7 ліпеня 1882 года ў фальварку Вязынка (зараз Маладзечанскі раён) нарадзіўся беларускі класік Янка Купала – сапраўднае імя Іван Дамінікавіч Луцэвіч. Свае першыя вершы Купала надрукаваў на польскай мове ў 1903–1904 гадах. А першы беларускамоўны верш «Мая доля» 15 ліпеня 1904 года паэт напісаў лацінкай. У друку першы беларускамоўны твор – верш «Мужык» – апублікаваны 15 траўня 1905 года ў газеце «Северо-Западный край».

Купала лічыцца стваральнікам патрыятычнага закліку «Жыве Беларусь!» – літаратурна перапрацаваны пароль каліноўцаў «Люблю Беларусь. – Так узаемна». Заклік з'явіўся ў вершы «Гэта крык, што жыве Беларусь» (1905–1907):

«А вот як не любіць гэта поле, і бор,
І зялёны садок, і крыклівую гусь!..
А што часам тут страшна заенча віхор, –
Гэта енк, гэта крык, што жыве Беларусь!»

30 гадоў таму, 10 ліпеня 1994 году, адбыўся другі тур выбараў прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. Гэта былі першыя і апошнія свабодныя, дэмакратычныя і празрыстыя прэзідэнцкія выбары. Тады беларусы выбіралі паміж дзеючым прэм'ерам, былым камуністычным апаратчыкам Вячаславам Кебічам і старшынёй антыкарупцыйнай камісіі Вярхоўнага Савету, а раней дырэктарам саўгаса «Гарадзец» Аляксандрам Лукашэнкам. Апошні перамог.

Так, сёньня 30 гадоў

Некалькі розных успамінаў, рэфлексіяў і думак з нагоды сёньняшняй сумнай даты – 30 год таму адбыўся другі тур першых прэзыдэнцкіх выбараў.

1.Як толькі былі прызначаны выбары, каманда Зянона Пазьняка адной з першых абвесьціла пра стварэньне ініцыятыўнай групы. Памятаю, падыходжу я да аднаго з намесьнікаў апазыцыі БНФ у Вярхоўным Савеце і кажу яму – можа, варта не сьпяшацца, можа варта весьці перамовы з іншымі – Шушкевічам, Карпенкам – пра кааліцыю і вылучэньне нейкага адзінага кандыдата. Ён мне адказвае, што ў гэтым няма патрэбы, мы ідзем самастойна. Я кажу – «ну дык Зянон жа ўсё роўна не выйграе». Ён – «можа і не выйграе, а можа і выйграе. Але 40 працэнтаў, якія ён набярэ ў другім туры, будуць важнай вехай для далейшай палітыкі, у наступным годзе парлямэнцкія выбары».

Можна, канешне, іранізаваць наконт таго, наколькі неадэкватна на той момант БНФ (ды ня толькі БНФ, вядома) ацэньваў беларускае грамадзтва. Аднак у абарону такога погляду (пра 40 працэнтаў) скажу, што калі б не было Лукашэнкі, то гэта і быў бы найбольш верагодны сцэнар --што ў другі тур выходзяць Кебіч і Пазьняк, альбо Кебіч і Шушкевіч.

2. Калі пасьля прыняцьця Канстытуцыі даволі хутка прынялі закон аб выбарах прэзыдэнта, то Сяргей Навумчык даў мне яркі камэнтар з такой цытатай – «гэта закон аб выбарах прэзыдэнтам Вячаслава Кебіча». Ня гледзячы на ўвесь шумны антыкарупцыйны даклад, Лукашэнку ніхто не ўспрымаў у якасьці рэальнага канкурэнта на прэзыдэнцкіх выбараў. Разважалі хіба пра тое, у каго ён забярэ галасы. Дарэчы, сам Сяргей Навумчык якраз адзін з нямногіх бачыў у Лу рэальную пагрозу, нядаўна на Юцюбе Свабоды была вельмі цікавая размова зь ім Дзьмітра Гурневіча.

Гурневіч настойліва задаваў пытаньні, чаму БНФ падчас выбарчай кампаніі амаль не нападаў на Лукашэнку, а толькі на Кебіча. Навумчык адказваў, што апазыцыя яшчэ раней, у 1993-м, патрабавала пазбавіць Лукашэнку дэпутацкіх паўнамоцтваў. Але адно іншаму не перашкаджае, і факт у тым, што ў выбарчай кампаніі Пазьняка фактычна гучала толькі крытыка намэнклятуры і злодзеяў ва ўрадзе Кебіча, Лукашэнку амаль не чаплялі. Больш за тое, як мне распавядалі людзі з тагачаснага фронтаўскага кіраўніцтва, у пэўны момант яны пачалі пераконваць Зянона, што трэба пачаць выступаць і супраць Лукашэнкі, на што ён доўга не пагаджаўся, не бачачы ў гэтым вялікага сэнсу.

Але і гэта можна патлумачыць! (Бачыце, як я люблю апраўдваць нейкія памылкі людзей. Хутчэй, не апраўдваць, а тлумачыць абставіны, месца і матывы, якія да іх прыводзілі). Рэч у тым, што Лукашэнка сапраўды не ўяўляўся пагрозай па многіх прычынах. Спачатку не было зразумела, ці зьбярэ ён подпісы, бо ў яго не было толкам каманды, потым яго маглі не зарэгістраваць, бо ён падаў дакумэнты ў ЦВК з памылкамі. І да самага апошняга моманту ў Лукашэнкі не было пераможнага рэйтынгу, што і фіксавалі сацыёлягі. Рэйтынг пачаў радыкальна расьці ў траўні-чэрвені – я думаю, з-за двух падзеяў. Па-першае, тое, што Кебічу так і не ўдалося падпісаць «рублёвую зону», на чым будавалася ў значнай ступені ягоная кампанія – а людзі ж чакалі, што разбагацеюць на абмене беларускіх зайчыкаў на расейскія рублі. І па-другое, «замах» на Лукашэнку ў Лёзна, якія адбыўся за тыдзень да першага туру выбараў.

3. Добра памятаю нататкі ў газэце Свабода Алеся Бяляцкага, які зьбіраў подпісы за Пазьняка і дзяліўся сваімі ўражаньнямі. Сярод іншага, яго зьдзіўлялі людзі, якія падпісваліся за Зянона, а потым пыталіся – «а падкажыце, дзе можна падпісацца за Лукашэнку?»

Я сам тады рабіў у Менску вулічныя апытаньні для Associated Press (так, я быў першым карэспандэнтам АР у Беларусі, і гэта на той момант было адной з маіх пяці працаў:) і мне казалі, што будуць галасаваць за Пазьняка і рускамоўны міліцыянт ("Пазьняк навядзе парадак") і рускамоўны чыноўнік (сказаў, што працуе ў нейкім міністэрстве, і галасуе за Пазьняка, бо ён за Эўропу).

(працяг папярэдняга допіса)

У мяне і тады і зараз было ўражаньне, што за Пазьняка галасавала ня столькі беларускамоўная творчая інтэлігенцыя (якой проста статыстычна мала, і, магчыма, значная частка яе галасавала за Шушкевіча), а людзі, якія бачылі ў ім «моцную руку, якая навядзе парадак» (плюс рэгіянальны каталіцкі чыньнік, як паказвае мапа галасаваньня па раёнах, тая самая Вэйшнорыя).

А цяпер глядзіце, што адбылося ў другім туры. У першым Кебіч набраў 17 працэнтаў, а ў другім...14!) Лукашэнка – у першым 45, у другім 80. Унікальная сытуацыя ў сусьветнай гісторыі, калі кандыдат выходзіць у другі тур і там набірае менш чым у першым!

То бок, па-першае, згуляў чыньнік перабяганьня да пераможцы, добра вядомы ў сацыялёгіі. А па-другое, аб’ектыўна трэба канстатаваць, што ў другім туры за Лукашэнку масава галасавалі і электарат Пазьняка, і нават Шушкевіча (нават ня гледзячы на меншую яўку, частка з гэтых амаль 23 працэнтаў, аддадзеных за Пазьняка --12.8 -- і Шушкевіча (9.9), пайшла і прагаласавала за Лукашэнку ў другім туры).

Антынамэнклятурныя, антыўрадавыя электараты Лукашэнкі і Пазьняка ў пэўным працэнце скрыжоўваліся. Проста Лукашэнка ў сваім патасе пайшоў далей, за межы прыстойнага («Я пасаджу Кебіча», «у сваіх крадзеных палацах не схаваецеся», «каля карыта ўсе рохкаюць аднолькава – і правыя і левыя») – і перацягнуў гэты антыўладны электарат на сябе.

У палку новых відэапраектаў прыбыло: на ютубе пачаў выходзіць гістарычны падкаст на беларускай мове «Гістфак». Падкаст з’яўляецца адным з прадуктаў PALATNO Media, а вядучыя ў ім — Дар’я Палынская і Алесь Кіркевіч. БАЖ пагутарыў пра праект з менеджаркай PALATNO Зояй Хруцкай.

У сярэдзіне 90-х Беларусь знаходзілася за крок ад парламенцкай рэспублікі, а лёс прэзідэнта вісеў на валаску.

У які момант час свабоды ў Беларусі скончыўся, грамадзяне страцілі кантроль над дзяржавай, а краіна пагрузілася ў аўтарытарызм, глядзіце па спасылцы.