысловай манаграфіяй.

Манаграфія Радаслава Калеты “Мая беларусістыка. З польска-беларускіх лінгвістычных і глотадыдактычных даследаванняў” была падрыхтаваная да друку з нагоды 70-годдзя беларусістыкі ў Варшаўскім універсітэце.

Кніга змяшчае артыкулы розных гадоў, напісаныя па-польску і па-беларуску.

Падрабязней 👈

Чытаць без VPN 🔗

🗺 Полацкае княства на школьных мапах: чаму ўсё было складаней

«Зеркало» пераказвае сучасны погляд даследчыкаў на тое, як варта гаварыць пра Полацк і іншыя цэнтры Русі ў сярэднявеччы. Звыклыя мапы з дакладнымі межамі «княстваў» хутчэй пераносяць на мінулае сучаснае ўяўленне пра дзяржаву, чым адлюстроўваюць рэальнасць таго часу.

У сярэднявечных крыніцах для такіх тэрыторый часцей ужывалася паняцце «зямля» — тэрыторыя, аб’яднаная вакол буйнога горада. Самі землі маглі заставацца адносна стабільнымі, але князі, якія іх кантралявалі, змяняліся пастаянна. Таму «Полацкае княства» з выразнымі межамі — зручная школьная схема, але не дакладная гістарычная карціна.

Гэта не змяншае ролі Полацка ў беларускай гісторыі. Наадварот, робіць яе больш жывой і складанай: Полацк быў важным цэнтрам у рухомай палітычнай сістэме, дзе ўлада, спадчына і саюзы перабудоўваліся зноў і зноў.

Чытай цалкам на «Зеркало»

Калі б не гэтыя людзі, беларусы, цалкам магчыма, спалі б дагэтуль

На Радыё Свабода Зміцер Гурневіч пра тое, як 120 гадоў таму некалькі маладых энтузіястаў у Пецярбургу стварылі выдавецкую суполку «Загляне сонца і ў наша ваконца». Яны друкавалі беларускія кнігі, буквар, паштоўкі, запускалі «вірусныя» праекты і фактычна стварылі беларускі культурны TikTok пачатку ХХІ стагоддзя. Менавіта яны адкрылі Купалу, выдалі Коласа, навучылі дзяцей чытаць па-беларуску і запусцілі той рух, з якога пазней вырасла сучасная Беларусь

🖼 У арт-рэзідэнцыі «МохнАРТэ» прэзентавалі праекты, прысвечаныя рэпрэсіям 1930-40 і пасля 2020 года
 
🔸 Адзін з такіх – гэта праект Надзі Саяпінай пад назвай «Легендамі не карануйце нас» (узята з верша рэпрэсаванага паэта Ізі Харыка), прысвечаны масавым рэпрэсіям на Беларусі і Кураптам, у прыватнасці.
 
Падрабязнасці на сайце:
https://racyja.com/by/sumezza/u-art-rezidencyi-mochnarte-prezentavali-praekty-prysvecanyja-represijam-1930-40-i-paslja-2020-hoda/

21 траўня — пятая гадавіна гібелі Вітольда Ашурка

Роўна пяць гадоў таму, 21 траўня 2021 году ў шклоўскай калёніі пры нявысьветленых абставінах загінуў 50-гадовы палітвязень і актывіст Вітольд Ашурак.

Праваабарончы цэнтар «Вясна» заклікае 21 траўня выказаць салідарнасьць з усімі палітвязьнямі Беларусі, прыцягнуць увагу беларускага і міжнароднага грамадзтва да іх праблемаў і чарговы раз запатрабаваць ад уладаў вызваленьня ўсіх палітзьняволеных.

Беларусы сьвету правядуць акцыі ў Дзень салідарнасьці з палітвязьнямі Беларусі 21 траўня, у гадавіну сьмерці Вітольда Ашурка.

Іншыя падзеі 21 траўня ў беларускай і ўсясьветнай гісторыі: https://smarturl.click/xVzQM

Каля Сафіі ў Полацку паставілі помнік лётчыкам Нічыпарчыку і Куканенку. Але нават не самалёт той мадэлі, на якой яны загінулі, а аэраплан сталінскага часу

На тэрыторыі полацкага Верхняга замка ўрачыста адкрылі помнік у гонар герояў-лётчыкаў, якія загінулі ў 2021 годзе. Замест макета сучаснага самалёта Як-130, на якім яны здзейснілі свой подзвіг, тут паставілі савецкі знішчальнік МіГ-15.

https://nashaniva.com/395706

Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/395706

У саракавым выпуску аўтарскага падкасту "Літаратурныя зацемкі" Сяргей Дубавец адгукаецца на кнігу эсэ Ханны Арэнт "Пра чалавечнасць у цёмныя часы", якая была адмыслова ўкладзеная Марыяй Луізэ Кнот для выдавецтва "Пфляўмбаўм" і беларускіх чытачак і чытачоў.

Паралелі з успамінамі Ларысы Геніюш; як бараніцца, калі на цябе нападаюць як на габрэя / беларуса; перакулены свет і заўсёдная чужасць.

"Пытаньне віны і адказнасьці. Той, хто ўдзельнічае ў грамадзкім жыцьці, незалежна ад партыйнай прыналежнасьці да элітных фармаваньняў рэжыму, так ці інакш датычны да дзеяньняў рэжыму ў цэлым".

✍️ Выпуск даступны ў звыклым аўдыяфармаце, а таксама ў тэкставай версіі.

Слухаць і чытаць ⬅️

Слухаць і чытаць без VPN 🔗

Гіпотэза: Шварн не кіраваў Літвой, яго ўлада абмяжоўвалася Наваградкам

Vytas Jankauskas у леташнім нумары Lituanistica прааналізаваў Галіцка-Валынскі летапіс і дапоўніў гіпотэзу Артуруса Дубоніса. Згодна ёй Шварн Данілавіч, сын галіцка-валынскага князя і муж сястры Войшалка, сына Міндоўга, кантраляваў толькі Наваградак, а не Літву.

Фундаментальныя высновы V. Jankauskas наступныя. 1. Хутчэй за ўсё, Войшалк, які аднавіў уладу дынастыі Міндоўга і сышоў у манастыр, пакінуў кіраваць Літвой Трайдзеня (злева на ілюстрацыі), а Наваградкам – Шварна (справа). Трайдзень кіраваў Літвой ужо з 1268 г.

2. Хутчэй за ўсё, Шварн памёр раней за Войшалка (а не наадварот, як лічылася раней). І ўжо пасля смерці Шварна пачалася вайна паміж Трайдзенем і валынскім князем Васількам Раманавічам. Аўтар Галіцка-Валынскай хронікі негатыўна адгукаецца пра Трайдзеня, але нідзе не згадвае, што той мог быць узурпатарам. Гэта паказвае: Трайдзень атрымаў уладу законна. 3. Вельмі верагодна, што Войшалк і Трайдзень былі блізкімі сваякамі.

🐎 Расійскія прапагандысты счапіліся праз Чынгісхана

«Салідарнасць» піша пра спрэчку расійскіх прапагандыстаў вакол Залатой Арды і спадчыны Чынгісхана.

Падставай стала рашэнне ў Туве заснаваць ордэн Субэдэя — аднаго з галоўных палкаводцаў Чынгісхана, войскі якога спусташалі гарады Русі. Узнагароду плануюць уручаць «за выключныя заслугі ў абароне Айчыны, мужнасць і адвагу».

Пасля гэтага ў расійскай прапагандысцкай прасторы разгарэлася дыскусія і пра саму спадчыну Залатой Арды. Частка каментатараў пачала прадстаўляць ардынскае панаванне як ледзь не карысны этап для «дзяржаўнага станаўлення» Расіі, іншыя ж успрынялі гэта як апраўданне масавага гвалту і заваёўніцкіх войнаў.

Сама такая дыскусія паказвае ўнутраны крызіс сучаснага расійскага гістарычнага наратыву: паміж уяўленнем пра Русь як ахвяру «ардынскага ярма» і культам імперскай сілы, у якім экспансія і дамінаванне пачынаюць апраўдваць амаль усё.

Суполка «Наваградства»: як Наваградчына яднае землякоў у выгнанні
 
🔺Суполка стала не проста культурнай ініцыятывай, а месцам сустрэчы землякоў, аб’яднаных памяццю пра малую Бацькаўшчыну — непаўторную Наваградчыну.
 
🎤 Што сёння азначае быць чалавекам з Наваградчыны? Пра гэта і не толькі пагаварылі з «Госцямі Рацыі» — сябрамі суполкі «Наваградства» – Аляксандрам Быстрыкам, Паўлінай Літоўкай і Кацярынай Байко.
 
 Больш на: https://racyja.com/by/hramadstva/supolka-navahradstva-jak-navahradcyna-jadnae-zemljakou-u-vyhnanni/

24 траўня а 16:00 адбудзецца экскурсія па Вільні да дня спачыну Максіма Багдановіча, а таксама да гісторыі таго, як Слуцкія паясы сталі беларускім нацыянальным брэндам.

25 траўня Максім Багдановіч памірае ў Ялце ва ўзросце 25 гадоў. У ягоным знакамітым перадсмяротным вершы згаданая вядомая віленская друкарня.

Падчас экскурсіі ўдзельнікі пройдуцца па віленскіх адрасах нашага выбітнага Паэта, згадаюць, дзе былі надрукаваныя ягоны першы твор і першая кніга, назавуць тых беларускіх дзеячоў, хто дапамагаў Максіму, запрасіў і апекаваўся ім, абавязкова працытуюць урыўкі з ягоных вершаў з нізкі «Места», прысвечанай Вільні, а таксама прыгадаюць, як Багдановіч спрычыніўся да пераўтварэньня сармацкага сымбалю шляхацкай вопраткі — Слуцкіх паясоў — у культурную спадчыну сучаснай Беларусі.

А напрыканцы ўдзельнікі разам пасядзяць у віленскай кавярні, дзе ў кожнага будзе магчымасьць пачытаць улюбёныя вершы Багдановіча.

Пачатак экскурсіі ад касьцёла Сьв. Ганны. Рэгістрацыя праз гугл-форму
Экскурсія за ахвяраваньні!

Ужо сёння, 24 траўня а 15.00, у Музеі Вольнай Беларусі (Foksal 11, Warszawa) пройдзе круглы стол «Улада над людзьмі і прасторай. Манархія, імперыя і калоніі ў Новы час».

У сустрэчы возьмуць удзел Аляксандр Фядута, Яўген Красулін, Віктар Якубаў і Ігар Бортнік. Размова будзе прысвечаная таму, як у Новы час разумеліся суверэнітэт манарха і народа, як будаваліся і працавалі заморскія каланіяльныя імперыі Еўропы ў Новым свеце, а таксама як выглядала каланіяльная экспансія народаў ВКЛ у Прусіі, Лівоніі, Украіне і Расеі.

Асобна ўдзельнікі абмяркуюць адміністратыўную і культурную палітыку Расейскай імперыі на беларускіх землях, а таксама тое, як і чаму ў першай палове ХІХ ст. адбываліся паланізацыя і русіфікацыя.

Трансляцыя: https://www.youtube.com/live/G6cVTdK-Oy0?feature=shared

Распачаўся другі сезон YouTube-праекта #IMBY пра найноўшую гісторыю Беларусі. Гэтым разам ён будзе прысвечаны нулявым.

Першы выпуск сезона — пра 2001 год: другія прэзідэнцкія выбары, пасля якіх стала зразумела, што Лукашэнка — гэта ўсур’ёз і надоўга; дыягназ «мазаічная псіхапатыя», агучаны Змітром Шчыгельскім; арганізацыю «ЗУБР» і мільёны налепак на сценах; амаль сенсацыйна зборная Беларусі па футболе практычна выходзіць у фінальную частку чэмпіянату свету; поспехі КВН БДУ і гурт «Краски» як адзін з самых прыкметных поп-праектаў таго часу.

📺Глядзець выпуск: https://youtu.be/AnpKye-t36k?si=71mgVJh1qa6KSKDP

Гісторыка-патрыятычная апрацоўка моладзі нарошчваецца

У Тэатры імя Горкага пачаліся рэпетыцыі спектакля «Мы из будущего» паводле аднайменнага расійскага фільма. У цэнтры сюжэту «чорныя капальнікі», якія трапляюць у мінулае, у эпоху Другой сусветнай вайны. Сам фільм быў напоўнены прапагандысцкімі штампамі пра «Вялікую Айчынную», а ў другой частцы быў і выразны антыўкраінскі падтэкст.

Відавочна, што такая пастаноўка будзе арыентавацца найперш на моладзевую аўдыторыю, якую могуць накіроўваць на прагляд добраахвотна-прымусова. Як гэта адбылося 23 мая, калі выпускнікоў 9-х класаў павялі ў Тэатр беларускай арміі на ваенную драму «Не пакідай мяне» — пра чатырох учарашніх школьніц, якія ідуць у тыл ворага на небяспечнае заданне.

Паводле каментароў у сацсетках, выпускнікам не пакінулі выбару, ісці на спектакль ці не. У адказ яны зладзілі вэрхал падчас спектакля.

Як бачым ідэалагічны ціск на моладзь толькі ўзмацняецца. А самі школьнікі ўжо спрабуюць яму супраціўляцца — тым спосабам, які ўласцівы падлеткам

Як ніжнік крыў кральку. Забытая мова беларускіх картачных гульняў

У беларусаў была свая адметная картачная тэрміналогія, якая часта разыходзіцца з расейскай. У жывых гаворках захаваўся ўнікальны, самабытны свет, дзе карты не тасуюць, а габлююць, і дзе валетаў і дам называлі ніжнікамі ды кралькамі.

https://nashaniva.com/395776

Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/395776

У Коўне пройдзе прэзентацыя кнігі пра беларусаў у Літве

26 мая ў Коўне пройдзе прэзентацыя беларускага перакладу кнігі «Беларусы ў Літоўскай Рэспубліцы (1918—1940)» з удзелам яе аўтара Томаша Блашчака.

Томаш Блашчак — доктар гісторыі, выкладае ва ўніверсітэце Вітаўта Вялікага ў Коўне, спецыялізуецца на даследаванні гісторыі нацыянальных рухаў ва Усходняй і Цэнтральнай Еўропе ў XX стагоддзі. Аўтар трох манаграфій і некалькіх дзясяткаў артыкулаў па гэтай тэматыцы.

Гэтая кніга:
- пра грамадскую, палітычную, культурную і адукацыйную дзейнасць беларускай супольнасці ў Літве ў міжваенны час;
- пра тое, як змянялася стаўленне беларускіх палітыкаў у пытанні Вільні і Віленшчыны у 1918‑1939 гадах;
- пра лідараў беларускай супольнасці ў Літве, у тым ліку Клаўдзія Дуж-Душэўскага.

📆 26 мая (аўторак)
⏰18:00-19:30
📍 VDU daugiafunkcinis mokslo ir studijų centras, V. Putvinskio g. 23-104.

📕 Высветлілася, што ў беларускай мовы ёсць чацвёрты альфабэт?

Нікога ўжо не здзівіш фактам, што беларускія татары, якія жылі на нашых землях ад часоў Вітаўта, запісвалі беларускую мову арабскім пісьмом.

Але цяпер даследчыкі звярнулі ўвагу на беларускія тэксты, запісаныя габрэйскімі літарамі. Гаворка пра рукапісы XIX стагоддзя з магічнымі тэкстамі і замовамі. У іх сярод габрэйскага курсіву трапляюцца цэлыя беларускія фрагменты. Адзін з такіх загавораў супраць змеяў апублікаваў на сваёй старонцы Сяргей Шупа:

«А ў чыстым полі стаіць залатая груша,
на той грушы – залатыя гняздзечкі,
у тым гняздзечку – змяя-царыца.
Прашу вас усіх: і палявых, і махавых,
і лесавых, і балотавых, і баравых…»

Вакол знаходкі ўжо ўзнікла дыскусія. Сяргей Шупа асцярожна ставіцца да ідэі называць гэта «чацвёртай графікай беларускай мовы». Паводле яго, у татарскіх рукапісах беларуская была ўласнай мовай аўтараў, а тут сітуацыя іншая: асноўны тэкст пісаўся іншай мовай, а беларускія фрагменты найчасцей выглядалі як устаўкі магічных формулаў.

Але даследчык Ёэль Мацвееў з гэтым не цалкам згодны. У каментарах ён піша, што ў некаторых рукапісах беларускія фрагменты займаюць не пару радкоў, а цэлыя старонкі – у адным выпадку амаль 12 старонак запар. І, акрамя замоваў, па-беларуску там сустракаюцца назвы раслін, прадметаў побыту і іншых рэаліяў.

Гэта можа сведчыць пра ўнутранае двухмоўе і асаблівы статус беларускай мовы сярод часткі габрэйскіх знахароў і ведзьмакоў, якія маглі часам валодаць беларускай лепш, чым мовай ідыш.

🔗 Падрабязнасці — па спасылцы

📌 Чытаць з Беларусі

Пра жорсткія публічныя пакаранні ў ВКЛ у другой палове XVIII ст.

Adam Stankevič у літоўскім зборніку Moteris prie istorijos šaltinio (2024) піша: у другой пал. XVIII ст. Віленскі гродскі суд прыгаварыў да публічных пакаранняў 36 злодзеяў (усе мужчыны). Найбольш частым пакараннем (49%) была лупцоўка (18 выпадкаў), часам яна спалучалася з выгнаннем з горада (8 выпадкаў) і кляйменнем (2). Дзесяць чалавек (27%) – рэцыдывістаў і тых, хто выкраў маёмасць вялікай вартасці, – прысудзілі да смяротнага пакарання – на шыбеніцы.

Дзевяць злодзеяў (24%) прысудзілі да пэўных тэрмінаў (ад 3 да 10 гадоў). У адным выпадку – да нявызначанага (пажыццёвага) пазбаўлення волі, што не было прадугледжана Статутам 1588 г., але гэта паходзіла з правіла, выдадзенага Пастаяннай Радай.

Суд часта адыходзіў ад літаральнага выканання Статута: замест смяротнага пакарання мог прызначыць лупцоўку. Ідэі Асветніцтва (пра выпраўленне злачынцы, выкарыстанне турмаў замест смяротнага пакарання) амаль не ўплывалі на практыку суда.