📍 غارهای قیرخ کهل کهجوق #مراغه

قیرخ کهل کهجوق یا قیرخ کوهول یکی از جاذبه های گردشگری در شهرستان مراغه است.

حاشیه های دره سرسبز رودخانه مغانجیق همواره محل شکل گیری و استقرار تمدن های مختلف از دوره های پیش از تاریخ تا عصر حاضر #غار می باشد.

این غارها که کاملا دست ساز انسان اند، دارای سه ورودی مستقل با طاق‌های قوسی می‌باشند که هر کدام به اتاق‌های جداگانه راه دارند و هر یک از اتاق‌ها نیز با ورودی‌های تودر تو به یکدیگر متصل اند

غارها در دامنه کوهی بنا شدهان که کلا به دوقسمت غارهای شمالی و جنوبی تقسیم شده است. غارهای جنوبی کاملا در دسترس بوده و می‌توان از آنها به راحتی دیدن کرد ولی غارهای شمالی که شامل سه غار می‌باشد یکی در دسترس و دو تای دیگر حدود سی متر در ارتفاع پرتگاهی قرار گرفته اند که بدون تجهیزات کوه نوردی باز دید از آنان مقدور نمی‌باشد .


🆔 @ancientaz

🌎 حکومت منائیان آذربایجان در سه هزار سال قبل

ماننا از غرب و شمال‌غربی با آشوریان و اورارتوئیان مرز مشترک داشت مرزهای شمالی مننا احتمالاً تا رودخانه ارس امتداد داشت از مشرق با قبایل ماد و تا سفیدرود قلمرو منناها (مانا) محسوب می‌شد. از جنوب با الی‌پی و عیلام محتملا مرز مشترک داشته‌است

پایتخت مننا قلعه ایزیرتو واقع شهرستان بوکان کنونی در استان آذربایجان غربی حدس زده‌شده

آثار کشف شده در قلایچی بوکان و دژ حسنلو را به منناها نسبت داده‌اند. در کاوش‌های تپه‌حسنلو و شهر زیویه (سقز) نیز آثار باستانی مننایی به دست آمده‌است

حکومت شاهان مننا سرانجام در سال ۶۱۶ (پیش از میلاد) توسط مادها و پیش از حمله ماد به آشور ۶۱۴ (پیش از میلاد) منقرض شد


ساکنان مننا مانند دیگر نواحی، بیشتر به دامداری اشتغال می‌ورزیدند


🆔 @ancientaz

💠 #اثر تیرانداز مننایی

جغرافیای حکومت ماننایی ها در آذربایجان
* زیکرتو: در ناحیهٔ میانه کنونی
* آندیا: در بخش سفلای درّهٔ قزل اوزن، سفیدرود
* سوریگاش: ناحیهٔ سقز کنونی.
* مسی: بخش علیای زرینه رود.
* اوئیش دیش: ناحیهٔ مراغه در کرانهٔ شرقی دریاچه ارومیه
* آرسیانشی
* ایزیرتا یا ایزیرتو: منطقهٔ بوکان
* ارشته یانا: و غیره که همهٔ این‌ها تابع مننا بودند.

شاهان مننائی ؛
نیک دیارا (مک تیارا)
اوُ آلکی
ایرانزو
آزا
اولوسونو
آخسری


🆔 @ancientaz

🎥 شهریئری نشان از تمدن و فرهنگ بسیار دیرین آذربایجان

شهر یئری یک #محوطه باستانی در شهرستان #مشگین‌شهر از شهرهای استان #اردبیل و از توابع روستای پیرازمیان است.

وسعت این منطقه تاریخی ۴۰۰ هکتار است و از سه قسمت دژ نظامی، معبد و قوشا تپه تشکیل می‌شود. قدمت قلعه و معبد به۱۴۵۰ سال پیش از میلاد و قوشا تپه به ۷ هزار سال پیش از میلاد می‌رسد. اولین بار در حدود ده سال پیش از انقلاب اسلامی چارلز برنی در این محوطه، عملیات کاوش را شروع نمود.

این محوطه شامل ۲۸۰ سنگ‌افراشت باستانی است. این سنگ‌افراشت‌ها با ارتفاع متفاوت ۷۰تا ۲۶۰سانتی‌متری و اکثراً منقوش به اشکال انسان هستند. طرح انسان‌های حک شده بر روی سنگ‌ها به شکل افرادی دست به سینه و معمولاً بدون دهان است و تنها یک مجسمه حکاکی شده زن یافت شده که دارای دهان می‌باشد . تاکنون فقط هفت قطعه این نوع سنگ‌افراشت‌ها در منطقه حکاری کردستان ترکیه و یک قطعه هم در قپوزستان آذربایجان یافت شده‌است.

محوطه باستانی «شهریئری» در سال ۱۳۸۱ از سوی میراث فرهنگی استان در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید. از زمان پیدا شدن این محوطه تاکنون، هشتاد درصد آثار آن از میان رفته‌است!


🆔 @ancientaz

🔴 استرداد بقایای گنجینه غارت‌شده آذربایجان به ایران

مجموعه‌ای از آجرهای تزئینی که قدمت آن‌ به ۷۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد و از محوطه باستان‌شناسی در آذربایجان به سرقت رفته بود به طور کامل به ایران بازگشت.

اخیرا دو آجر بزرگ از این مجموعه به ایران بازگردانده شده‌اند و پیش‌تر در سال ۱۳۹۹ هم ۴۹ آجر باستانی لعابدار به موزه ملی ایران تحویل مسترد شده بود.

این ۵۱ آجر لعابدار کشف‌شده که اندازه اغلب آن‌ها تقریباً بیش از ۳۰ سانتی‌متر مربع است، دارای انواع مختلفی از نقوش شامل شیرها و گاوهای بالدار با سر انسان، چهره‌های اساطیری، پرندگان شکاری، گوزن‌ها و طرح‌های گلدار یا هندسی هستند که از قلایچی، یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی در آذربایجان غربی واقع در شمال شهر بوکان ، به سرقت رفته بودند. قلایچی پایتخت پادشاهی ماناییان بود.

این آثار در سال ۱۹۹۱ یک فروشنده آثار باستانی ایرانی که در سوئیس زندگی می‌کرد با «جان کرتیس» مسئول بخش خاورمیانه موزه بریتانیا در آن زمان، برای فروش مجموعه‌ای از آجرهای باستانی قلایچی در انبار او باقی مانده بودند!


🆔 @ancientaz

🔸 قوبول دره سی باستانی هوراند ؛

رودهای کوچک و جویبارهای متعددی از این دره به سوی رود قره سو جاری است.

#دشت گسترده ی وسیعی به نام لشکرگاه یا میدان هوشنگ شاه در این قسمت واقع است که قطعات سفال شکسته و سنگ چخماق، مربوط به قرون اولیه هزاره اول قبل از میلاد مسیح، به طور پراکنده در آن دیده می شود.
در دهستانها و روستاهای شهرستان #هوراند در استان آذربایجان شرقی آثار باستانی متعددی وجود دارد

تپهٔ تاريخى اژدها داشى در اين دره قرار دارد. بر بدنه و بالاى آن غارهايى است که به گفتهٔ اهالى هر کدام گنجايش بيش از دو هزار نفر را دارد.

بر روى تپه‌‌هاى قوبول دره‌ سى، حفارى و تخريب‌هاى ناهنجارى صورت گرفته و تعداد قابل توجهى مجسمه‌‌هاى سنگى بيرون ريخته است. اين مجسمه‌ها که تعداد آن‌ها از صد بيشتر است و در غارهاى وسيع سينهٔ‌ کوه پيدا شده‌اند، اکثراً صورت مردان جنگى را دارند که دست بر سينه ايستاده‌اند. همچنين در قوبول دره‌سى ميدانى است به نام هوشنگ شاه (لشگرگاه) و معبدى به نام جلال تالان که احتمالاً بازماندهٔ يک آتشکده است.

علاوه بر آن، مجسمه‌هاى ديگرى نيز به شکل گاو يا افراد غيرنظامى از اين منطقه کشف شد


🆔 @ancientaz

‍ 🔸 به تاریخ (۹۸/۲/۲۸) اتفاقی متفاوت در تاریخ میراث فرهنگی کشور روی داد.
برای اولین بار یک مقام رسمی در یک خبرگزاری رسمی از ترک بودن دولت "مانناها: سخن گفت...
«نادر فلاحی» مدیر کل میراث فرهنگی استان اردبیل در گفتگو با خبرگزاری ها گفت: «ماننا ها دولتی ترکی بودند که از حدود هزار تا هفتصد سال پیش از میلاد در شمال غربی ایران حکومت می کردند. این تمدن میراث دار تمدن‌های «توروککی»، «لولوبی» و «قوتی» است و شهرستان خلخال نیز بخشی از آن بوده است.»

اشاره آقای " فلاحی" به تُرک بودن «ماننا»ها، خشم محافل ضد ترک و نژادگرا را برانگیخت و این مدیر آذربایجانی مورد حمله آذری پندارها قرار گرفت.
شدت هتاکی ها و هجمه ها تا حدی گسترش یافت که تحت فشار این جریانات، اکثر خبرگزاری‌های رسمی این خبر را به کلی از خروجی خود حذف کردند و یا عبارت مربوط به «ترک بودن ماننایی ها» را از محتوی خبر سانسور کردند.
این خبر بر سر کشف جامی نفیس و نقره ای از گورستان "چالادئم شال" خلخال و صدها اشیا از دوران آهن اعلام شد.
هرچند هرگز جام هرگز رونمایی نشد و طرح های روی آن انتشار نیافت اما این اتفاق خرق عادتی بود که ماندگار شد.

بدون شک مهارتهای هنری در جام این محوطه قوتی-ماننایی همگون با سایر مناطق تالش ،مارلیک،خوروین، سیلک، هفتوان،یاریم تپه ،حسنلو و دشت گرگان بود.
مدارک سومری در هزاره سوم قبل از میلاد از ارتته در کوههای هوروم نام می برند.
اردبیل در شرق آذربایجان و گستره قوتی اوم و یا آرتتا قرار می گیرد و کوههای هورومی و روستای هوروم در این منطقه است.

مساله بسیار مهم امشب این است که نام خلخال را محلی ها "هرو/هیرو"می گفتند که با کلمات سومری و اورارتویی (اور/ایری/اورو𒌷 یعنی شهر از واژه هور/هورماق=شبکه سازی و ایجاد ترکی که بعدها به صورت اردو وارد زبانهای فارسی و روسی شده است) یکسان است.
اما مهم تر از اینها همین واژه سومری با نگاره همگون صدای "قور" هم دارد که ریشه امری "قورماق"یعنی ایجاد دارد.
محقق روس "کیلاناوا" نیز ایده ای مشابه دارد و خلخال را کلمه پرو تورکی به معنی ییلاق و محل استراحت می‌داند

اَسَن قالین

منابع:
-باستانشناسی. تهران: انجمن آثار ملی. صص. ۳۷
-[1]Киланава Б. И. К этногенезису грузин. (Роль фактов индоевропейских и тюркских языков в изучении этнонимов kartvel-i, eqr-i, iber-i, kolx-i). АФМ, I, 1983
-ویژه نامه تاریخ منطقه اردبیل از دوران باستان وتا ظهور اسلام- مؤلف: منصور جدی- چاپ یاشماق صص ۳۰، ۷۳
-قوم های ایرانی پیش از آریاییان و آریائیان- نویسنده : دکتر فریدون عبدلی فرد – نشر هیرمند 1396 ص 145


🆔 @ancientaz

‍ 🔸 با شکست"ماننا" ها از لشگر جرار آشور، روسا پادشاه هشت کشور خان نشین"اورارتو" به کمک مانناها آمده بود(۲۷۱۴ سال قبل)اما از دشمن شکست می خورد و در کنار کوه سهند خنجر در قلب خویش فرو کرده و قهرمانانه زندگی خود را تمام می کند.

این از اولین نشانه های اتفاق اورارتو با مردم آذربایجان است که در همه کتیبه ها بر ساختن پل و آبادانی اشاره کرده اند.برخلاف برخی شاهان که از بریدن بینی و آتش زدن گفته اند...

فقط برای نمونه عرض کنم که پرکاربردترین کلمه سومری یعنی تینگری(خدا در زبان ترکی) در زبان حوری و اورارتو هم "تینگری" بود در کتیبه های اورخون تا کاشغری و اشعار ترکان فارسی گوی چون مولانا:
"ترك توی، ز هندوان چهره ترك کم طلب/زانکه نداد هند را صورت ترك، تنگری"(ج 5 ،ص 218)
یا:
"نايب تنگری توئی کرده به تيغ هندوی .سنقر کفر پيشه را سَن سَن گو تنگری(خاقانی ۴۲۴)

و این سیر پنج هزار ساله می رسد به شهریار که می گوید:
بو گوز للیک جهاندا سنه وئرمیش تانری..

و اما؛
قلعه باس دام(بسطام)( ساختمان)در شهر قره ضیاالدین واقع شده است.
این دژ به دستور روسای دوم (۶۴۵–۶۸۵ قبل میلاد) ساخته شده و یکی از سه شهرمهم اورارتو ها بوده‌است.

در آخرین سال‌های پادشاهی ناصرالدین‌شاه، گروهی از عشایر جلالی در(۴)کیلومتری شمال آراز یک گور اورارتویی را پیدا می‌کنند. این دخمه از اتاق‌ها و تاقچه‌های متعددی در دل سنگ ساخته شده بوده و اشیا فراوانی متشکل از ظرف‌ها،دیگ‌های بسیار بزرگ به شکل خدابانوی بالدار، دستبند، یراق‌آلات، زنگوله و... بوده‌اند.بر روی زنگوله مفرغی، کتیبه کوتاهی نام شاه اَرگیشتی یکم (۷۸۵.ق.م) را بر خود داشت،اشیای گور به سرعت به تاراج رفتند.از سرنوشت بسیاری از آثار پیدا شده در این گورصخره‌ای اطلاعی در دست نیست.
گورصخره‌ای مهم دیگری نیز در سال (۱۹۰۵) در نزدیکی روستای «قوشی» کشف شد.در این دخمه نیز اشیایی همچون دسته دیگ و کمربند نگارین مفرغی وجود داشت.گزارشات متعدد از تاراج دیگر محوطه ها وجود دارد.

بسیاری از اشیای غارت شده از موزه ارمنستان سردر آوردند.همچنانکه بدون رسته زبانی تحلیلی زبان ارمنی با اورارتوئیان التصاقی زبان،توانسته در جهان این تمدن را در کنار خویش جعل کند.
این تمدن شگرف و تمدن ماننا با هزاران شی ارزشمند قابلیت داشتن موزه های اختصاصی در شمالغرب کشورمان را دارند.

اَسَن قالین
دکتر رحیم آق بایراق


🆔 @ancientaz