📚 Як парыжская паліцыя XVIII стагоддзя сачыла за прыезджымі з Расійскай імперыі

У 2024 г. у Францыі выйшла манаграфія Les Russes à Paris au XVIIIe siècle sous l’œil de la police ("Рускія ў Парыжы ў XVIII ст. пад наглядам паліцыі") у суаўтарстве даследчыкаў з Сарбоны Дзянiса Кандакова і Аляксандра Строева.

У 2020 г. Дзянiс Кандакоў добраахвотна пакінуў пасаду дэкана Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта, патлумачыўшы свой выбар тым, што ўлада паслядоўна звужае прастору маральнага, эстэтычнага і палітычнага выбару.

Аўтары працавалі з архіўнымі рапартамі парыжскай паліцыі і дасье, каб паказаць, як у дакументах фіксаваліся візіты, кола зносін і эпізоды паўсядзённага жыцця. У тым ліку адлюстроўваюцца норавы расійскай арыстакратыі, а таксама дыпламатычныя і піяр захады XVIII ст. па пашырэнню расійскіх уплываў праз карумпаванне французскіх эліт.

У 2025 г. з’явілася і рускамоўная версія «Русские парижане глазами французской полиции XVIII века».

Паселішча на Менцы пачало развівацца ў першым дзесяцігоддзі X стагоддзя

Пра сваё адкрыццё група беларускіх навукоўцаў (Максім Ярмохін, Віталь Моцны, Віталь Лукін, Аляксандр Пугачэўскі, Андрэй Вайцеховіч) піша ў новым нумары часопіса Dendrochronologia. Дзякуючы дэндрахраналагічнаму аналізу раней стала вядома, што дубы для пабудовы гарадзішча на Менцы былі ссечаны паміж другой пал. 997 г. і ранняй вясной 998 г. Але навукоўцы пайшлі далей.

Яны пабудавалі храналогію гадавых кольцаў дуба MNK01, якая ахоплівае 170 гадоў – перыяд з 828 па 997 год. Дэндрахраналагічны аналіз выявіў «працяглы перыяд зніжэння сінхроннасці росту сярод дрэў, які доўжыўся прыблізна з 910 па 980-я гады».

«Наяўнасць асінхронных рэзкіх змен росту і пашкоджанняў, якія ўзнікаюць на розных дрэвах у розны час на працягу гэтага інтэрвалу, сведчыць пра ўплыў дзейнасці чалавека на лес. Гэтыя заканамернасці могуць сведчыць аб тым, што паселішча на рацэ Менка пачало развівацца ў першым дзесяцігоддзі X стагоддзя», – прыйшлі да высновы навукоўцы.

Паўстанне Каліноўскага: чаму ў Беларусі і Літве памятаюць па-рознаму?

22 студзеня 1863 года (163 гады таму) пачалося нацыянальна-вызвольнае паўстанне супраць расійскага панавання, якое ў беларускай традыцыі вядомае як «паўстанне Каліноўскага».

Да гадавіны паўстання Каліноўскага прапануем паглядзець выпуск «Няпростай гісторыі» пра розніцу ў беларускім і літоўскім успрыманні паўстання 1863–1864 гадоў і яго месца ў культуры памяці гэтых народаў.

У гэтым выпуску абмяркоўваецца тое, чаму для многіх літоўцаў паўстанне 1863–1864 гг. не стала ключавой падзеяй, і чым адрозніваецца ўспрыманне Каліноўскага ў сучаснай Беларусі і Літве. У студыі Андрэй Казакевіч і Аляксей Ластоўскі размаўляюць з літоўскімі гісторыкамі Дарюсам Сталюнасам і Дангірасам Мачулісам – пра гістарычную памяць, ролю паўстання ў літоўскай нацыятворчасці і пра тое, каго ў Літве лічаць лідарамі падзей 1863 года.

▶️ Глядзець выпуск: https://youtu.be/0nHq-q4HaoI?si=Nrjn5OqqOLoIHdtj

📌 Ілля Ясінскі: Памяць пра паўстанне 1863 года набліжае нас да волі

🔻 22 студзеня адзначаем 163-ю гадавіну пачатка паўстання 1863 года, вядомага ў Польшчы як Студзеньскае паўстанне.

🖼 Сёння а 18-й у сценах віленскай рэстарацыі «Карчму 1863» адкрыецца мастацкая выстава, прысвечаная паўстанню.

https://racyja.com/by/sumezza/illja-jasinski-pamjac-pra-paustanne-1863-hoda-nablizae-nas-da-voli/

У Польшчу з Германіі вярнуўся вывезены нацыстамі архіў з пячаткамі Вітаўта і Ягайлы

У Варшаве адбылася гістарычная падзея ў справе рэстытуцыі культурных каштоўнасцей. Германія перадала Польшчы ўнікальны збор сярэднявечных дакументаў Тэўтонскага ордэна, які быў выкрадзены падчас Другой сусветнай вайны. Сярод вернутых скарбаў — арыгіналы дагавораў з пячаткамі вялікіх князёў літоўскіх Вітаўта і Ягайлы.

https://nashaniva.com/386238

Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/386238

“Польска-нямецкая рэстытуцыя дакументаў – важная крыніца і для даследчыкаў Беларусі”

Германія вярнула Польшчы 73 сярэднявечныя дакументы, вывезеныя падчас нацысцкай акупацыі. Значэнне гэтай падзеі для Радыё Рацыя каментуе дырэктар Беларускага інстытуту публічнай гісторыі Аляксей Ластоўскі.

"Вось нашыя ўяўленні пра знешні выгляд князёў – гэта ў значнай ступені плён рэнесансных фантазій. То бок, ясна, што прыжыццёвых партрэтаў у вялікіх князёў не было. Тое што мы можам пра іх даведацца, гэта ўласна тое, якім чынам яны падпісвалі свае дакументы і ставілі пячаткі. Той жа Вітаўт напачатку ставіў хрысціянскі варыянт свайго імя – Аляксандр. Тое пра што сучасныя гісторыкі не вельмі любяць узгадваць"

🔗 Запіс размовы цалкам

25 студзеня ў 14:00 запрашаем вас на экскрусію да пачатку паўстаньня 1863 года, дня народзінаў Кастуся Каліноўскага і віленскай Карчмы "1863".

22 студзеня 1863 году ў Варшаве пачалося знакамітае паўстаньне, якое мы называем паўстаньнем Каліноўскага!

А 2 лютага 1838 г. у Мастаўлянах (цяпер у Польшчы на мяжы з Беларуссю) нарадзіўся сам Кастусь Каліноўскі -  першы беларускі журналіст, публіцыст і паэт, нацыянальны герой Беларусі!

Таму запрашаю вас на нядоўгую экскурсію (не больш за 1 гадзіну), дзе мы наведаем некалькі месцаў, зьвязаных з самім Кастусём Каліноўскім, а таксама даведаемся, дзе знаходзіўся Правінцыйны камітэт, дзе паўстанцы перахоўвалі зброю, дзе зьбіраліся напярэдадні паўстаньня і падчас. А скончым наш шпацыр у Карчме 1863, якая ня проста так там месьціцца!

Экскурсія пройдзе за вашыя вольныя ахвяраваньні! Пачатак у 14:00 каля былога палацу Тышкевічаў на Троцкай (Trakų g. 1) на скрыжаваньні з вуліцай Завальнай (Pylimo g.). Рэгістрацыя праз гэтую гугл-форму.

Томас Венцлава: «Літва і Беларусь ніколі не варагавалі. Гэта рэдкі выпадак для адносін двух народаў»

На «Салідарнасці» выйшла інтэрв’ю з літоўскім паэтам і інтэлектуалам Томасам Венцлавам. У размове абмяркоўваецца доўгая гісторыя суседства Літвы і Беларусі. Венцлава прапануе глядзець на нашыя стасункі не праз прызму сучасных канфліктаў інтэрпрэтацый, а як на традыцыю супольнай прасторы, узаемных уплываў і перапляцення культурнай спадчыны. Таксама пра тое, як сёння чытаецца і «прысвойваецца» мінулае і чаму гістарычная памяць лёгка становіцца інструментам спрэчак замест падставы для дыялогу. У размове між іншым закранаецца тэма вайны, “новай жалезнай заслоны” і месца Беларусі ў цяперашняй геапалітычнай рэальнасці.

🔗 Чытаць нтэрв’ю цалкам

Паражэнне як крок да перамогі: польская «логіка паражэння» і Беларусь

«Новы час» апублікаваў тэкст пра тое, як у міжваеннай Польшчы сфармавалася канцэпцыя «логікі паражэння»: маўляў, няўдалае паўстанне 1863–1864 гадоў усё адно стала важнай перадумовай для аднаўлення незалежнасці ў 1918-м. Аўтар паказвае, як гэтая інтэрпрэтацыя працавала ў польскай гістарычнай памяці і дзяржаўнай ідэалогіі, чаму яна мела і прыхільнікаў, і крытыкаў — і прапануе важнае пытанне для нас: ці можа досвед паражэння і рэпрэсій пасля 2020 года калісьці стаць асновай будучай перамогі беларусаў, а не толькі траўмай.

🔗 Чытаць тэкст цалкам

* ілюстрацыя: «Палонія – год 1863 , або скаваная Польшча», Ян Матэйка

Чаму сярод кіраўнікоў прамысловых прадпрыемстваў БССР беларусаў была толькі палова

Пра гэта піша Ігар Пушкін у зборніку «Этнос и общество в контесте межнациональных отношений», які выйшаў месяц таму па выніках навуковай канферэнцыі ў Кубанскім дзяржуніверсітэце РФ. Ён канстатуе, што доля нацыянальных меншасцей сярод кіраўніцтва эканомікі БССР перавышала іх долю ў агульнай колькасці насельніцтва (згодна перапісу 1989-га беларусы складалі 77,9%).

Сярод кіраўнікоў прамысловых прадпрыемстваў і аб’яднанняў беларусаў было: 1984 г. — 48,2%, 1985 г. — 51,2%, 1986 г. — 54,5%, 1987 г. — 56,4%. Многія кіруючыя кадры накіроўваліся з РСФСР, а таксама з УССР. «Палітычны недавер і падвышаная падазронасць» мела месца быць у дачыненні да выхадцаў з Цэнтральнай і Заходняй Беларусі. Прысутнічалі адміністрацыйныя перашкоды для габрэяў і палякаў.

Прыезджыя спецыялісты паступова замяшчаліся беларусамі. Аднак у 1985-м сярод кіраўнікоў прамысловых прадпрыемстваў БССР рускіх было 32,7%, украінцаў — 11,7%.

Інстытут гісторыі паведаміў пра новае выданне — «Население Беларуси. Альбом в лицах – взгляд в прошлое». Кнігу прадстаўляюць як фундаментальную працу па антрапалогіі з ілюстратыўным і даследчым матэрыялам пра насельніцтва беларускіх зямель.

Выданне падрыхтавана ў супрацы вучоных Інстытута гісторыі НАН Беларусі і Інстытута этналогіі і антрапалогіі РАН. У выходных дадзеных кнігі адзначаецца, што праца над ёй вялася ў межах сумеснага праекта «Биоархеологическая реконструкция образа жизни и физических характеристик средневекового населения Беларуси и европейской части России». Гэта дазваляе судзіць, што выданне — частка больш шырокай даследчай праграмы, якая фінансуецца дзяржаўным Расійскім навуковым фондам (РНФ) і ў якой ключавую ролю відавочна адыгрываюць расійскія даследчыкі.

На сайце РНФ выкладзены артыкул пра гэты праект: у яго межах вывучаюцца антрапалагічныя і археалагічныя матэрыялы з тэрыторыі Беларусі і еўрапейскай часткі Расіі (ад эпохі бронзы да позняга сярэднявечча).

🎧 Новы аўдыёпадкаст ад Цімафея Акудовіча: “Magistra Svita налева пашыта”

Цімафей Акудовіч, сябар нашага інстытута, абвясціў пра запуск новага аўдыёпраекта, у якім будзе распавядаць нестандартныя сюжэты з гісторыі Беларусі: з нечаканых ракурсаў, з акцэнтам на тое, што ўжо вядома ў даследаваннях, але пакуль слаба “прагучала” ў публічнай прасторы.

Плануецца выпускаць 2 выпускі на месяц на Patreon (у бясплантым дасягу). Праект можна падтрымаць платнай падпіскай (аўтар рыхтуе бонусы і адкрыты да ідэяў, што менавіта было б карысна слухачам).

Першы выпуск ужо дасяжны: “Малы ледніковы перыяд” – пра тое, як гэтую шырока вядомая ў вузкіх колах тэму можна “прымераць” да беларускай гісторыі і чаму гэта не толькі пра “мамантаў і шаблязубых тыграў”.

▶️ Першы выпуск: https://www.patreon.com/posts/maly-lednikovy-148962617

Прэзентацыя новага беларускага календара: даты, якія нас вызначаюць

27 студзеня ў Варшаве адбудзецца прэзентацыя новага беларускага календара — праекта, які прапануе паглядзець на год як на адлюстраванне нашай гісторыі, досведу і супольных сэнсаў.

Калі: 27 студзеня, 18:00
Дзе: Музей Вольнай Беларусі, ul. Foksal 11, Варшава

Падчас сустрэчы Павел Баркоўскі, Прадстаўнік па нацыянальным адраджэнні, распавядзе, чаму дэмакратычныя сілы звярнуліся да ідэі нацыянальнага календара і навошта беларусам сёння патрэбны новы погляд на звыклыя і “незаўважаныя” даты.

Да дыскусіі далучацца Вячаслаў Барок, Аляксей Ластоўскі, Алена Ляшкевіч, Алесь Плотка, Ірына Сідорская, Наста Ільіна

Падчас прэзентацыі ўдзельнікі і госці змогуць паразважаць над складанымі пытаннямі: як мы называем і перажываем падзеі Другой сусветнай вайны, што для нас значаць перамога і памяць, калі і чаму адзначаем Дзень незалежнасці і не толькі.

📝 Рэгістрацыя ўдзелу

Падзел на «заходнікаў» і «ўсходнікаў»: чаму пасля вайны замацаваўся стэрэатып

Пра гэта ў апошнім нумары Ethnologia Polona піша Уладзімір Лобач, які ў 2000 - 2020 гг. правёў палявыя даследаванні ў Віцебскай вобласці. Падчас савецка-польскай мяжы ў 1921 - 1939 гг. узаемныя ўяўленні пра «заходнікаў» і «ўсходнікаў» мелі расплывісты характар.

Падрабязнае напаўненне вобразаў «заходнікаў» і «ўсходнікаў» характарыстыкамі адбылося пасля фізічнай (1939 г.) і фактычнай (1944 г.) ліквідацыі савецка-польскай мяжы. У пасляваенныя гады камунікацыя паміж жыхарамі Заходняй і Усходняй Беларусі стала інтэнсіўнай. Сказалася і масавая працоўная міграцыя, а таксама патокі жабракоў з разбураных раёнаў у адносна квітнеючы заходні рэгіён.

Асновай ідэй стала супрацьпастаўленне «дабрабыт — беднасць», а таксама набор звязаных з ім канатацый: «аднаасобнік — калгаснік», «працавіты — гультай», «вернік — атэіст», «паліцэйскі — партызан», «скрытны — камунікатыўны». Гэтыя стэрэатыпы характэрныя для старэйшага пакалення.

Шыльду Беларускаму Асобнаму Батальёну ў Коўна ўсталююць 25 сакавіка

Ініцыятыву вырашылі прымеркаваць да Дня Волі — таму адкрыццё памятнай шыльды ў Коўне запланавалі на 25 сакавіка.

Беларускі Асобны Батальён дыслакаваўся ў 1920–1921 гадах у Шанцаўскіх казармах у Каўна і ваяваў за незалежнасць Літоўскай Рэспублікі, умацоўваючы яе абарону ў баях супраць бальшавікоў. 51 беларускі добраахвотнік быў узнагароджаны Крыжам Віціса — найвышэйшай вайсковай адзнакай Літвы — за адвагу і доблесць.

Праект працягваюць фінансаваць ахвяраваннямі: цяпер сабрана каля 2800 з 3900 €. Арганізатары таксама чакаюць рашэння пра магчымую дафінансаванне ад Дэпартаменту нацыянальных меншасцяў і паралельна працягваюць збор.

🔗 Падрабязней пра ініцыятыву і як яе падтрымаць на Радыё Рацыя

Смілавіцкі: «Усюды яўрэй мусіў даказваць, што ён не горшы»

З нагоды выхаду ў лютым 2026 года кнігі «Яўрэі ў Чырвонай арміі. Франтавая і тылавая перапіска 1941–1945» Republic апублікаваў інтэрв’ю з Леанідам Смілавіцкім — беларускім і ізраільскім гісторыкам, спецыялістам па гісторыі яўрэяў у Беларусі. Аснова кнігі — перапіска 1941–1945 гг. і дзённікі салдат.

Смілавіцкі расказвае, як лісты з фронту і тылу, дзённікі і сямейныя архівы паказваюць вайну праз будзённасць: страх за блізкіх, эвакуацыю, жыццё без дому. Асобна ён гаворыць пра антысемітызм, які не знікаў нават сярод тых, хто ваяваў супраць нацызму: у дакументах чутны стэрэатыпы, падазронасць і патрэба пастаянна даказваць сваю лаяльнасць і годнасць.

Гісторык нагадвае, што франтавыя лісты былі і падтрымкай і рызыкай: цэнзура абмяжоўвала, таму многія рэчы прагаворваліся паўнамёкам або пераносіліся ў асабістыя запісы. Такія сведчанні дапамагаюць убачыць, як савецкая вайсковая машына ламала лёсы і як антысемітызм праяўляўся ў штодзённым досведзе людзей.

🕯 27 студзеня — Міжнародны дзень памяці ахвяр Халакосту. Гэта нагода зноў успомніць не толькі пра маштаб злачынства, але і пра тое, што для многіх выжылых «вызваленне» не заўсёды азначала бяспеку і вяртанне да нармальнага жыцця.

На гэтую тэму ў «Новая газете Европа» выйшаў артыкул «Калі адчыніць брамы канцлагераў недастаткова». Асноўная думка аўтара тэксту ў тым, што з разгромам нацызму пакуты многіх яўрэяў не абавязкова скончыліся – людзі яшчэ доўга заставаліся на тэрыторыі тых самых канцлагераў, і многім папросту не было куды вяртацца.

Асобны і надзвычай цяжкі акцэнт у тэксце на тэме, якую ў навуковай літаратуры пачалі сістэмна вывучаць адносна нядаўна: сексуалізаваны гвалт чырвонаармейцаў у дачыненні да яўрэек, якія выжылі. Гэтыя даследаванні абапіраюцца на шырокае кола сведчанняў саміх жанчын і даносяць не толькі іхныя галасы, але і зусім не «святочныя» эмацыйныя перажыванні падзей 1944–1945 гадоў.

У гэтым кантэксце ў артыкуле прыводзіцца і прыклад па Беларусі. Як адзначае гісторык Юлія фон Заал, якая вывучала гэтую тэму, знаходжанне «яўрэйскіх дзяўчынак з партызанамі ў лясах магло суправаджацца крайнімі формамі гвалту, і нават непаўналетнія станавіліся аб’ектамі сексуальных замахаў з боку сваіх “абаронцаў”, якія ператвараліся ў гвалтаўнікоў». Паводле афіцыйнай статыстыкі, у партызанскіх атрадах Беларусі знаходзілася 850 яўрэйскіх дзяцей, з якіх 622 былі ва ўзросце 12-15 гадоў. Прасачыць лёс усіх немагчыма, але некаторыя пасля сведчылі пра перажытае насілле.

🔗 Поўны тэкст на «Новой газете Европа»

Злачынствы супраць жанчын у ВКЛ: якімі былі пакаранні

Пра гэта піша П. Сянько ў зборніку «Пічэтаўскія чытанні – 2025». Асноўная частка законаў (Статуты ВКЛ 1566 і 1588 гг.) распаўсюджвалася на падданых незалежна ад гендару: больш істотную ролю гралі саслоўны і рэлігійны фактары. Як рэгламентавалася пакаранне за забойства?

Галаўшчызна (грашовы штраф) за забойства шляхціца складала 100 коп літоўскіх грошай. Галаўшчызна за забойства шляхцянкі выплочвалася ў падвойным памеры — у 200 коп. За забойства цяглага селяніна прысуджалася 25 коп грошай. Забойства цяглай сялянкі, жонкі селяніна, каралася штрафам у 50 коп. Традыцыйна жанчына ўспрымалася фізічна слабейшай за мужчыну, да таго ж агрэсія супраць жанчыны ўспрымалася як агрэсія супраць яе мужа, замах на яго сферу адказнасці і інтарэсаў.

Пры гэтым галаўшчызна за забойства непрывілеяванай жанчыны, якая ніколі не знаходзілася ў шлюбе, складала толькі 20 коп грошай – такі памер штрафу ўсталёўваўся, напрыклад, за забойства нявольнага чалядніка або палоннага.

Ушанаванне памяці ахвяр «рэйду Бурага»

На Беласточчыне пройдуць памятныя ўшанаванні, прымеркаваныя да трагічных падзей 1946 г., калі атрад узброенага польскага падполля пад камандаваннем Рамуальда Райса (Буры) здзейсніў злачынствы супраць беларускага насельніцтва рэгіёна.

29 студзеня 2026 г. у вёсцы Заляшаны ўшанаванне пачнецца а 8-й са святой літургіі ў жаночым манастыры Святой Кацярыны, якую ўзначаліць епіскап Бельскі Рыгор. Пасля ў цэнтры вёскі, ля памятнага крыжа, адбудуцца супольная малітва і ўскладанне кветак. Пра ўдзел ва ўрачыстасцях паведаміў таксама маршалак польскага Сейма Влодзімеж Чажасты.

Асобнае ўшанаванне запланаванае на 1 лютага 2026 г.: Аб’яднанне «Вечная памяць» і праваслаўны прыход у Малешах запрашаюць ушанаваць памяць забітых вазакоў і жыхароў навакольных вёсак. Урачыстасці пачнуцца літургіяй а 9-й у праваслаўнай царкве ў Браньску, пасля ўдзельнікі наведаюць месцы памяці — магілы і помнікі ахвярам у Пухалах Старых, Занях, Малешах і Шпаках.

🔗 Падрабязнасці на Радыё рацыя