Татар мәгарифе турында сөйләшү: милләт баласын кем тәрбияләр?

Казанда "Туган тел" җыенының пленар утырышы узды. Анда Русия төбкәләре һәм чит илләрдән (БДБ) илләреннән татар теле укытучылары катнашты.

Утырышта Татарстан мәгариф һәм фән министры Илсур Һадиуллин әйтүенчә, бүгенге көндә Русия төбәкләрендә 1100дән артык этномәдәни компонентлы мәктәп эшләп килә. Татарстанда 578 татар мәктәбе бар.

"Киләсе уку елында да күрсәткечләрне саклап калу кирәк", дигән министр. Аның сүзләрен "Ватаным Татарстан" газетасы китерә.

Әйтергә кирәк, Азатлык Радиосы 2024 елны Татарстанда 610 татар мәктәбе, Русия төбәкләрендә 1100дән артык татар теле укытылган белем йорты барлыгы турында язган иде. Күрүебезчә, Татарстанда татар мәктәпләре саны кимегән.

Утырышта Уфа фән һәм технологияләр университетының татар филологиясе һәм мәдәнияте кафедрасы мөдире Альбина Хәлиуллина төбәкләрдәге татар кафедралары өчен грантлар системасын торгызырга тәкъдим иткән.

"Моннан 8-10 ел элек Татарстан Мәгариф һәм фән министрлыгы төбәкләр өчен грантлар бирүне оештырды. Ул грантлар исәбеннән татар кафедралары нәтиҗәле эшләр башкарды. Бу уңай тәҗрибәне яңадан торгызып, ул яңа проектларга этәргеч булыр иде", - дигән ул.

Тулырак 👉монда укыгыз.

@azatliqradiosi

Хәерле иртә, хөрмәтле укучыларыбыз! Бүген 23 апрель, әлеге сәгатькә булган кайбер хәбәрләрне барлыйк:

🔸Днепр шәһәренә Русия һөҗүме нәтиҗәсендә күпкатлы торак йорт зыян күргән, ике кеше һәлак булган, тугыз кеше яраланган, дип хәбәр итә җирле хакимият башлыгы.

🔸Самара өлкәсе Яңа Куйбышев шәһәрендә «сәнәгать ширкәтенә» һөҗүм вакытында бер кеше һәлак булган, ди хакимият. Самарда исә дрон торак йортның югары катларына зыян китергән.

🔸Шулай ук Түбән Новгород өлкәсендә һәм аннексияләнгән Кырымда нефть ширкәтләренә Украина дроннарының чираттагы һөҗүмнәре турында хәбәрләр килә.

🔸Кыпрыс хөкүмәте хәбәр иткәнчә, Владимир Зеленский пәнҗешәмбе Кыпрыска киләчәк, анда Европа берлеге лидерлары саммиты узачак. Саммитта Украинага 90 миллиард евро күләмендә кредит бирү һәм Русиягә каршы 20нче санкцияләр җыелмасын кертү турында соңгы карар кабул ителер дип көтелә.

🔸Һормуз бугазы ябык тора, Вашингтон томалауны дәвам итә, Иран хакимияте дә корабларны уздырмый.

Әлегә шулар, бу болганчык вакытларда Азатлык Радиосы белән калыгыз, татар телендә Татарстан, Башкортстан һәм дөнья яңалыкларыннан хәбәрдар булып торыгыз.

Май аеннан Казаннан Истанбулга очышлар арта

Nordwind Русия һава ширкәте май аенда Казаннан Истанбулга рейслар санын атнага дүрткә кадәр арттырачак.

Казаннан Истанбулга һәм кире юнәлештә дүшәмбе, чәршәмбе һәм җомга көннәрендә, ә 17 майдан – якшәмбе көннәрендә очарга мөмкин.

Истанбулга шулай ук көн саен Төрек һава юллары һәм Победа оча.

Шул ук вакытта көн саен диярлек Татарстан һава аланнары дрон һөҗүме куркынычы сәбәпле ябылып тора, күп очышлар кичектерелә.

Татнефть һәм "Алабуга"ның табышка салым күләме 11 млрд сумга кимегән

2026 елның I чирегендә Татарстанның берничә зур ширкәте узган елның шул ук чоры белән чагыштырганда табышка салым түләүләрен киметкән. Бу хакта киңәшмәдә Татарстанның финанс министры Марат Фәйзрахманов хәбәр итте.

➖Иң зур кимү "Татнефтьтә" ("ТАНЕКО"ны да кертеп). Ширкәт узган ел белән чагыштырганда 5,88 млрд сумга азрак түләгән. Икенче урында — "Алабуга" махсус икътисади зонасы. Анда кимү 5,6 млрд сум тәшкил иткән. Ике ширкәттә гомуми кимү — 11,4 млрд сум.

➖Аннан соң "Казаньоргсинтез" килә — ул түләүләрен 2,074 млрд сумга киметкән. Беренче бишлеккә шулай ук "Кече нефть ширкәтләре" һәм "Джи-Групп" кергән (1,9 млрд һәм 768 млн сумга кимү).

➖Зур сәнәгать ширкәтләре арасында да сизелерлек кимү күзәтелә: "Түбән Кама нефтехим" — 522 млн сумга, "КОМЗ" — 417,6 млнга, "СИБУР-РТ" — 270,6 млн сумга азрак түләгән.

➖Төзелеш, машина төзелеше һәм хезмәт күрсәтү ширкәтләрендә дә кимү күзәтелә.

➕ 2026 елның I чирегендә табышка салым түләүләре энергетика, банклар өлкәсендә арткан. "Алабуга Девелопмент" ширкәте түләүләрен 1,286 млрд сумга арттырган. Аннан соң "Газпром трансгаз Казан" (877 млн сумга арту) һәм "Татспиртпром" (432,8 млн сумга) килә.

➕ Арттыручылар арасында "Татарстан" банк бүлеге, "ТАИФ-НК" "Татэнерго", Казан боралак ширкәте, Сетевая компания, "Водоканал" һәм "Транснефть-Прикамье" бар.

🔻2025 елның 1 гыйнварыннан Русиядә оешмалар өчен табышка салымның төп ставкасы 20 проценттан 25 процентка кадәр арттырылды. Салым керем белән чыгым арасындагы аермадан түләнә, шуның 8 проценты федераль бюджетка, 17 проценты төбәк бюджетларына юнәлтелә.

Тулырак монда укыгыз: https://smarturl.click/aRayX

Татарстанда татар мәктәпләре саны кими

Әле 2024 елда гына республикада 610 татар мәктәбе, Русия төбәкләрендә 1100дән артык татар теле укытылган белем йорты барлыгы турында язган идек.

Мәктәпләр санының кимүен Татарстан мәгариф министрлыгы "йә авылдагы кечкенә мәктәпләрнең эшчәнлеген вакытлыча туктатып тору, йә балалар саны аз булган вакытта мәктәпләрне кушу" белән аңлата.

Министрлык мәгълүматынча, бүген республикадагы татар балаларының 54,3 проценты татар телендә белем һәм тәрбия, ә 26 проценты татар телендә белем ала.

Иң төп проблем - татар телендәге дәреслекләрнең (мәсәлән, математика, биология һ.б) федераль исемлектә булмавы. Исемлектә булмаган дәреслек белән укытырга ярамый, бары тик әсбап буларак кына куллана алалар.

Укучылары олимпиадада җиңгән татар теле укытучылары 115 мең сум ала алачак

Татарстанда татар теле һәм әдәбияты укытучыларына грантлар урынына профильле олимпиадаларда җиңүчеләр һәм призерлар әзерләгән өчен акчалата түләүләр бирелә башлаячак. “Татар-Информ” агентлыгы язуынча, хәзер документ коррупциягә каршы экспертиза уза.

Үзгәрешләргә килгәндә, ул грант системыннан турыдан-туры түләүләргә күчү булачак. Шул ук вакытта програм эчтәлеге элеккечә калачак, ягъни укучылары татар теле һәм әдәбиятыннан республика олимпиадаларында яки татар теленнән халыкара олимпиадада югары нәтиҗәләргә ирешкән укытучылар бүләкләнәчәк.

Түләүләр бәйге нигезендә бүленәчәк. Күләме 115 мең сум тәшкил итә, ел саен аны 13 укытучы ала алачак.

2024 елны Татарстанда татар телендә эшләүче укытучылар һәм галимнәргә ярдәм грантларының күләмен ике тапкырга киметәчәкләре билгеле булды. 200 мең сумнан 100 мең сумга калачагы әйтелде.

Татарстанда грант бәйгесен 2016 елдан үткәреп килделәр. Аны "Татарстан дәүләт телләрен саклау, өйрәнү һәм үстерү" дәүләт програмы кысаларында оештырдылар. Акчалар Татарстан бюджетыннан бүленде. Бу бәйгедә татар телендә белем бирүче укытучылар һәм галимнәр катнаша алды.

▪️Шул ук вакытта Татарстанда Русиянең Украинага каршы сугышына контракт төзеп китүчеләргә бер тапкыр бирелә торган түләү 2,9 миллион сумны тәшкил итә. Аның 2,5 миллионы республика бюджетыннан түләнә.

@azatliqradiosi

🇺🇸🇮🇷АКШ президенты Дональд Трамп 23 апрельдә белдерүенчә, Америка хәрби-диңгез көчләренә Һормуз бугазында шартлаткыч урнаштыручы теләсә кайсы корабка ут ачу турында боерык биргән.

"Мин АКШ Хәрби-диңгез көчләренә Һормуз бугазында мина куючы теләсә кайсы корабка ут ачарга һәм аны юк итәргә куштым", дип язган Ак йорт башлыгы Truth Social социаль челтәрендә.

Аның сүзләренчә, бу боерык кечкенә көймәләргә дә кагыла.

Трамп шулай ук бугазны миналардан чистарту эшләрен көчәйтергә кушуын әйткән.

“Без хәзер бугазны чистартабыз. Һәм мин бу эшне дәвам итәргә, ләкин аны өч тапкыр активрак алып барырга боерык бирдем”, дип язган ул.

Хәрби белгечләр моңа кадәр Иран куйган миналардан бугазны чистарту ким дигәндә ярты ел, ә бәлки тагын да озаграк вакыт алырга мөмкин дип белдергән иде.

▪️Иран Һормуз бугазын 2026 елның мартында япты. Хәзерге вакытта Һормуз бугазы ике яктан томаланган. Бер яктан аны Иран ябып тора — ул Фарсы култыгы илләреннән килгән корабларны үткәрми һәм алардан түләү таләп итә. Икенче яктан бугазны АКШ хәрби-диңгез көчләре контрольдә тота. Алар Иран портларына баручы яки аннан йөк белән чыгучы корабларны үткәрми.

@azatliqradiosi

Европа берлеге санкцияләренә "Башнефть", Стәрлетамактагы конструктор бюросы, "Алабуга" баш мөдире эләккән

Европа берлеге Русиягә каршы 20нче санкцияләр җыелмасы кысаларында "Башнефть" һәм "Славнефть" нефть ширкәтләренә, шулай ук бизнес һәм фән вәкилләренең берничәсенә чикләүләр кертте. Алар арасында "Алабуга" махсус икътисади мәйданы җитәкчесе Тимур Шәгыйвәлиев, Эрмитаж мөдире Михаил Пиотровский һәм радиацион, химик һәм биологик саклану гаскәрләре башлыгы Алексей Ртищев бар. Моннан тыш, документтан күренгәнчә, чикләүләр рэпер Тиматига да кагыла.

Исемлектә шулай ук Стәрлетамактагы "Станкостроение" махсус конструкторлык бюросы бар.

Бу - "Башнефть"нең үзенә кертелгән беренче чикләүләр. Моңарчы "Башнефть-Добыча", "Башнефть-Полюс" ширкәтләренә АКШ санкцияләре кертелгән иде. "Башнефть" Роснефть төркеменә карый.

"Татнефть" әлегә Европа берлеге һәм АКШ санкцияләренә эләкмәде, әмма былтыр декабрьдә Татарстан ширкәтенә чикләүләрне Британия кертте.

Тулырак 👉 монда укыгыз.

Хәерле иртә, хөрмәтле укучыларыбыз! Бүген 24 апрель, әлеге сәгатькә булган кайбер хәбәрләрне барлыйк:

🔸Одессада торак йортларга Русия һөҗүме нәтиҗәсендә кимендә ике кеше һәлак булган, тагын 15 кеше яраланган. Дроннар дүрт торак йортка һөҗүм иткән.

🔸ФСБ Роскомнадзор җитәкчелегенә һөҗүм әзерләүчеләрне тоткарлау турында белдерде. Махсус хезмәтләр хәбәренә караганда, җиде кеше машинаны шартлатырга җыенган, аларның берсе тоткарлаганда үтерелгән.

🔸Махачкалада бер ир пычак белән Дагыстан Республика хастаханәсе табибларына һөҗүм иткән. Травматолог һәм хирург яраланган. Һөҗүм итүче тоткарланган.

🔸Өеннән качкан чечен кызы Айшат Хизриеваны Новосибирскида урларга тырышканнар, ләкин ул Русиядән чыгып киткән.

🔸Мәскәү мәхкәмәсе «Крокус Сити Холл» теракт башкаручыларны урнаштырган хостел хуҗабикәсен өч елга колониягә хөкем иткән. Ул чит ил ватандашларын канунсыз яшәтүдә гаепле дип табылган.

🔸Израил белән Лүбнән илчеләре Ак йортта очрашып, утны туктатуны өч атнага озайтканнар, дип белдерде АКШ президенты Дональд Трамп.

🔸Financial Times язуынча, Meta компаниясе ясалма интеллект өлкәсенә инвестицияләрне каплау өчен якынча сигез мең хезмәткәрен (10%) эштән азат итәчәк. Microsoft исә хезмәткәрләренең якынча 7 процентына үз теләкләре белән эштән китү тәкъдим иткән.

Мединский Камал театрында Русия тарихы турында лекция укыячак, җыелган акча урыс тарихын яратучылар клубына тапшырылачак

Русия президенты ярдәмчесе Владимир Мединский Казанга килгән. Ул Г. Камал исемендәге яңа театрда Русия тарихының "аз билгеле сәхифәләренә" багышланган лекция укыячак, шулай ук XIX гасыр тарихы турында сорауларга җавап бирәчәк.

Түрә сәфәренең төп максаты ул җитәкләгән Русия хәрби-тарих җәмгыяте (РВИО) эшчәнлеге белән бәйле. Оешманың Татарстан бүлгене рәис идарәсе җитәкчесе Әсгать Сәфәров җитәкли. Мединский шулай ук Татарстан Язучылар берлегенең әгзалары белән дә очрашачак. Берлек узган ел Русия Язучылар берлегенә кушылган иде, аны да шул ук Мединский җитәкли.

Иртәгә кич Мединский Русия тарихы турында лекция укыячак һәм Икенче дөнья сугышы, декабристлар, сарай түнтәрелешләре турында сөйләячәк. Лекция хәйрия максатында үткәреләчәк: билетлардан җыелган акча Казанда урыс тарихын өйрәнүчеләр клубын үстерүгә юнәлтеләчәк.

🔻Былтыр Камал театрының иске бинасында ике көн рәттән аның "Фетнә. 1609-1611 еллар" ("Смута. 1609–1611 гг.") дип аталган спектакле күрсәтелде.

🔻Мединский - Русиянең яңа тарих дәреслекләре авторы да. Бу китап тарих галимнәре, тарих укытучылары тарафыннан тәнкыйтьләнсә дә, хакимият аны мәктәпләрдә кулланырга яраклы дип тапты.

ФСБ Роскомнадзор җитәкчеләренә каршы теракт әзерләгән дип саналган кешенең берсе Уфада тоткарланган

ФСБ 24 апрельдә хәбәр итүенчә, "Киев тарафыннан җәлеп иткән неофашистик карашлы кешеләр" Роскомнадзор җитәкчеләре утырган машинаны шартлатырга ниятләгән. Төркем җитәкчесе дип фаразланган кеше үтерелгән, аңа 22 яшь булган диелә.

Мәскәүдә, Уфада, Новосибирскида һәм Ярославльдә тагын җиде кеше тоткарланган дип белдерелә. Имеш, алар Телеграмны томалауга каршы торырга тырышкан.

ФСБ белдерүендә әлеге мессенджер "диверсия, террорчылык, экстремизм, кибер ялган һәм башка авыр җинаятьләрдә киң кулланыла" дип әйтелә.

ФСБ китергән хәбәрне бәйсез раслау юк. Соңгы вакытта махсус хезмәт теракт әзерләүдә шикләнелүчеләрне тоткарлау вакытында үтерү турында ешрак хәбәр итә.

Февраль аенда Роскомнадзор Telegram эшчәнлеген чикләүдә өстәмә чаралар турында белдергән иде. Бу җәмгыятьтә шау-шу уятты, хәрби блогерлар да әлеге карарны тәнкыйтьләр чыкты. Социологик сораштырулар уздыручы хезмәтләр Владимир Путин рейтингының төшүен теркәде.

Тулырак 👉 монда укыгыз.

"Белем.татар": татар телен укыту өчен кирәкле, әмма соңарган ресурс

Күптән түгел интернетта татар телен өйрәнү өлкәсендә яңа кызыклы ресурс пәйда булды – татар теле белү дәрәҗәсен билгеләүче "Белем.татар" сайты. Бу проект, беренче чиратта, тел өйрәнүчеләр өчен генә түгел, ә укытучыларга, методистларга да аеруча мөһим. Ник дигәндә, ул татар телен өйрәнү процессын системалаштыру өчен кирәк.

Азатлык Радиосы барлыкка килгән бу проект турында татар теле укытучылары, тел активистларыннан сорашты.

Татар теле укытучылары бу проектның барлыкка килүе үзе үк мөһим, дип саный. Моңарчы татар телен укыту өлкәсендә мондый системлы кодификаторлар, ачык методик база киң кулланылышта булмады, ди алар. Алар әйтүенчә, татар телен укыту озак вакыт дәвамында бик гомуми бүленешкә нигезләнде: еш кына – башлангыч һәм дәвам итүче дәрәҗәләргә генә.

Мәкаләне тулырак 👉 монда укыгыз.

Юстиция министрлыгы "Ят агентлар" исемлеген яңартты:

🔸активист Наталья Гоголева ("Касимова Наталья");
🔸режиссёр Юрий Тепляков;
🔸актёр һәм режиссёр Юрий Мамин;
🔸"Антиимперский блок народов" проекты;
🔸 "Слова вне себя" басмасы;
🔸 "Торговые инвестиции" һәм "Яшма" ширкәтләре

24-26 апрельдә узачак “Татарча диктант” өчен текстлар Габдулла Тукайдан әсәрләреннән алынган

24 апрель татар дөньясы “Татарча диктант” чарасына кушыла башлады. Ул 26 апрельгә кадәр үткәрелә.

Быелгы чара шагыйрь Габдулла Тукай тууының 140 еллыгына багышлана.

Дөнья татар яшьләре форумы рәисе Райнур Хәсәнов хәбәр иткәнчә, чара кысаларында, гадәттәгечә, өч төрле текст тәкъдим ителәчәк: Татарстан һәм Башкортстан, Русия төбәкләре һәм чит илләр өчен.

“Һәрбер текст алдыннан без барыбыз да “Туган тел”не язабыз, аннары чәчмә әсәрләрдән өзекләр булачак. Өч текст та Габдулла Тукайның әсәрләреннән алыначак”, – дигән Хәсәнов.

Быел “Татарча” диктант 11нче тапкыр уза.

Узган ел диктантта 68 төбәк һәм 27 чит ил катнашкан. Хәзерге вакытка системда 65 төбәк һәм 25 ил теркәлгән, әмма гаризалар кабул итү әле дә дәвам итә.

Чара офлайн һәм онлайн рәвештә оештырыла. Офлайн катнашучылар өчен мәйданчыклар Татарстанның барлык районнарында, Русия төбәкләрендә һәм чит илләрдә эшләячәк.

Онлайн катнашучылар диктантны чараның рәсми сайтында махсус электрон формада яза ала. Диктантның трансляциясе «ТНВ-Татарстан» һәм «ТНВ-Планета» телеканалларында, шулай ук акциянең рәсми сайтында алып барыла. Моннан тыш, Русия төбәкләрендә, чит илләрдә, Татарстан районнарында һәм Казанның башка оешмаларында да мәйданчыклар булдырылган.

Татарстан күгендә дрон бәреп төшерелгән, Екатеринбурда дрон торак йортка бәрелгән, Чиләбегә дә һөҗүм булган

Татарстанда дрон һөҗүме куркынычы төнлә 8 сәгать дәвам иткән, Казан, Түбән Кама, Әлмәт, Алабугага дрон төшү куркынычы булган.

Екатеринбурда дрон күпкатлы йортка бәрелгән, алты кеше зыян күргән. Әлеге йорт янында Путинның Урал федераль бүлгесендәге резиденциясе урнашкан. Екатеринбурдан фронт сызыгына якынча 2 мең километр.

Чиләбе өлкәсе дә дрон һөҗүменә дучар булган. Губернатор Алексей Текслер "инфраструктура объектына дрон һөҗүмен кисәттек" дип белдерде. Аның сүзләренчә, яралылар һәм зыян күргән биналар юк.

Екатеринбур һәм Чиләбедә кешеләр интернет эшләмәүгә зарлана.

Патриарх Кириллның Татарстанга килүенә Әлмәт һәм Бөгелмәдә ике яңа православ мәктәбе ачарга җыеналар

Әлмәттә һәм Бөгелмәдә берәр яңа православ мәктәбе ачу планлаштырыла. Бу проектлар, шул исәптән, Татарстанга патриарх Кирилл килүенә әзерләнә. Ул июль аенда, Казан Изге Ана иконасы бәйрәме көннәрендә килергә мөмкин.

Әлмәттә православ гимназиясенең яңа бинасын ачу эшләрен тизләткәннәр. Ул 4000 дүрткел метр мәйданлы һәм өч катлы булачак, анда спорт залы, актлар залы, зур ашханә каралган. Епархия проектны тәмамлау өчен өстәмә финанслар җәлеп итәргә өметләнә.

Хәзер шәһәрдә якынча 60 бала укыган бер православ гимназиясе эшли. «БИЗНЕС Online» мәгълүматларына караганда, ул православ балалар бакчасы итеп үзгәртеләчәк.

Епархия Бөгелмәдә дә проект әзерли. Анда мәктәп өчен тарихи бина — сәүдәгәр Беловлар йорты бирелгән. Ремонт һәм реставрациядән соң анда башлангыч сыйныфлар өчен дини юнәлешле уку йорты ачу планлаштырыла.

Казанда 2015елдан Гурий Казанский исемендәге православ гимназиясе уңышлы эшләп килә.

Шул ук вакытта Казанда татар мөселман мәктәбе төзү хакында 2019 елдан бирле сөйләп киләләр, әмма әлегәчз аның төзелгән юк.

Әлмәттә "Нур" мөселман мәктәбе эшли, анда 30лап бала белем ала.

Иртәгә татар халкы бөек татар шагыйре Габдулла Тукайга 140 ел тулуын һәм Татар теле көнен бәйрәм итә.

Татарстанда гына, татарлар күпләп яшәгән башка төбәкләр, хәтта чит илләрдә дә төрле чаралар уза, бәйрәм рухы хөкем сөрә.

Ләкин татар теленең хәле бәйрәм итәрлекме соң?

19 ел эчендә татар телен белүчеләр саны ике миллионга кимеде. Алда телне ни көтә? Азатлык Радиосыннан моңсу видео.