Dünən İranın İsrailin Cənubi Pars qaz yatağına zərbəsinə cavab olaraq regionun (əsasən Qətər) enerji infrastruktura endirdiyi zərbələrdən sonra eskalasiyanın nəzarətdən çıxacağı barədə panikaya düşən Trump uzun bir post paylaşıb və bildirir ki, zərbələrdən xəbəri olmayıb və İsrailə qəti şəkildə tapşırıb ki, bir də belə şey etməsin.

Təbii ki, ABŞ-ın zərbələrdən öncədən məlumatı olmaması tam cəfəngiyyatdır, lakin İranın hələ də istəyəndə çox təsirli zərbələr endirmə qabiliyyətini saxlaması görünür Trumpı artıq qorxudur, o dərəcə ki, bu barədə uzun postlar yazmağa başlayıb.

Hörmüz Boğazı bağlandıqdan sonra Səudiyyə Ərəbistanı ixracı Şərq-Qərb alternativ boru kəməri vasitəsilə Qırmızı Dənizə daşımışdı. Bu kəmərin tutumu 7 milyon bareldir.

Dünən İran bu kəmər vasitəsilə daşınan neftin emal olunduğu Yanbu terminalına zərbə endirib.

Ərazidə yanğın olsa da, Yanbu və Al Muajjiz terminallarında tankerlərə yükləmə hələlik davam edir.

Lakin növbəti zərbədə bura yenidən uğurla hədəfə alınarsa, enerji bazarlarında vəziyyət nəzarətdən çıxa bilər. Hazırda xəbərlərdən sonra neft qiymətləri (Brent) %10 artaraq 119 dollara qədər bahalaşıb.

Dünənki pilləki eskalasiya raundunu İran qələbə ilə başa vurdu və zərbə qabiliyyətini ortaya qoya bildi.

ABŞ-a məxsus F-35 aldığı zərbədən sonra Yaxın Şərqdəki bazalardan birinə təcil qəza enişi edib. CENTCOM-dan bildirilib ki, hadisə təyyarə döyüş tapşırıqlarını yetirirkən baş verib.

Rəsmi mənbələrdən CNN-ə verilən məlumata görə təyyarənin İran tərəfindən vurulduğu düşünülür, lakin pilot uğurla qəza enişi etməyə nail olub. Qeyd edilir ki, İran müharibə başlayandan ilk dəfədir döyüş təyyarəsini vura bilib.

F-35 əvvəlki illərdə testlərin birində RPG tipli silahla vurulmuş, yalnız quyruq zədəsi ilə testi bitirə bilmişdi.

Bugünki zərbə videosu realdırsa, ki elə də görünür, eyni şey baş verib və istiliyə tuşlanan raket motorun yanında partlayır və F-35 yalnız quyruq hissədə olan zədə ilə sonradan qəza enişi edə bilir.

İranın zərbəsi onlar üçün ciddi uğurdur, lakin bu hadisə F-35-in necə dözümlü olduğunu nümayiş etdirə bilib.

Danimarkanın DR ictimai kanalının bu gün dərc etdiyi xəbər Avropa mediasında əks-səda yaradıb. Məlum olub ki, 2026-cı ilin yanvar ayında rəsmi Kopenhagen ABŞ-ın Qrenlandiyanı hərbi yolla ələ keçirmə ehtimalını o qədər ciddi qəbul edib ki, adaya gizli şəkildə xüsusi təyinatlı qüvvələr, partlayıcı maddələr və donor qanı ehtiyatları göndərib.

Məxfi hərbi əməliyyat planına əsasən, Danimarka hərbçilərinə paytaxt Nuuk və Kangerlussuaqdakı strateji uçuş-eniş zolaqlarını partlatmaq əmri verilib. Bu, ABŞ hərbi nəqliyyat təyyarələrinin adaya enişinin qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulmuş "son çarə" ssenarisi olub. Rəsmi olaraq "Arctic Endurance" adlı NATO təlimi kimi təqdim edilən bu hərəkətliliyin arxasında əslində real müdafiə hazırlığının dayandığı bildirilir.

Gərginliyin pik nöqtəsi yanvar ayında ABŞ-ın Venesueladakı əməliyyatından sonraya təsadüf edib. Danimarka rəsmiləri Vaşinqtonun "əvvəlki kimi proqnozlaşdırıla bilən olmadığını" əsas gətirərək, Fransa, Almaniya, İsveç və Norveç kimi müttəfiqlərin də iştirakı ilə Qrenlandiyada çoxmillətli bir hərbi qalxan yaradıblar. Məqsəd, ABŞ müdaxilə edəcəyi təqdirdə qarşısında təkcə Danimarkanı deyil, bütün Avropanı görməsini təmin etmək olub.

Hazırda vəziyyət yanvarın sonundakı Davos razılaşması ilə sabitləşsə də, bu sızan məlumatlar Trump hakimiyyəti ilə Avropa arasında etimadın nə dərəcədə sarsıldığını ortaya qoyur.

Belə bir anda müharibənin dayanması üçün sözlərdən çox (xüsusilə Trump kimi bir qeyri-stabil prezidentin) ərazidəki cəmləşmələrin vəziyyətinə baxmaq lazımdır (assets in the theater of operations).

Əraziyə daha çox cəmləşmə edilir nəinki əksinə, İsrail daha kəskin açıqlamalar verir, nəinki əksinə, və USS Boxer və USS Tripoli əraziyə tam sürətlə hərəkət edirlər.
Paralel olaraq İran heç bir danışıqların getmədiyini bildirir.

Belə olduğu halda müraciəti həqiqətən deeskalasiya siqnalı kimi yox, Trampın bazarlar açılmazdan öncə klassik manipulyasiya cəhdi kimi qiymətləndirmək daha real görünür. Xüsüsən Trampın 48 saatlıq ultimatumundan sonra İranın da Körfəz ölkələrinə qarşı eyni ultimatumu verməsi, əsasən də bunun son bir neçə uğurlu ballistik raket atışından sonra gəlməsi, Trampı çəkindirən əsas amillərdən ola bilər.

Əlavə edim ki, Trumpın 48 saatlıq ultimatumu bu gün gecəyə təsadüf edirdi. İndiki halda yeni deadline cümə günü bazarlar bağlandıqdan sonraya düşəcək.

Trampın danışıqlar getməsi ilə bağlı paylaşımını Marko Rubio da reshare edib. Müharibə başlayandan Trampın hansısa fikrini paylaşdığını ilk dəfədir görürəm. Bu, həm də onun danışıqlar leyhinə olan mövqeyini ortaya qoyur.

Əlavə olaraq bir məsələ də var:

Diplomatiyada hansısa müsbət momentum yaranarsa, əsas problem İsrailin davranışında olacaq. Hansısa müsbət danışıqları pozmaq üçün İsrail İrana dağıdıcı zərbələr endirərək İrandan cavab atəşini təmin edib danışıqları pozmağa cəhd edə bilər.

Prosesi bu aspektdən izləmək də kifayət qədər vacibdir.

Martın 12-dən bu yana ABŞ ərazisindən ən azı 46 C-17 uçuşu Yaxın Şərqə doğru istiqamət götürüb. Bu reyslər ABŞ-ın ən elit müdaxilə qüvvələrinin Yaxın Şərqə köçürüldüyünü təsdiqləyir.

Uçuşların çıxdığı bəzi bazalarda yerləşən qüvvələr:

• Fort Campbell, KY (4 Reys):
• Qüvvə: 160th SOAR (Night Stalkers) və 101-ci Hava Hücum Diviziyası.
• Rolu: Rangers və Delta Force-u hədəfə çatdıracaq xüsusi təyinatlı helikopter qrupları (MH-60 Black Hawk, MH-47 Chinook).

Xatırlayırsınızsa, Venezuela əməliyyatını da 160th SOAR Night Stalkers həyata keçirmişdi.

• Hunter Army Airfield, GA (12 Reys):
• Qüvvə: 75th Ranger Regiment (1-ci batalyon).
• Rolu: Hunter-dən çıxan bu qədər intensiv reys göstərir ki, Rangerslər artıq tam təchizatla "Forward Deployment" (qabaqcıl yerləşmə) mövqeyinə keçirlər.

• JB Lewis-McChord, WA (11 Reys cəmi):
• Qüvvə: 75th Ranger Regiment (2-ci batalyon) və regional Xüsusi Əməliyyat Qüvvələri elementləri.
• Rolu: Genişmiqyaslı desant əməliyyatları üçün ehtiyat və dəstək qüvvələri.

• Pope Army Airfield / Fort Bragg, NC (6 Reys):
• Qüvvə: Delta Force (1st SFOD-D) və 82-ci Hava-Desant Diviziyası.
• Rolu: Strateji hədəflərin və ya şəxslərin birbaşa ələ keçirilməsi və ya məhv edilməsi.


Hələ bunlar hərbi C-17lərlə daşınan qüvvələrdir və çarter reyslərlə daşınan qüvvələr (əsasən şəxsi heyət) bu hesabatlardan kənar qala bilir.

USS Tripoli və ona təhkim olunmus Marine Expeditionary Unit isə tam sürətlə CENTCOM-a hərəkətə davam edir və cümə gününə kimi döyüş regionuna çatacaq.

Dünən Rusiyanın Plesetsk kosmodromundan Soyuz -2.1b raketi ilə Büro 1440 şirkəti tərəfindən istehsal edilən 16 ədəd Rassvet kommunikasiya peyki orbitə uğurla yerləşdirilib (800 km).

Əvvəlki illərdəki iki test buraxılışı uğurla nəticələnmişdi və low latency, high bandwith internet sınaqları uğurlu olmuşdu. Bununla da 2027-ci ilə kimi 300ə yaxın peyklə ilkin konstelasiya hədəfini tamamladıqdan sonra Starlinkin Rusiya alternativi kommersiya əməliyyatlarına başlayacaq.

Starlinkdən fərqli olaraq 800 km orbitə yerləşdiyindən, daha çox latency ilə də olsa az peyklə daha böyük əraziyə xidmət etmək mümkün olacaq, tək əsas kompromiz buradadır. İlkin olaraq Polar orbitdə qurulacaq konstelasiya ilə Rusiyanın bütün ərazisinin və arktik regionun yüksək sürətli internetlə təminatı mümkün olacaq.
Peyklər həm də Starlink kimi Rassvet də OISL (optical inter-satellite link) lazerləri ilə peyklər arası data transferinə imkan verir və bu da əhatə dairəsini çox böyüdür.

Rusiya çox ciddi uğura imza atıb və ciddi nailiyyətdir.

SEPAH-ın HDQ komandanı Əlirza Təngsirinin öldürülməsi ABŞ-ın Hörmüz boğazındaki adaları ələ keçirməsi üçün son hazırlıqlardan sayıla bilər.

Xarq adasının ələ keçirilməsi Hörmüz ilə bağlı hansısa ciddi taktiki üstünlük vəd etmir. O yalnız Rejimin maddi imkanlarını kəsmək üçün hücum hədəflərindən birinə çevrilə bilər.

Qəşm və boğazdaki digər adaların işğalı ilə ABŞ müəyyən taktiki üstünlük ələ keçirə bilər, lakin İranın qurudan endirəcəyi zərbələrə qarşı nə qədər davam gətirə biləcəyini demək üçün hələ tezdir.

Paralel olaraq ABŞ quru qoşunları elementlərini bölgəyə daşımağa davam edir. USS Tripoli isə dünən Diego Garciadan ayrılaraq yoluna davam edib, cümə günü regiona çatacağı gözlənilir.

Həftə sonu yaxınlaşdıqca ABŞ təhdidlərini yenidən artıracaq və planlarla bağlı mediaya daha çox məlumat sızdırılmasını müşahidə edəcəyik. Bu həftəki nisbi sakitlik qoşunların köçürülməsinə vaxt qazanmaq üçün verilmiş fasilə idi.

Düzdür Trump mümkün atəşkəslə bağlı tez-tez danışır, danışıqlar getdiyini bildirir. Lakin məsələyə hərtərəfli baxdıqda müharibə elminə uyğun nəticə gözləməliyik.

Əgər tam müharibə gedirsə (2024, 2025 əməliyyatlarından fərqli olaraq) tərəflərin masaya oturması üçün eskalasiya pilləsi qalmamalıdır. Bütün variantlar tükənməmiş nə udan, nə uduzan tərəf masaya oturmaqda maraqlı olmur.

ABŞ əlində hələ qələbəyə aparacaq yeni eskalasiya addımları olduğunu düşünür (quru əməliyyatları), İran isə həmin addımlara verəcəyi cavabla növbəti raundlarda qalib çıxma ehtimalını görür. Üstəgəl, İran üçün itirəcək heç nə qalmayıb, döyüşlərin pauzasındansa birdəfəlik yekunlaşmağına maraqlıdır. Xatırlayırsınızsa Ermənistan da son ana qədər uduzsa da masada təslim olmurdu. Eyni səbəbdən.


Burada maraqlı bir haşiyə çıxım.
2015-ci ildə ABŞ-ın keçmiş Milli Təhlükəsizlik Şurası rəhbəri Kissincer ilə Əli Laricani ABŞ-da görüş keçirirlər. Kant filosofiyası üzrə doktorluq müdafiə edən Laricaninin bunu ABŞ-İran münasibətləri konteksində tezisə çevirməsindən Kisincer heyrətlənir. Kissincer, Laricaninin yalnız Kantın fəlsəfəsini mənimsəmədiyini, həm də Kantın əsərlərini alman dilindən fars dilinə tərcümə etdiyini aşkar etdikdə təəccüblənir.

Laricanin əsas mövqeyinin xülasəsi belə olur:
Kant iddia edirdi ki, millətlər bütün digər variantları - müharibə, təxribat və iqtisadi münaqişəni - tükəndirdikdən və bu yolların heç birinin tam qələbəyə və ya davamlı gələcəyə aparmadığını başa düşdükdən sonra, zərurət onları strukturlaşdırılmış, hüquqi sülh axtarmağa məcbur edir. 

Onların müzakirəsi ABŞ və İranın "Kant anı"na yaxınlaşdığını göstərirdi. Onilliklər ərzində "bütün digər variantları" (sanksiyalar, proksi müharibələr və təhdidlər) sınayaraq, iki millət "ədalətli tənzimləmə"nin yeganə məntiqi növbəti addım olduğu strateji tükənmə nöqtəsinə çatırdılar.

Üzərindən 10 il keçdikdən sonra həmin strateji tükənmə nöqtəsinə çatırıq. Lakin hələlik tükənmə olmayıb. Buna görə də mən düşünürəm ki, ilk gün proqnozlaşdırdığım “pilləli eskalasiya” strategiyasında sonuncu, quru əməliyyatları variantı da işə salınacaq. Təbii ki, bu o qədər çətin missiyadır ki, buna hansı yolla nail olunacağı, məqsədinin nə olacağı hələki qaranlıqdır. Bunun baş verməməsi üçün İranın gözlənilmədən verəcəyi kompromislər və ya Trampın geri çəkilməsi variantlarında sonuncunun ehtimalı daha çoxdur.

Washington Postun verdiyi məlumata görə, ABŞ İranda “bir neçə həftə” çəkəcək quru əməliyyatlarına hazırlaşır.

Buna cavab olaraq Ağ Ev sözcüsü, hazırlıqların olduğunu, lakin bunun yalnız prezidentə seçimlər təklif edə bilmək üçün edildiyini və hansısa qərarın hələ verilmədiyini bildirib.

Bu təyyarələri açıqda park edib itirən ABŞ rəhbərliyinin davranışlarına baxdıqda sual olunur:

ABŞ cəmiyyəti FPV dronları tərəfindən ovlanarkən qaçan “dəniz piyadaları”nın həyatının son anlarını əks etdirən videolara baxmağa hazırdırmı? İranın quru əməliyyatları başlayarsa Rusiyanın da dəstəyi ilə bunu etməyəciyinə ABŞ əmindirmi?

Sırf bazarlar açılanda çox çökməsin deyə çarəsizcə son çırpınışlarını edir. Hər birinci gün eyni şey olur.
Bir müddət sonra bu da işə yaramayacaq müharibə dayanmasa.

The Bulletin of the Atomic Scientists nəşrinin hesabatı göstərir ki, keçən iyunun hava zərbələrindən əvvəl Tehran yüksək dərəcədə zənginləşdirilmiş uran (HEU) ehtiyatlarını uğurla köçürüb. Peyk görüntüləri Natanzdan mavi rəngli, "Type B" qoruyuculu xüsusi silindrik konteynerlərin çıxdığını təsdiqləyir. Bu ağır tonnajlı, qurğuşun örtüklü çənlər həm radiasiyanı, həm də istilik izini bloklayaraq yükün tərkibini gizli saxlayır. Həmçinin zərbəyə və qəzaya dözümlü olan bu qablar uranı hər hansı hücumdan qoruyur.
Uran Natanzdan İsfahandakı daha dərin və bunkerdağıdan bombalara qarşı davamlı yeraltı tunellərə daşınıb. İyun hücumundan sonra Natanzda radioaktiv sızıntının olmaması uranın artıq orada olmadığına işarə etdi. İran indi "Modul Saxlama" taktikasına keçərək uranı sabit çənlər əvəzinə mobil "göy konteynerlərdə" saxlayır və kəşfiyyatı çaşdırmaq üçün onlarla boş (dummy) qabdan istifadə edir. Nəticədə, infrastruktur zərər görsə də, İran nüvə yanacağını xilas edərək bomba hazırlamaq potensialını qoruyub saxlayıb.