مقاله تحقیرشدگی به قلم علی صدر

ظلم، جهل و برزخیان زمین:
خشونت و جنگ به عنوان ابزار گفتگوی تمدن‌ها:
...روسها از بالا و با تحقیر به ایرانیها نگاه می‌کردند اما ( با استثناهایی نادر مانند گریبایدوف) می‌توانستند حدس بزنند که در ذهن این ملت چه می‌گذرد. در مقابل، ایرانیها با ترس و حقارت به "روس منحوس" نگاه می‌کردند اما نمی‌توانستند حدس بزنند که در ذهن آنها چه می‌گذرد چون باید مدام مراقب رقیبان و دشمنان داخلی باشند. زمانی هم که بیم از دسایس رقیبان ندارند و نگران قدرت خویش نیستند از فرهنگها و جهان‌بینی‌های ملل دیگر چندان اطلاعی ندارند و ترجیح می‌دهند در هر فرصتی کفار را ارشاد کنند. از این روست که بعد از این همه سال نبرد خونین و کشمکش ایدئولوژیک، درک مطایبهء مرد ملحد روسی، که گویی همه چیز را درباره همه کس می‌داند، همچنان برای ناظر ایرانی دشوار می‌نماید....

تحولات فرهنگی نتیجه تغییرهای مادی اجتماعی‌اند، و ساختار اجتماعی مانند عددی ده رقمی است که تغییر ناشی از جابه جاشد هر یک از ارقام آن به ظاهر کوچک می‌نماید اما در عمل به نتیجه‌ای جدید و غافلگیرکننده می‌انجامد.

* بخش‌هایی از فصل یکم (سودائیان عالم پندار) *
کسانی اعتقاد دارند جامعه بشری را نمی‌توان زمینی خالی فرض کرد و دست به مهندسی اجتماعی برای ساختن ساختمانی مطلوب از روی نقشه زد. اول، نقشه اجتماعی نه بر زمینی بایر، بلکه در محیطی زنده به اجرا در می‌آید و برای ساختن هر بنایی باید بنایی دیگر را نابود کرد، و اگر در نقشه اولیه تجدید نظر شود، چه بسا بنای ویران شده قابل احیا نباشد. دوم، طرحهای اجتماعی ناچارند خرده فرهنگ میانگین و مدل را در نظر بگیرند و چنین چیزی وجود ندارد. سوم، نتیجه طرحهای اصلاح اقتصادی وقتی از صافی خصوصیات روانشناختی خرده فرهنگ‌ها بگذرد همانی نخواهد بود که روی کاغذ در نظر گرفته شده است. چهارم، وقتی نخستین تغییر در جامعه اعمال می‌شود، با جامعه‌ای جدید روبه روییم غیر از آنچه ابتدا مبنا گرفته‌ایم. و چون تغییرهای پیاپی سبب می‌شود جامعه بازشناختنی نباشد، طرحهای بعدی در حکم تیرهایی در تاریکی است. بنابراین مهندسی اجتماعی، در عمل، نقش زدن بر شن روان است که هر لحظه به شکلی تازه در می‌آید. مخالفان مهندسی اجتماعی گاه دستکاری از بالا در کشورهایی مانند ایران را مثال می‌زنند که پس از هر تغییری در بافت جامعه، صورت بندي جديد چنان تازگی دارد و مهارناپذیر است که پیشتر قابل تصور نبود.
در مقابل، کسانی اعتقاد دارند کار بشر مهندسی است و گرچه می توان به نتایج کار نمره قبولی نداد، اصول مهندسي اجتماعی به اندازه مهندسی فنی اعتبار دارد. حتی در کشورهای بزرگ صنعتی پلهایی فرو می‌ریزد و دستگاههایی از نظر طراحی، اسباب خنده و ملامت می‌شود، اما اصول مهندسی زیر سؤال نمی‌رود. همه کسانی که اهل مهندسی اجتماعی بوده‌اند به شهرت، یا بدنامی، و به درجاتی متفاوت از موفقیت رسیده‌اند. جزیره کوچک سنگاپور در جنوب شرقی آسیا به این سبب در فهرست کشورهای سرآمد جهان قرار گرفته که افسرانی تعلیم دیده زیر دست مستعمره‌چیان انگلیسی اصول سربازخانه را در کشور نواستقلال به اجرا درآورده‌اند. با این همه، زمانی که همین دولت، با کارنامه‌ای درخشان در مهندسی اجتماعی، دریافت که خرده فرهنگ غالب جامعه در خطر اقلیت‌شدن است و دست به تشویق افزایش موالید در یک قشر معین زد، به این مشکل برخورد که درس‌خوانده‌های مرقه، یعنی درست اعضای همان خرده‌فرهنگی که قرار است سروری کند، از پرورش فرزندان بیشتر اکراه دارند زیرا برای این کار باید از رفاه فردي خویش بکاهند. در کوبا، کاسترو بر پایه نظریه‌ای اجتماعی دست به مهندسی زد و در بریتانیا، تاچر بر پایه نظریه‌ای فردگرایانه. همه این مهندسها دوستانی خطا پوش و منتقدانی بیرحم دارند.

رجوع به نقطه صفر تاریخ که برای رسیدگی به شکایتهای فرهنگها و ملتها از یکدیگر بتوان از آنجا شروع کرد ناممکن است. از هرجای تاریخ شروع کنیم کسانی خواهند گفت جدال مورد بحث سوابقی دیرین تر دارد و چنین نیست که امروز، آن سال یا یک قرن پیش درگرفته باشد.
‏محمد قائد (ظلم، جهل و برزخیان زمین)

فرهنگها بیش از آنکه خشونت را کاهش داده باشند به آن مهار زده ‌اند و سازمان داده‌اند.

بخش‌هایی از فصل دوم:
خشونت و جنگ به عنوان ابزار گفتگوی فرهنگها

اگر جنگ ادامه سیاست باشد و اگر سیاست با هدف یافتن راههایی جدید برای ایجاد درآمد باشد. پس جنگ هم، در اساس، نوعی کاسبی است. اما جنگاوران گرچه کاسب هم هستند، پولکی نیستند. آدم پولکی نمی‌تواند جنگجوی خوبی باشد. نیازی نیست گفتگو میان فرهنگها حتما پشت میکروفون و دربرابر دوربین تلویزیون انجام گیرد. طرز جنگیدن، صلح کردن، رشوه گرفتن و رشوه دادن نیز هر یک به نوبهء خود نوعی گفتگو بین تمدنهاست.
***

روسها و کلا غربیان، خلاصی از اجبار در انتخاب نوع کفش و جوراب در دیدارهای رسمی، و آزادی خوردن و نوشیدن در ایران را به برکت جنگ، و پس از پیروزی در جنگ، به دست آوردند. همهء قدرتهای بزرگ کلیات منافع و جزئیات فرهنگ خویش را با جنگ به مغلوب‌ها تحمیل کرده‌اند و مغلوبها پس از ناکامی در جنگ پی برده‌اند که اشکالی در کار است و باید اوضاع اصلاح شود.
***

در ایران تسلیم شدن به دشمن فرضی یا واقعی خارجی مطلوب‌تر از سازش با رقیب داخلی است. همه جناح‌ها، سلسله‌ها و خرده فرهنگ‌هایی که به طریقی و به گونه‌ای طی دوره‌ای از میدان به در افتاده‌اند معتقدند که در واقع از نیروی خارجی شکست خورده‌اند. در شکست از نیروی خارجی، هر نیرویی که باشد به این شرط که قوی ترین باشد، توجیهی غایی و نیازی خودآزارنه نهفته است که همه به یکسان به آن احتیاج دارند و از آن لذت می‌برند. اعترافی دردناک به اینکه یک فکر امکان تحقق و بخت پیروزی نداشت بسیار دشوارتر از آن است که "ثابت" شود توطئه‌ای خباثت‌آمیز در کار بود. در مورد اول، منتقدان به چند و چون‌هایی آزار دهنده دست خواهند زد، در حالی که فرض دوم تا ابد "قانع‌کننده" است.

datastream (1).pdf

بخش‌هایی از فصل سوم:
برخورد فرهنگهای شفاهی و مکتوب
در آثار پرفسور، شیخ و شهید

واژه‌ی " انتقادی" را نه در مفهوم تحلیل، حلاجی‌کردن و زیر ذره‌بین گذاشتن، بلکه در وجه حمله و خرده‌گیری و انکار معنی می‌کنند؛ این برداشت از روشی که در مغرب زمین در مورد هر متن و پدیده‌ای اعمال می‌شود، و چه بسا با تلقيِ مثبت از موضوع همراه باشد، تحقیق در زمینه ریشه های اسلام را بسیار دشوار و حتى خطر آفرین می کند. دیگر نکته‌ی مهم مقاله این بود که تفسیر متون اسلامی باید از درون آن برخیزد، نه از محیط بیرون، و تفسیر استعاری و تمثیلی متون اسلامی که هزار سال پیش کاملا رایج بود امروز جای خود را به ترجمه تحت‌اللفظی داده است و تلاش برای احیای سنت دیرین ممکن است با مقاومت شدید کسانی رو به رو شود که (احیای) چنین برداشتهایی را کفرآمیز می‌دانند، در حالی که زمانی چنین تفاسیری در دنیای عالمان اسلامی بسیار رایج بود.
***
مسیر برخورد تمدنها۔ فرهنگها۔ طبقات را می توان چنین توضیح داد: مطالبی که قرنها شفاها تکرار می‌شده اکنون روی کاغذ می‌آید و به دست کسانی می‌افتد که به آن از دید انتقادی هم در مفهوم تحلیل علمی و هم در معنی داوري ارزشی - برخورد می‌کنند، و شنوندگان عمدتا مذکری که در سکوت تسبیح می اندازند جای خود را به میلیونها گوش و سپس میلیونها چشم خرده‌گیر می‌دهند. تحلیل انتقادی همچنان روی کاغذ انجام می شود، نه بر صفحه تلویزیون که جای احساسات آنی است و در ساعات پربیننده اش کمتر کسی حوصله بحثی در حیطه‌ی متن شناسی دارد.

مصاحبه دربارة «ظلم، جهل و برزخيان زمين» ــ 1
http://www.mghaed.com/interviews/zolm.shargh.89.htm

«با تغییر طرز فكر مؤمنان در نتیجه تغییر شرایط زندگى، بسیارى از تفسیرهاى نواندیشان دینى نیز براى خود جایى خواهد یافت و شاید بهتر باشد نواندیش دینى همچنان نقش منتقد ایفا كند.  با نتیجه‏گیرى از آنچه در صد سال گذشته در ایران اتفاق افتاده، در مجموع مى‏توان گفت جاى صحیح دینِ سنـّتى در موقعیتِ تقیه، و موقعیت مناسبِ نواندیشىِ دینى، موضعِ سخنرانى است: اولى در برابر بدعتهاى دومى مقاومت مى‏كند و محكم "نه!" مى‏گوید، اما رفته‏رفته آنها را مى‏پذیرد و چنان به‏عنوان روش جارى جا مى‏اندازد كه گویى از روز ازل چنین بوده است.  تعادل مطلوبِ اجتماعى بیشتر نتیجه توازن قدرت خرده‏فرهنگ‏هاست تا حاصل مباحثاتى یكسره فلسفى.»

اسم این حرف‌ها را گذاشته‌اند گفتگوی تمدن‌ها:
... درهرحال، جنگ، چه درون ملل و چه بین آنها، به منظور تملك و برای سروری است. ایرانیهای مذهبی و غیرمذهبی باید به قدری در سر و كلۀ هم بزنند تا فرسوده شوند و از فرط استیصال یاد بگیرند با هم كنار بیایند و این قدر دنبال حقیقت نگردند.  ایران صد سال پیش فرقی با افغانستان نداشت و تهران كم و بیش مثل كابل بود.  اگر حالا ما از ”محدودیتهای نقد روشنفكری“ شكایت می‌كنیم فقط به بركت ورود فكر جدید و كشف نفت است، كه هر دو هدیۀ غربی است.  غربی باید برای این مرز و بوم اهورایی چه كند تا ما از سر گناهانش بگذریم؟
...

امروز حرفی كه ذائقۀ ‌ایرانی می‌پسندد این است كه صنعت و تمدن خارجه از عهد باستان روی شاخ سبیل نفت ایران می‌چرخیده پس ایرانی باهوش‌ترین ملت دنیاست و جهانیان باید در برابر معنویت و فرهنگ و شعورش خاضع و خاشع شوند و دَم و دود ما را ببينند.  اسم این حرفها را گذاشته‌اند گفتگوی تمدنها.

بخش‌هایی از فصل چهارم:
سقوط از متعالی به مبتذل در رویاروییِ فرهنگها
برخی غربیان ایران را عمیقا دوست داشته‌اند، ترجیح می‌داده‌اند همین‌جا بمانند و در مواردی کوشیده‌اند به این مردم خدمت کنند. کسانی از آنها این کشور را در جهان سوم مکانی ممتاز با مردمی بسیار مغرور و جامعه‌ای آکنده از ادبیات و شعر و فلسفه دیده‌اند. یک دیپلمات آلمانی جهاندیده که به چندین زبان غربی و شرقی تسلط داشت و هشت سال در تهران کاردار بود بعدها نوشت: " در هیچ‌جا به اندازه ایران این همه دوست خوب نداشته‌ام و این همه آدم که ارزش آشنایی داشته باشند نشناخته‌ام. بعضی سالهای بسیاری را در این کشور گذراندند و همین جا به خاک رفتند. اما درجه تأیید این فرهنگ و جامعه از سوی ناظران تا حد زیادی بستگی به دور یا نزدیکی آنها به مردم ایران دارد. در نمای درشت، ریزه کاری‌هایی به چشم می‌آید که در چشم‌انداز دیده نمی‌شود. نظر پر تحقیرِ اشخاصی از قبیل گوبینو را که آشکارا پیشداوری‌های نژادپرستانه قرن نوزدهمی داشت، هرچند که مشاهداتش در مواردی واقعا جالب است، کنار بگذاریم و ایران را از دید کسانی ببینیم که از نزدیک با ایرانیان معاشرت و بخصوص رابطه کاری داشته‌اند. آن تصویر، چه در گذشته و چه امروز، در چشم بسیاری خارجیان از این قرار بوده است: سرزمینی خشک و بد آب و هوا، شهرهایی با معماری زشت، جامعه ای نیمه متمدن، مردمی دو رو و خوگرفته به کرنش در برابر بالادست و تكبر به زیردست، با درجاتی بسیار متفاوت در برخورداری از صفت درستکاری، که از داشتن مربیان دلسوز و باصلاحیت محرومند. تا پیش از آن روایت، چنین تصویری با صراحت روی کاغذ نیامده بود، به این سبب که کمتر سیاحی تا آن حد آزرده خاطر شده بود.

در روانشناسی اجتماعیِ برخورد فرهنگها و طبقات چند نکته می توان یافت. اول، هرچه طرف انتقاد کننده قوی‌تر باشد، ضربه‌ی وارده دردناک‌تر و احساس مظلومیت در طرف ضعیف بیشتر است.
دوم، روند فرافکنی (به مصداق " تیر از کمان چو رفت نیاید به شست باز ) برگشت ناپذیر است. زمانی که صفتی به دیگران، یا به طرف مقابل، نسبت داده شد، طرف نسبت دهنده هرگز از نظر روحی قادر نخواهد بود آن را پس بگیرد و بپذیرد این در واقع خصلت خود اوست که همانند خدنگی زهرآگین به سوی حریفان پرتاب شده. درجه‌ی عقل و انصاف فرد در این داوری کم تأثیر است زیرا موضوع بیش از آنکه عقلانی باشد مربوط به مکانیسمی دفاعی و توجیهی است. پس از بیرون انداختن آب دهان، بلعیدن آن بینهایت دشوار است، و خون پس از خروج از بدن، ناپاک تلقی می شود.
وقتی فرهنگی از سوی فرهنگ بالادست تحقیر می شود، پاسخ آن ممکن است نه مقابله به مثل، بلکه پرخاش باشد. فرهنگ قوی‌تر به فرهنگ ضعیف‌تر نزدیک می‌شود و به معاینه آن می‌پردازد، در حالی که فرهنگ ضعیف‌تر نه تنها قادر به چنین کاری نیست بلکه از فهم گزارش حریف از آن معاینه در می‌ماند.

بخش‌هایی از فصل پنجم:
اصلاحات دینی به عنوان مبحثی درون‌فرهنگی

انسان در همان حال که جهت حرکت خویش در دریای حوادث را با ستاره‌ی قطبی وجدان تنظیم می‌کند، ناچار است خودِ ستاره‌ی قطبی را هم بیابد و مرز میان خیر و شر را تعیین کنند. این معادله‌ی دشوار بیش از یک مجهول دارد و متغیرهای آن بر یکدیگر اثر می‌گذارند.

امتیاز انسان در تربیت‌پذیری و قدرت یادگیری و توانایی‌اش در انتقال تجربه‌هاست، نه در فطرت طبیعی‌اش. پاره‌ای رفتارهای فطری، به معنی قدیمی، ناخوشایندتر از آنند که قابل تقدیس باشند. آنچه از ما بر می‌آید رجوع به اتفاق نظر و قرارداد است و بس. صدها مورد و مثال و نمونه‌ی دیگر وجود دارد که نشان دهد نظر اصحاب نمایندگی طبیعی و اقتصاد فطری معطوف به ایدئولوژیها و خرده‌فرهنگ‌هایی معین است، نه به کل بشر در همه جا و در هر شرایطی. عادات آشنا را نباید به معنی فطرتِ واحد و یگانه‌ی انسان گرفت. مجموعه‌ی عادات موجود در فرهنگها با یکدیگر متفاوتند و هر فرهنگی، بسته به دگرگونی در پایه‌های مادی آن و شدت فشاری که از بیرون وارد می‌شود، تغییر می‌کند. ما در باره‌ی فطرت و طبیعت بشر بسیار کمتر از آن می‌دانیم که بتوانیم اطلاعاتمان را مبنای بحثی اجتماعی بگیریم، تا چه رسد که بر پایه‌ی آنها قانون وضع کنیم.

از نظر فطرت قدیم، بشر میل دارد فاصله پاسخ و انگیزه هرچه کمتر باشد. از نظر فرهنگ جدید، دادگاه فوری و اعدام سرپایی به جامعه صدمه می زند. پس فرهنگ بر فطرت تقدم می‌یابد تا رفتار مردم بهبود یابد.