АД ДНЯ ВЫЗВАЛЕННЯ ДА ДНЯ РЭСПУБЛІКІ. ЯК МЯНЯЛІСЯ ЗНАЧЭННЕ І ЗМЕСТ 3 ЛІПЕНЯ

22 мая 1945 партыйнае кіраўніцтва вырашыла ўпершыню ўрачыста адзначыць першую гадавіну вызвалення беларускай сталіцы 3 ліпеня 1944 года і правесці яе як «усенароднае свята Перамогі і вызвалення беларускага народу ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў». Аднак святкаванне 3 ліпеня не стала традыцыяй: ужо ў канцы 1940-х гадоў гэты дзень адышоў на другі план і да канца 1960-х гуляў хутчэй другарадную ролю ў афіцыйнай беларускай савецкай культуры памяці.

Пра 3 ліпеня прыгадалі ў 1969 годзе, калі ў БССР адзначалася дваццаць пятая гадавіна вызвалення рэспублікі і пяць гадоў, як Менску прысвоілі званне «Горад-Герой». З 1970-х і да пачатку 1990-х свята 3 ліпеня заставалася ў першую чаргу сталічным святам – свайго роду «Днём гораду».

24 лістапада 1996 года адбыўся рэспубліканскі рэферэндум, які вызначыў аўтарытарны вектар развіцця Беларусі. На рэферэндум, вынікі якога не былі прызнаныя заходнімі краінамі, былі вынесеныя сем пытанняў. Найбольшую падтрымку, паводле афіцыйных звестак – 88%, атрымала прапанова Аляксандра Лукашэнкі аб пераносе Дня Незалежнасці з 27 ліпеня на 3 ліпеня.

Ужо ў наступным 1997 годзе Дзень незалежнасці (Дзень Рэспублікі) упершыню адзначаўся 3 ліпеня. Так Дзень Рэспублікі, які не мае прамога дачынення да ўзнікнення незалежнай беларускай дзяржавы ў 1991 годзе, прыйшоў на змену Дню Незалежнасці 27 ліпеня, які да 1996 года адзначалі ў дзень прыняцця Вярхоўным Саветам БССР Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце ў 1990 годзе.

"Што датычыць перанясення Дня Незалежнасці на 3 ліпеня – гэта ўвогуле зусім небгрунтаваная акцыя з боку нашай дзяржавы. Ну ніяк нельга спалучаць Дзень вызвалення Менска з Днём Незалежнасці. У Дзень вызвалення Менска, калі б хтосьці пачаў заяўляць, што давайце будзем адзначаць і Дзень Незалежнасці, адразу б на яго пасыпаліся дакоры аб тым, пра якую незалежнасць можна гаварыць! За слова “незалежнасць” не пазбегнуць было б і якога-небудзь турэмнага пакарання. Ды ўвогуле, нельга было гаварыць пра незалежнасць, таму што ў першыя месяцы і гады пасля вызвалення Беларусі даверу да мясцовых кадраў не было, і таму многія пасады, у тым ліку і пасада першага сакратара ЦК КПБ, знаходзіліся ў руках прадстаўнікоў рускай нацыі, адкамандзіраваных сюды Масквою. На мой погляд, большага свята ў нас не павінна было б быць, як Дзень сапраўднай Незалежнасці. І адзначаць мы яго павінны 27 ліпеня, паколькі 27 ліпеня 1990 года была прынята Дэкларацыя аб суверэнітэце Беларусі. Тады яна яшчэ называлася Беларускай ССР.

Мы шкадавалі менчукоў і ведалі, што іх знішчаюць не толькі акупанты, але і падчас бамбардзіровак савецкімі самалётамі. Бамбардавалі заўсёды больш густа населеную частку, дзе знаходзіліся яшчэ непашкоджанымі цэлыя будынкі. І нават яшчэ невядома, ці ад нямецкіх акупантаў больш менчукоў загінула, ці падчас савецкіх авіябамбардзіровак."

Доктар гістарычных навук, прафесар Леанід Лыч (1929-2021)

Капэрты з выбітнымі беларускімі дзеячамі і нацыянальнай сімволікай. Масты. 2000 год

Малавядомыя факты пра БЧБ-сцяг. Што прапаганда ілжэ пра нацыянальны сімвал распавядае Мікіта Мелказёраў на канале "Загляне сонца".

7 ліпеня 1882 года ў фальварку Вязынка (зараз Маладзечанскі раён) нарадзіўся беларускі класік Янка Купала – сапраўднае імя Іван Дамінікавіч Луцэвіч. Свае першыя вершы Купала надрукаваў на польскай мове ў 1903–1904 гадах. А першы беларускамоўны верш «Мая доля» 15 ліпеня 1904 года паэт напісаў лацінкай. У друку першы беларускамоўны твор – верш «Мужык» – апублікаваны 15 траўня 1905 года ў газеце «Северо-Западный край».

Купала лічыцца стваральнікам патрыятычнага закліку «Жыве Беларусь!» – літаратурна перапрацаваны пароль каліноўцаў «Люблю Беларусь. – Так узаемна». Заклік з'явіўся ў вершы «Гэта крык, што жыве Беларусь» (1905–1907):

«А вот як не любіць гэта поле, і бор,
І зялёны садок, і крыклівую гусь!..
А што часам тут страшна заенча віхор, –
Гэта енк, гэта крык, што жыве Беларусь!»

30 гадоў таму, 10 ліпеня 1994 году, адбыўся другі тур выбараў прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. Гэта былі першыя і апошнія свабодныя, дэмакратычныя і празрыстыя прэзідэнцкія выбары. Тады беларусы выбіралі паміж дзеючым прэм'ерам, былым камуністычным апаратчыкам Вячаславам Кебічам і старшынёй антыкарупцыйнай камісіі Вярхоўнага Савету, а раней дырэктарам саўгаса «Гарадзец» Аляксандрам Лукашэнкам. Апошні перамог.

Так, сёньня 30 гадоў

Некалькі розных успамінаў, рэфлексіяў і думак з нагоды сёньняшняй сумнай даты – 30 год таму адбыўся другі тур першых прэзыдэнцкіх выбараў.

1.Як толькі былі прызначаны выбары, каманда Зянона Пазьняка адной з першых абвесьціла пра стварэньне ініцыятыўнай групы. Памятаю, падыходжу я да аднаго з намесьнікаў апазыцыі БНФ у Вярхоўным Савеце і кажу яму – можа, варта не сьпяшацца, можа варта весьці перамовы з іншымі – Шушкевічам, Карпенкам – пра кааліцыю і вылучэньне нейкага адзінага кандыдата. Ён мне адказвае, што ў гэтым няма патрэбы, мы ідзем самастойна. Я кажу – «ну дык Зянон жа ўсё роўна не выйграе». Ён – «можа і не выйграе, а можа і выйграе. Але 40 працэнтаў, якія ён набярэ ў другім туры, будуць важнай вехай для далейшай палітыкі, у наступным годзе парлямэнцкія выбары».

Можна, канешне, іранізаваць наконт таго, наколькі неадэкватна на той момант БНФ (ды ня толькі БНФ, вядома) ацэньваў беларускае грамадзтва. Аднак у абарону такога погляду (пра 40 працэнтаў) скажу, што калі б не было Лукашэнкі, то гэта і быў бы найбольш верагодны сцэнар --што ў другі тур выходзяць Кебіч і Пазьняк, альбо Кебіч і Шушкевіч.

2. Калі пасьля прыняцьця Канстытуцыі даволі хутка прынялі закон аб выбарах прэзыдэнта, то Сяргей Навумчык даў мне яркі камэнтар з такой цытатай – «гэта закон аб выбарах прэзыдэнтам Вячаслава Кебіча». Ня гледзячы на ўвесь шумны антыкарупцыйны даклад, Лукашэнку ніхто не ўспрымаў у якасьці рэальнага канкурэнта на прэзыдэнцкіх выбараў. Разважалі хіба пра тое, у каго ён забярэ галасы. Дарэчы, сам Сяргей Навумчык якраз адзін з нямногіх бачыў у Лу рэальную пагрозу, нядаўна на Юцюбе Свабоды была вельмі цікавая размова зь ім Дзьмітра Гурневіча.

Гурневіч настойліва задаваў пытаньні, чаму БНФ падчас выбарчай кампаніі амаль не нападаў на Лукашэнку, а толькі на Кебіча. Навумчык адказваў, што апазыцыя яшчэ раней, у 1993-м, патрабавала пазбавіць Лукашэнку дэпутацкіх паўнамоцтваў. Але адно іншаму не перашкаджае, і факт у тым, што ў выбарчай кампаніі Пазьняка фактычна гучала толькі крытыка намэнклятуры і злодзеяў ва ўрадзе Кебіча, Лукашэнку амаль не чаплялі. Больш за тое, як мне распавядалі людзі з тагачаснага фронтаўскага кіраўніцтва, у пэўны момант яны пачалі пераконваць Зянона, што трэба пачаць выступаць і супраць Лукашэнкі, на што ён доўга не пагаджаўся, не бачачы ў гэтым вялікага сэнсу.

Але і гэта можна патлумачыць! (Бачыце, як я люблю апраўдваць нейкія памылкі людзей. Хутчэй, не апраўдваць, а тлумачыць абставіны, месца і матывы, якія да іх прыводзілі). Рэч у тым, што Лукашэнка сапраўды не ўяўляўся пагрозай па многіх прычынах. Спачатку не было зразумела, ці зьбярэ ён подпісы, бо ў яго не было толкам каманды, потым яго маглі не зарэгістраваць, бо ён падаў дакумэнты ў ЦВК з памылкамі. І да самага апошняга моманту ў Лукашэнкі не было пераможнага рэйтынгу, што і фіксавалі сацыёлягі. Рэйтынг пачаў радыкальна расьці ў траўні-чэрвені – я думаю, з-за двух падзеяў. Па-першае, тое, што Кебічу так і не ўдалося падпісаць «рублёвую зону», на чым будавалася ў значнай ступені ягоная кампанія – а людзі ж чакалі, што разбагацеюць на абмене беларускіх зайчыкаў на расейскія рублі. І па-другое, «замах» на Лукашэнку ў Лёзна, якія адбыўся за тыдзень да першага туру выбараў.

3. Добра памятаю нататкі ў газэце Свабода Алеся Бяляцкага, які зьбіраў подпісы за Пазьняка і дзяліўся сваімі ўражаньнямі. Сярод іншага, яго зьдзіўлялі людзі, якія падпісваліся за Зянона, а потым пыталіся – «а падкажыце, дзе можна падпісацца за Лукашэнку?»

Я сам тады рабіў у Менску вулічныя апытаньні для Associated Press (так, я быў першым карэспандэнтам АР у Беларусі, і гэта на той момант было адной з маіх пяці працаў:) і мне казалі, што будуць галасаваць за Пазьняка і рускамоўны міліцыянт ("Пазьняк навядзе парадак") і рускамоўны чыноўнік (сказаў, што працуе ў нейкім міністэрстве, і галасуе за Пазьняка, бо ён за Эўропу).

(працяг папярэдняга допіса)

У мяне і тады і зараз было ўражаньне, што за Пазьняка галасавала ня столькі беларускамоўная творчая інтэлігенцыя (якой проста статыстычна мала, і, магчыма, значная частка яе галасавала за Шушкевіча), а людзі, якія бачылі ў ім «моцную руку, якая навядзе парадак» (плюс рэгіянальны каталіцкі чыньнік, як паказвае мапа галасаваньня па раёнах, тая самая Вэйшнорыя).

А цяпер глядзіце, што адбылося ў другім туры. У першым Кебіч набраў 17 працэнтаў, а ў другім...14!) Лукашэнка – у першым 45, у другім 80. Унікальная сытуацыя ў сусьветнай гісторыі, калі кандыдат выходзіць у другі тур і там набірае менш чым у першым!

То бок, па-першае, згуляў чыньнік перабяганьня да пераможцы, добра вядомы ў сацыялёгіі. А па-другое, аб’ектыўна трэба канстатаваць, што ў другім туры за Лукашэнку масава галасавалі і электарат Пазьняка, і нават Шушкевіча (нават ня гледзячы на меншую яўку, частка з гэтых амаль 23 працэнтаў, аддадзеных за Пазьняка --12.8 -- і Шушкевіча (9.9), пайшла і прагаласавала за Лукашэнку ў другім туры).

Антынамэнклятурныя, антыўрадавыя электараты Лукашэнкі і Пазьняка ў пэўным працэнце скрыжоўваліся. Проста Лукашэнка ў сваім патасе пайшоў далей, за межы прыстойнага («Я пасаджу Кебіча», «у сваіх крадзеных палацах не схаваецеся», «каля карыта ўсе рохкаюць аднолькава – і правыя і левыя») – і перацягнуў гэты антыўладны электарат на сябе.

У палку новых відэапраектаў прыбыло: на ютубе пачаў выходзіць гістарычны падкаст на беларускай мове «Гістфак». Падкаст з’яўляецца адным з прадуктаў PALATNO Media, а вядучыя ў ім — Дар’я Палынская і Алесь Кіркевіч. БАЖ пагутарыў пра праект з менеджаркай PALATNO Зояй Хруцкай.

У сярэдзіне 90-х Беларусь знаходзілася за крок ад парламенцкай рэспублікі, а лёс прэзідэнта вісеў на валаску.

У які момант час свабоды ў Беларусі скончыўся, грамадзяне страцілі кантроль над дзяржавай, а краіна пагрузілася ў аўтарытарызм, глядзіце па спасылцы.