በምሽት የምንሰማው አዋኪ የእንቁራሪት ድምፅ ምስጢር
=====================
ብዙ ግዜ ተደጋግሞ እንደተባለው የተፈጥሮ አሰራር እጅግ ሚስጥራዊ ነው፤ ስለአሰራርዋ ይበልጥ ለማወቅ በተሞከረ ቁጥር የያዘችው እውነታና ሃቅ እጅግ አስደማሚ ሆኖ ይገኛል፡፡ በቅርቡ Cell Press በተባለ አለም አቀፍ ጆርናል በእንቁራሪቶች አለም ስለሚካሄደው በድምፅ የመራባት እንቆቅልሽ እና ሴት እንቁራሪት እንዴት ሳምቧዋን ተጠቅማ የወንዶቹን ድምፅ መለየት እንደምትችል የሚያሳይ አስገራሚ ጥናት በሚኒሶታ ዩኒቨርስቲ ወቶ ነበር፡፡
እንደተመራማሪዎች ማብራሪያ ከሆነ በእንቁራሪቶች አለም የድምፅ ሞገድ የመራቢያ ቁልፍ ነው፡፡ ብዙ ግዜ እንደምናስተውለው በምሽት የምንሰማው አዋኪ የእንቁራሪት ድመፅ ወንዱ እንቁራሪት ሴቷን ለመገናኘት ሲፈልግ የሚያወጣው ረዥም የድምፅ ሞገድ ነው፡፡ በመራቢያ ወቅት ሁሉም ወንድ እንቁራሪቶች ይህን አዋኪ ድምፅ ሴቷ ባለችበት ቦታ የሚያሰሙ ሲሆን ሴቷ እንቁራሪትም ሳምባዋን ተጠቅማ ተመሳሳይ ከሆኑት ድምፆች መካከል ዝርያዋን ለይታ ማውጣት ትችላለች፡፡ ይህ እንዴት ይሆናል
ሴት እንቁራሪቶች በሳምባቸው በሚተነፍሱበት ወይም (inflate) በሚያደርጉበት ጊዜ ለድምፆቹ የሚኖራቸው የታንቡር ስሱነት (eardrum's sensitivity) ቀንሶ የሚገኝ ሲሆን በዚህ ሂደት ውስጥ ግን በተወሰነ የፍሪኪዌንሲ ክልል ውስጥ ተመሳሳይ ዝርያ ያላቸው የወንድ አንቁራሪት ድምፆችን በቀላሉ ለይቶ ለማውጣት ያስችላቸዋል፡፡ የሚኒሶታ ዩኒቨርስቲ ተመራማሪዎች ይህን ሴት እንቁራሪቶች በሳምባቸው የሚከውኑትን አስገራሚ ድርጊት spectral contrast enhancement ብለው የሚጠሩት ሲሆን፤ ይህም በተለያየ ሞገድ ከሚሰሙ አዋኪ ድምፆች ውስጥ የዝርያቸውን ስፔክተረም በመለየት የመረባት ሂደታቸውን የሚያስጀመር ተግባር ነው፡፡
በጥናቱ ላይ ዋና ተሳታፊ የነበሩት ዶክትር ኖርማን ሊ እንደሚስረዱት ይህ አስገራሚ የሴት እንቁራሪቶች የሳምባ ሚና ከውጭ የሚሰሙ አዋኪ ድምፆችን ለመከላከል እንደምንጠቀመው አላስፈላጊ የድምፅ ማስወገጃ (noise cancelling) መተግበሪያዎች ወይም ስርዓቶች ጋር ተመሳሳይንት እንዳለው ይናገራሉ፡፡ ተመራመሪዎች ይህን ጥናት ለማካሄድ ከዚህ በፊት በተሰሩ ተዛማጅ ምርምሮች እና በቤተ ሙከራ ውስጥ በተገበሩት ሌሰር ቫይብሮሜትሪ (laser vibrometry) በተሰኘ ሳይንሰዊ ቴክኒክ በመጠቀም ምርምሩን ማካሄዳቸውን ገልፀዋል፡፡
ምንጭ፡ Sciencetimes

በሳይንስ፣ ቴክኖሎጂ፣ ምህንድስና እና ሒሳብ ላይ ያተኮረው ወርክሾፕ
========================
በቴክኖሎጂ እና ኢኖቬሽን ኢንስቲትዩት አዘጋጅነት የሚከናወነው ይህ በሳይንስ፣ ቴክኖሎጂ፣ ምህንድስና እና ሒሳብ ላይ ያተኮረ ወርክሾፕ ነገ ከጠዋቱ 3 ሰዓት አንስቶ በኢኖቬሽን እና ቴክኖሎጂ ሚኒስቴር አዳራሽ ይደረጋል፡፡ በዋናነት ሴቶች በሳይንስ፣ ቴክኖሎጂ፣ ምህንድስና እና ሒሳብ ላይ ያላቸው ተሳትፎ የሚቃኝበት ዝግጅቱ ጥሪ የተደረገላቸው ልዩ ልዩ ባለድርሻዎች እና የተቋሙ ተመራማሪዎች ታዳሚ የሚሆኑበት ይሆናል፡፡
በመድረኩ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የሴል ኤንድ ሂዩማን ሳይኮሎጂ ምሁር እና የተፈጥሮ ሳይንስ ኮሌጅ ፆታ ቢሮ ኃላፊ ፕሮፌር የዓለምፀሐይ መኮንን፣ የስቴም ፓወር ዋና ዳይሬክተር ቅድስት ገ/አምላክ እንዲሁም ከ100 በላይ የፈጠራ ስራዎችን ያበረከተው ቢኒያም መንግስቱ ሙያዊ ገለፃዎችን ያቀርቡበታል፡፡
በመድረኩ ልዩ ልዩ አንኳር ጉዳዮች ተነስተው ውይይት እንደሚደረግባቸው ይጠበቃል፡፡

በሴቶች የሳይንስ፣ ቴክኖሎጂ፣ ምህንድስና እና ሒሳብ (STEM) ላይ ያተኮረው ወርክሾፕ ዛሬ ተከናወነ
========================
ሴቶች በሳይንስ፣ ቴክኖሎጂ፣ ምህንድስና እና ሒሳብ (STEM) ላይ ያላቸውን ድርሻ አስመልክቶ የተዘጋጀው ወርክሾፕ ዛሬ በቴክኖሎጂ እና ኢኖቬሽን ኢንስቲትዩት ሲካሄድ ውሏል፡፡ ወርክሾፑ ከሰባት የተለያዩ ትምህርት ቤቶች የተውጣጡ ተማሪዎችን እንዲሁም የኢንስቲትዩቱን ተመራማሪዎች እና ሌሎች ምሁራንን ተሳታፊ ያደረገ ነበር፡፡
ከጥቂት አርስት ዓመታት በፊት ሴቶች በሳይንስ፣ ቴክኖሎጂ፣ ምህንድስና እና ሒሳብ ብቻም ሳይሆን በማንኛውም ትምህርት ገበታ ላይ ለመሳተፍ እጅጉን አዳጋች ይሆንባቸው እንደነበር ያወሱት የቴክኖሎጂ እና ኢኖቬሽን ኢንስቲትዩት ም/ዋና ዳይሬክተር ኢ/ር ተሾመ ሳህለማርያም ከጊዜ ወደ ጊዜ ግን ሁኔታዎች እየተሻሻሉ መጥተው አሁን ላይ ሴት ኢትዮጵያውያን ሳይንቲስቶች ብቅ ብቅ እያሉ ስለመሆናቸው ተናግረዋል፡፡ ሳይንስ እና ቴክኖሎጂ በሰላምም ሆነ ሰላምም ባልሆነ ጊዜ ትልቅ ለውጥ ያመጣል ያሉት ኢ/ር ተሾመ አብዛኛው የህብረተሰባችን ክፍል እና የሀገራችን ተስፋ የሆኑት ሴቶች ዘርፉ ላይ በደንብ መንቀሳቀስ አለባቸው ሲሉ በፕሮግራሙ መክፈቻነት የቀረበው ንግግራቸውን አሰምተዋል፡፡
በቀጣይ ለታዳሚያኑ በሳይንስ፣ ቴክኖሎጂ፣ ምህንድስና እና ሒሳብ ምንነት፣ የኢትዮጵያውያን እንስት ተመራማሪዎች ተሳትፎ እንዲሁም የወደፊቱን መልካም እድል አስመልክተው በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የሴል ኤንድ ሂዩማን ፊዚዮሎጂ ምሁርና በተፈጥሮ ሳይንስ ኮሌጅ ፆታ ቢሮ ኃላፊ ፕሮፌር የዓለምፀሐይ መኮንን ምሁራዊ ገለፃን አቅርበዋል፡፡ ፕ/ር የዓለምፀሐይ የሰው ልጆች ለሺዎች ዓመታት በማሰስ፣ በመመልከትና በመሞከር ኑሯቸውን ከዙርያቸውን ጋር የተስማማ ሲያድጉ መቆየታቸውን ገልፀው ሴቶችም በዚህ ውስጥ ያላቸውን ድርሻ በተለይ በኢትዮጵያም ሆነ ዓለም አቀፍ ደረጃ ስኬታማና ፈር ቀዳጅ ስለሆኑ እንስት ምሁራንን በማውሳት ገለፃቸውን ለታዳሚው አቅርበዋል፡፡ ከታችኛው የዕድሜ እርከን አንስቶ ሴት ልጆችን በሳይንስ፣ ቴክኖሎጂ፣ ምህንድስና እና ሒሳብ ማነፅና ማነሳሳት እንደሚገባ የተናገሩት ፕ/ር የዓለምፀሐይ በዝግጅቱ ላይ ተሳታፊ ለነበሩት ታዳጊ ተማሪዎች ስንቅ ይሆን ዘንድ ልምድ እና ዕውቀታቸውን አካፍለዋለ፡፡
ሌላኛው የመድረኩ ገለፃ አቅራቢና የስቴም ፓወር ተወካይ ወ/ሮ ንግስት በበኩላቸው በዋናነት ተቋማቸው ኢትዮጵያና ምስራቅ አፍሪካ ውስጥ ስላሉት ማዕከላት፣ ስለሚያከናውናቸው ስራዎች፣ በማዕከላቱ ተሳታፊ አድርጎ ለስኬት ስላበቃቸው ተማሪዎቹ እንዲሁም ሴቶችን በሳይንስ፣ ቴክኖሎጂ፣ ምህንድስና እና ሒሳብ ለማብቃት ስለሚደርጋቸው ጥረትና ተግባር ላይ ስላዋላቸው ልዩ ልዩ ፕሮጀክቶች አብራርተዋል፡፡ የበርካታ ፈጠራ ስራዎች ባለቤት የሆነው ወጣት ቢኒያም መንግስቱም እንዲሁ በንድፍ ደረጃ ባሉትና ተግባራዊ ስለሆኑት ልዩ ልዩ የፈጠራ ስራዎች እንዲሁም ፈጠራዎቹን ወደ ተግባር ስለሚለውጥበት ሂደት ልምዱን ለተሳታፊ ተማሪዎች አካፍሏል፡፡
በዝግጅቱ ላይ የቴክኖሎጂ እና ኢኖቬሽን ኢንስቲትዩት ባለው አላማ ስልጣንና ተግባራት ዙርያ የስልጠና እና ድጋፍ ዳይሬክቶሬት ባልደረባው አቶ ካሳሁን ኤልያስ ማብራርያ የሰጡ ሲሆን የዕለቱን የመዝጊያ ንግግር ያቀረበት የዳይሬክቶሬቱ ዋና ዳይሬክተር ወ/ት ቤተልሄም መርጊያም ይህ ዝግጅት የመጨረሻው እንደማይሆንና በቀጣይም ሴት ተማሪዎችን የሚያነሳሱ መድረኮች በኢንስቲትዩቱ በኩል እንደሚሰናዱ ጠቁመዋል፡፡

የአየር ንብረት ለውጥ በምን ያክል መጠን የምግብ ዋስትናን እየተፈታተነ ነው
===========================
የምግብ ዋስትና ሲባል እርስ በእርሳቸው ተያያዥ በሆኑ አራት ዋና ዋና መገለጫዎች የሚብራራ ነው፡፡ የመጀመሪያው የምግብ አቅርቦት ሲሆን ይህም ምን ያህል ምግብ ይመረታል የሚለውን ጉዳይ የሚያመለክት ነው፡፡ ሁለተኛ የምግብ ተደራሽነት ወይም ምን ያህል ሰዎች ምግቡን ማግኘት ይችላሉ የሚለውን የምንልፅበት አፅቅ ነው፡፡ ሶስተኛው የምግብ አጠቃቀም ወይም ምግቡ እንዴት እየተዘጋጀ እንዳለ እና የአጠቃቀም ሁኔታውን የምናስረዳበት ነው፡፡ አራተኛው እና የመጨረሻው ዋስትና ያለው ዘለቄታ ሲሆን ይህም የምግብ አቅርቦቱ እና የፍጆታው መጠን በአስተማማኝ ሁኔታ ዘላቂነት ሲያገኝ የምንገልፅበት ነው፡፡
ታዲያ የምርት እጥረት አልያም መጠነ ሰፊ የድርቅ አጋጣሚዎች በሚከሰቱበት ወቅት ከእነዚህ የሚመዘዙ ችግሮች በአራት መገለጫዎች ከፋፍለን ባስቀመጥናቸው ጉዳዮች ላይ አሉታዊ ተፅዕኖ ሲያሳድሩ እንመለከታቸዋለን፡፡ በአራት መገለጫዎች የሚብራራው የምግብ ዋስትና በመሰረታዊነት አደጋ ውስጥ ሊገባባቸው ከሚችሉ ብዙ ምክንያቶች መካከል የአየር ንብረት ለውጥ በቀዳሚነት ይቀመጣል፡፡ በቅርብ በተሰራው ጥናት ይህ የአየር ንብረት ለውጥ በምን ያህል መጠን የሰብል ምርታማነትን እና አለም አቀፍ የምግብ ዋስትናን እየተፈታተነ እንደሆነ ለማመልከት ሞክሯል፡፡
በሚኒሶታ ዩኒቨርስቲ የአካባቢ ጥናት ቡድን የተሰራው ይህ ምርምር በዓለም ዙሪያ በሰብል ምርታማነት ላይ ለአራት ዓመታት መረጃ በመሰብሰብ በምን ያክል መጠን በአየር ንብረት ለውጥ ወስጥ ያሉ ጉዳዮች የምግብ ዋስትናን እየተፈታተኑት እንዳለ ለማሳየት የሚሞክር ነው፡፡ የጥናት ቡድኑ በአለም ዙሪያ የፍጆታ መጠናቸው ከፍተኛ በሆኑ አስር የሰብል ምርቶች ላይ ያተኮረ ሲሆን፤ ከእነዚህም ውስጥ እንደ በቆሎ፣ ሩዝ፣ ስንዴ እና ማሽላ ያሉ በአብዛኛው የአለም ክፍል የሚበቅሉ ታዋቂ ሰብሎች በምርምሩ ላይ ሊካተቱ ችለዋል፡፡ በአለማችን ላይ ከፍተኛ የፍጆታ መጠን ያላቸው እነዚህን አስር የሰብል ምርቶች 83 በመቶ የሚሆነውን የምግብ ካሎሪን የሚስገኙ የምርት አይነቶች እንደሆኑም ተመራማሪዎች ይናገራሉ፡፡
በአጭር አመታት ውስጥ በፍጥነት እየተቀያየረ ያለው የአየር ንብረት ለውጥ የጥናት ቡድኑ በለያቸው 10 የሰብል ዝርያዎች ላይ ቀላል የማይባል ተፅዕኖ እያሳደረ ቢሆንም በተወሰኑ የአለም ክፍሎችና የሰብል ዝርያዎች ላይ ያለው የምርት ሁኔታ ተነፃፃሪ እድገት የሚይበት ሆነ ተገኝቷል፡፡ ይሁንና እንደአጠቃለይ ያለው ውጤት ሲታይ በአየር ንብረት ለውጥ የተነሳ በአብዛኛው የአለም ክፍል ከፍተኛ ምርት የሚታይባቸው ሰብሎች ቀንሰው ሲገኙ፤ እንደ ሩዝና ስንዴ ያሉ ዋና ዋና የምግብ ዓይነቶች ደግሞ በዓለም አቀፍ ደረጃ በከፍተኛ ደረጃ ምርታቸው ቀንሶ የተገኘ ነው፡፡
የጥናት ቡድኑ 20,000 በሚደርሱ በተለያዩ ሀገራቱ በተመረጡ መገኛዎች የሙቀት እና ዝናብ ተፅዕኖዎችን በመተንተን የሰብል ምርታማነት እንዴት በቀጥታ በአየር ንብረት ለውጥ ምክንያት አደጋ ውስጥ እንደሚገባ ለማመልከት ሞክሯል፡፡ ከጥናቱ የተገኙ ውጤቶች ከቦታውና ከሰብል ዝርያዎች ጋር በተያየዘ አንዱ ከአንዱ ልዩነት ቢኖራቸውም እንደአጠቃላይ ከምርምሩ የተገኘው ውጤት እንደሚያመለከተው በአለማችን ከፍተኛ ምርት የሚታይባቸው ዋና ዋና የሰብል አይነቶች በአየር ንብረት ለውጥ ምክንያት በመቀነስ ላይ መሆናቸውን ነው፡፡ ለአብነት በጥናቱ መሰረት የሩዝ ምርት በየዓመቱ ከ0.3% በላይ የምርት መቀነስ የታየበት ሲሆን በአለምአቀፍ ደረጃ የስንዴ ምርትም በየአመቱ በአማካኝ 0.9% እየቀነሰ እንደሚገኝ ጥናቱ ያሳያል፡፡ ይህም በቀጥታ የምግብ ዋስታናን ለማረጋገጥ የሚደረገውን ጥረት በብዙ ፈርጆች እየተፈታተነው የሚገኝ ነው፡፡ ከአብዛኞቹ የሰብል ምርቶች ድርቅን እና የአየር ንብረት ለውጥን የመቋቋም አቅም ያለው የማሽላ ምርት ከሌሎቹ በተለየ ሁኔታ መጠነኛ እድገት የታየበት ሲሆን፤ በተለይም ከሰሀራ በታች ባሉ የአፍሪካ ሀገራት፣ በደቡብ ምስራቅ እስያ እና በሌሎች አንዳንድ ቦታዎች ከ0.7 እስከ 0.9 እድገት የታየበት ምርት እንደሆነ ተጠቅሷል፡፡
ምንጭ፡ Theconversation

ደመናን የማዝነብ ቴክኖሎጂ (cloud seeding)
====================
የመጀመሪያው የክላውድ ሲዲንግ ሙከራ እንደአውሮፓውያኑ አቆጣጠር በ1946 በአሜሪካዊው ኬሚስትና ሜትሮሎጂስት ቪንሰንት ሼፈር እንደተከናወነ የሚነገር ሲሆን ከዚህ ጊዜ አንስቶ ደመናን በአርተፊሻል መንገድ ለማዝነብ፣ ጭጋጎችን ከቦታ ቦታ ለማዘዋወር እና ሌሎች ተያያዥ የዌዘር እንሃንስመንት (weather enhancement) ስራዎችን ለማከናወን እየዋለ እንደሚገኝ ይገለጻል፡፡ አየር በውስጡ እርጠበት የሚይዝ ሲሆን ይህን እርጥበት ያዘለ አየር በቴክኖሎጂ አማካኝነት ወደ መሬት በዝናብ መልክ እንዲወርድ ማድረግ የክላውድ ሲዲንግ ሚና ይሆናል፡፡
ቴክኖሎጂው ከዚህ ቀደም በነበረው አሰራር በዋናነት አርጠበት ይዞ ያለውን ዳመና ሲሊቨር አዮዳይድ (siliver iodide) የተባለውን ኬሚካልን በመጠቀም በተለይም ተበታትኖ የሚገኘውን የደመና ቅንጣት በማሰባሰብ እና ለዚሁ ስራ ተብሎ በተዘጋጀ አውሮፕላን አልያም በሌላ መንገድ በደመና ላይ በመርጨት ዝናበን ለማዝነብ የሚያስቸል ዘዴ ነው፡፡ ዌዘር ኢንሃንስመንት በሚባለው ሰው ሰራሽ ዝናብ የማዝነብ ሙከራ ብዙ የቴክኖሎጂ አቅም የሚጠይቁ መንገዶች ቢኖሩም ቀላሉ የሆነው በአካባቢው የሚገኘውን ደመና በመጠቀም የሚደረግ የከላውድ ሲዲንግ ቴክኖሎጂ ነው። Cloud seeding የተለያዩ ኬሚካሎችን በመጠቀም ደመና በዝናብ ወይም በበረዶ መልክ ወደ መሬት እንዲወርድ ማድረግ ሲሆን ለምሳሌ ከ ሲሊቨር አዮዳይድ በተጨማሪ የሶዲየም ክሎራይድ፣ ፖታሺየም ክሎራይድ እንዲሁም Dry ice (ብናኝ በረዶ) በመጠቀም ሰው ሰራሽ ዝናብ ማዝነብ ይቻላል። በቅርብ የተደረጉ ግኝቶች እንደሚያሳዩት የምግብ ጨው በደመና ላይ በመጠቀም የተሻለ ዝናብ ማዝነብ እንደሚቻል ይገለፃል።
በዚህ የረዥም ጊዜ ፕሮጀክት ላይ የምርምሩ ተሳታፊ የሆኑት በጠቅላይ ሚኒስቴር ፅ/ቤት የቴክኖሎጂ አማካሪ አቶ ዮዳሄ ዘሚካኤል ከዝግጅት ክፍላችን ጋር በነበራቸው ቆይታ ስለቴክኖሎጂው አሰራር ለማብራራት እንደሞከሩት የከላውድ ሲዲንግ አተገባበር በአጭር ጊዜ እና በረዥም ጊዜ ሊተገብር የሚችል መሆኑን አስረድተዋል፡፡ በኢትዮጵያ በቅርብ ጊዜያት ሲሞከር የቆው የቴክኖሎጂው አተገባበር በስፋት የሚገኙትን የሶዲየም ክሎራይድ እና ፖታሺየም ክሎራይድ ድብልቅ (ሃይድሮስኮፒክስ) በመጠቀም በአውሮፕላን የሚረጨው አተገባበር ሲሆን ከዚህ በኋላም ከግብርና ሚኒስቴር እና ከሌሎች ባለድርሻ አካለት ጋር ምርምሩን ይበልጥ በማበልፀግ በምን መልኩ ቴክኖሎጂው መተግበር እንዳለበት የሚወሰን መሆኑን ገልፀዋል፡፡
ምርምሩን አስፋፍቶ ለማከናወን የፅንሰ-ሀሳብ ማረጋገጫ (proof of concept) በሚሰራበት ወቅት ኢትዮጵያ ከቴክኖሎጂው ልታገኘው የምትችለው ሁለተናዊ ጥቅም በተለያየ ፈርጅ ለማየት መሞከሩን የሚናገሩት አቶ ዮዳሄ ከኢኮኖሚ አዋጭነት፣ ከቴክኒካል ፊሲቢሊቲ እና ከሌሎች ተያያዥ ጉዳዮች አንፃር ቴክኖሎጂው በሀገር ደረጃ ምን ምን ጉዳይ ላይ ሊተገበር እንደሚችል መጠናቱን ይናገራሉ፡፡ እንደሳቸው ገለፃ ብዙ ሀገራት ይህን ቴክኖሎጂ የሚተገብሩት የግድብ ስራዎች ላይ ውሃን በፍጥነት ለመሙላት እና ሌሎች የግብርና እንቅስቃሴዎች ለማፋጠን በመሆኑ እንደታላቁ የህዳሴ ግድብ ያሉ ፕሮጀክቶች በዚህ ቴክኖሎጂ አማካኝነት የዝናብ ውሃን መጠበቅ ሳያስፈልግ በፍጥነት ለመሙላት እና ዝናብ አጠር በሆኑ ቦታዎች የውሃ ሃብትን ለማስፋት ትልቅ አቅምን እንደሚፈጥር ይናገራሉ፡፡
ይህ ቴክኖሎጂ ካለይ ለመጥቀስ እንደተሞከረው ከሌሎች የዌዘር ኢንሃንስመንት ስርዓቶች አንፃር በዋጋ ደረጃ አነስተኛ የሚባለው ሲሆን እንደ አቶ ዮዳሄ አገላለፅም ለኬሚካል ርጭቱ በዋነኝነት የሚያስፈልጉት የሶዲየም ክሎራይድ እና ፖታሺየም ክሎራይድ ንጥረ ነገሮች በኢትዮጵያ እንደልብ መገኘታቸው ቴክኖሎጂውን ይበልጥ ለማስፋፋት እድል እንደሚሰጥ ይነገራሉ፡፡
ውድ የፔጃችን ተከታታዮች በዚህ ጉዳይ ላይ በቅርቡ ሰፊ ዘገባ የሚኖረን ይሆናል

ቴክ-ሳይንስ፤
=======
በዚህ ሳምንትም ለእርስዎም ሆነ መላው ቤተሰብዎ ይመጥናሉ ያልናቸውን መሰናዶዎች አጠናቅረን ቅዳሜን በመጠባበቅ ላይ እንገኛለን፡፡ ነገም እንደተለመደው
በአብይ ፕሮግራም፤ ባለንበት ዘመን ትልቅ አጀንዳ ስለሆነው “ዲጂታል ኢኮኖሚ”
በተመራማሪዎች የህይወት ታሪክ፤ ስለ ፕ/ር ምሩፅ ግደይ አራተኛና የመጨረሻውን ክፍል
በቴክኖሎጂ ታሪክ፤ ቴርሞሜትር
በተቋማት፤ የፈጠራ ባለሙያዎች ከኢንቨስተር እና ሌሎች አጋሮች ጋር ከሚያስተሳስረው “ብሉሙን ኢትዮጵያ”
በብላቴናት፤ ወደ ባህር ማዶ ወጣ ብለን ከፕላስቲክ ጠርሙሶች ሮኬት የሰራው ታዳጊ ሳይንቲስት እናስቃኝዎታለን፡፡
እርሰዎም ነገ ቅዳሜ 10 ሰዓት ላይ የቻናል ምርጫዎን MOE ቴሌቪዥን ላይ በማድረግ ይከታተሉን፡፡
በየሳምንቱ ቅዳሜ እንዲሁም በድጋሚ ማክሰኞ 10 ሰዓት በMOE ቴሌቪዥን ከሚቀርበው በተጨማሪ ወደ ዩትዩብ ቻናላችንም ጎራ በማለት አዳዲሶቹን ጨምሮ እስከዛሬ የተሰሩትን ፕሮግራሞች በሙሉ መመልከት ይችላሉ (https://www.youtube.com/channel/UC6jvUOLRSkVEQtc5Annfwvg)፡፡

እንቅስቃሴን የሚለካው አዲስ ስማርት ልብስ
======================
ከቅርብ ዓመታት ወዲህ አተነፋፈስ እና በደም ውስጥ ያለን የኦክስጅን መጠን መለካት እንደሚችሉ ስማርት የእጅ ሰዓቶች ያሉ ሰውነታችን ላይ በሚደረጉ ቴክኖሎጂዎች ዙርያ አዳዲስ ግኝቶችን ስንታዘብ ቆይተናል፡፡ አሁን ላይ ደግሞ የማሳቹሴት ኢንስቲትዩት ኦፍ ቴክኖሎጂ ተመራማሪዎች እንደ ቲሸርት እና ካልሲ ያሉ አሁን ላይ በሁላችንም ዘንድ እንደሚለበሱት ልብሶች ያሉ ግን ደግሞ በንክኪ ብቻ የአካል ብቃት እንቅስቃሴያችንን በምን መልኩ እያከናወንን እንደሆነ መረጃ የሚያቀብሉንና ምናልባትም እንዴት ማሻሻል እንዳለብንም ግብረ መልስ ሊሰጡን የሚችሉ ልብሶችን ሰርተዋል፡፡
ከዩኒቨርሲቲው የኮምፒውተር ሳይንስና ሰው ሰራሽ አስተውሎት ቤተ-ሙከራ የተውጣጣው ይህ የጥናት ቡድን እንዳስታወቀው አዲስ የተሰሩት ልብሶች በተለይ ለስፖርተኞች የልምምድ መስሪያና ማገገሚያ የሚሆኑ ናቸው፡፡ በህክምና ተቋማት ውስጥ ያሉ ታካሚዎች እንዲለብሱት በማድረግም የጤና ሁኔታቸውን ለመከታተል ጭምርም (ለምሳሌ ታካሚው እራሱን ስቶ እንደሆን መረጃ ለማድረስ) የሚረዳ ይሆናል፡፡
አሁን ላይ የጥናት ቡድኑ ከካልሲና የእጅ ጓንት እስቶ እስከ ጃኬት ድረስ የተለያዩ ሰርቶ ማሳያዎችን ማምረት ችሏል፡፡ ተመራማሪዎቹ በውስጣቸው ተለምዶአዊ የጨርቅ ክርን ልብሱን የለበሰውን ሰው ከሚያነቡ ልዩ ክሮች ጋር በማጣመር ነው እነዚህ ተለባሾች የተሰሩት፡፡ ቡድኑ የሰራቸው ተለባሾች በተለያየ ችሎታ የተካኑም ጭምር ናቸው፡፡ ለምሳሌ ካልሲዎቹ ያደረጋቸው ሰው ከአንድ አቋቋም ወደሌላ በሚቀይርበት ሰዓት በሴንሰሮቻቸው አማካኝነት በመከተታተል እንቅስቃሴን ይተነብያሉ፡፡ ሹራቦቹም የለባሻቸውን አቋቋም፣ እንቅስቃሴ እና እየነካው ያለውን አካል ምንነት ማወቅ ይችላሉ፡፡
በዚያው በቤተ-ሙከራ ውስጥ የድህረ ምረቃ ተማሪ የሆነው ዪዩዬ ሉዎ እንደሚለው ብዙዎቹ ሰውነት ላይ የሚደረጉ ቴክኖሎጂዎች በብዛት ለማምረት አስቸጋሪ ሲሆኑ በጥናት ቡድኑ የተሰራው ይህ ንድፍ ግን ከሌሎች ሰውነት ላይ ከሚደረጉ ኤሌክትሪኖክሶች በተለየ በተልምዶአዊ ልብሶች ውስጥ ተካተው በስፋት መመረት የሚችሉ መሆናቸው ነው፡፡ ተለጣጭ፣ አየር አስተላላፊ እንዲሁም የተለያየ ቅርፅን መያዝ የሚችሉም ናቸው፡፡
ተመራማሪዎቹ ወደፊት የስፖርት አሰልጣኞች በሴንሰሮቹ አማካኝነት የሰውየውን አቋቋም ለመለየት እና የማሻሻያ ጥቁምታን እንዲሰጡ እንዲያስችላቸው ያልማሉ፡፡ ልብሶቹ ልምድ ያላቸው ስፖተኞችን እንቅስቃሴ በመቅዳት ለጀማሪዎች መማርያ ሊያደርጉትም ይችላል፡፡ በተጨማሪም ከነዚህ ልብሶች በሚገኝ መረጃ መሰረት በተለያዩ እንቅስቃሴዎች ዙርያ ሮቦቶችን ማሰልጠኑም በረጅም ጊዜ ውስጥ ሊሳካ ይችል ዘንድ የተመራማሪዎቹ ውጥን ነው፡፡
ምንጭ፤ Tech Xplore

ከጂፒኤስ ፈጠራ ጀርባ ያሉት ጥቁር አሜሪካዊት ተመራማሪ
========================
በተወለዱባት የቨርጂኒያ ግዛት ዲንዊዲ ካንትሪ ቤተሰቦቻቸው ባወረሷቸው የእርሻ መሬት ላይ ህይወታቸውን መቀጠል ያልፈለጉት ግላዲስ ዌስት ለጥቁሮች አስቸጋሪ በነበረበት በዚን ጊዜ ትልቅ ህልም ይዘው ትኩረታቸውን በትምህርት ላይ ለማድረግ ቆርጠው ተነሱ፡፡ በአንድ ወቅት ዘ ጋርዲያን ለተባለው እውቅ ጋዜጣ እንደተናገሩት በጊዜው ለትምህርት ካለኝ ፍላጎት የተነሳ ከቤተሰቦቼ ጋር ለመራራቅ ተገድጃለሁ ብለዋል፡፡
በ1930 ወደዚህች አለም የተቀላቀሉት እኝህ የሂሳብ ሊቅ ከቤተሰባቸው ከወረሱት የእርሻ ስራ ተነስተው በ1952 በተመቻቸላቸው የስኮላርሺፕ እድል የመጀመሪያ ዲግሪያቸውን ከብላክ ቨርጂኒያ ስቴት ኮሌጅ በሂሳብ ሊመረቁ ችለዋል፡፡ ከዚህ ጊዜ አንስቶ በሂሳብ የትምህርት ዘርፍ ይበልጥ እየተሳቡ የመጡት ግላዲስ ዌስት በ1955 የማስተርስ ዲግሪያቸውን በሂሳብ በመስራት ለጥቁሮች አስቸጋሪ በነበረበት በዚያን ሰዓት በትልልቅ መድረኮች ራሳቸውን መከሰት ጀመሩ፡፡
በ1960ዎቹ በሂሳብ ሙያ ተቀጥረው ሲሰሩበት በነበረው የአሜሪካ የባህር ሃይል ላብራቶሪ በአንድ የአስትሮኖሚ ምርምር ላይ መሳተፍ የቻሉት ግላዲስ ዌስት በዚህ ግዙፍ ጥናት ላይ ትልቅ ሚና በመጫወት ምርምሩ ለሽልማት እንዲበቃ አድርገዋል፡፡ በ1960ዎቹ አካባቢ በአሜሪካ ከጥቁሮች መብት ጋር ተያይዞ ሰፊ ንቅናቄዎች እና ሰላማዊ ሰልፎች የተበራከቱበት ጊዜ በመሆኑ ግላዲስ ዌስት እንደሌሎች ጥቁሮች ሁሉ ንቅናቄው ላይ ለመሳተፍ ቢሞክሩም ከስራቸው ባህሪ ጋር ተያይዞ መሰል እንቅስቃሴዎች ላይ እንዳይሳተፉ በመንግስት አካላት ይከለከሉ እንደነበር ተናግረዋል፡፡
እንደአውሮፓውያኑ በ1973 የአሜሪካ የመከላከያ ሚኒስቴር Global Positioning System ወይም ጂፒኤስ የተባለውን የመከታተያ ስርዓት ለማበልፀግ በሚሞክርበት ጊዜ የመሬትን ቅርፅ በትክክል ማሳየት የሚችል የሂሳብ ሞዴል አስፈልጎ ነበር፡፡ ለጂፒኤስ መተግበር እጅግ አስፈላጊ የሆነው ይህ የሂሳብ ሞዴል geodetic model ተብሎ የሚጠራ ሲሆን ግላዲስ ዌስት በሚመሩት እና በጊዜው ከሌለች የኮምፒውተር ስርዓቶች ፈጣን በሆነው የኮምፒውተር ፕሮግራም አማካኝነት ትክከለኛው የሂሳብ ሞዴል ሊሰራ እንደቻለ ዘ ጋርዲያን ያወጣው የህይወት ድርሳናቸው ያስረዳል፡፡ በአለማችን የቴክኖሎጂ ታሪክ ውስጥ ጂፒኤስ ለፈጠረው ትልቅ አብዮት እንደመነሻ የሆኑት እኝህ ተመራማሪ ስራቸውን በዚህ ሳያቆሙ ጡረታ እስከወጡበት የእርጅና ዘመናቸው ድረስ በአሜሪካ የወታደራዊ ተቋም ውስጥ ትልልቅ ምርምሮችን ያደረጉ የሂሳብ ሊቅ ናቸው፡፡
የጂፒኤስ ቴክኖሎጂ አሁን ላይ ከደረሰበት መራቀቅ እና ለሰው ልጆች ከሰጠው ትልቅ ግልጋሎት አኳያ የቴክኖሎጂው መነሻ የሆኑት እኝህ ተመራማሪ በ2018 በህይወት ዘመናቸው ለበረከቱት ትልቅ አስተዋፅዖ እና ለስራ ትጋታቸው የአሜሪካ የአየር ሃይል ተቋም በጠፈር ምርምር እና በሚሳይል ፕሮግራም ፈር ቀዳጅ ተመራማሪ በሚል ሽልማት አበርክቶላቸዋል፡፡ እንደአውሮፓውያኑ በ2000 ዓ/ም በሰባ አመታቸው የፒኤችዲ ትምህርታውን በአስተዳደርና በፖሊሲ ጉዳዮች ያገኙት ዶ/ር ግላዲስ ዌስት አሁን ላይ 91 አመታቸው ላይ የሚገኙ ሲሆን የሕይወት ታሪካቸውን የሚያሳይ የሆሊውድ ፊልምም በ2016 Hidden Figures በሚል እንደወጣ ይታወቃል፡፡ ለጂፒኤስ ቴክኖሎጂ እውን መሆን ትልቅ ሚና ያላቸው ዶ/ር ግላዲስ ዌስት አሁን ላይ በ30 ሴንቲ ሜትር ርቀት ያለንበትን ቦታ ለመለየት በቻለው አስገራሚ ቴክኖሎጂ ተጠቃሚ ባይሆኑም ለአሁኑ ትውልድ እና ገና ለሚመጣውም ትውልድ ትልቅ አሻራን ያኖሩ ጠንካራ ሴት ናቸው፡፡
ምንጭ፡ Theguardian

የመጀመሪያው የማርስ ላይ ከተማ እቅድ
**************************
የስነ-ህንጻ ተመራማሪዎች ለቀዩዋ ፕላኔት የመጀመሪያ የሆነ 250,000 ሰዎችን ማኖር የሚያችል በዋሻ መልክ የሚገነባ የከተማ ዕቅድ ይፋ አደረጉ፡፡ ይህ ከተማ ኑዋ የሚል መጠሪያ የተሰጠው ሲሆን ስያሜውንም ያገኘው በቻይና ከሚነገሩ ተረቶች በአንዱ አምስት ድንጋዮችን በማቅለጥ ጠንካራ ምሰሶ ያለው ቤት ከሰራው ጣኦት ስም እንደሆነ ተነግሯል፡፡ ከዚህ ሀሳብ ጀርባ እንዳለው እንደ ABIBOO መረጃ ከሆነ አንድ ሰው ወደማርስ ለጉብኝት ለመሔድ በሚከፍለው ሶስት መቶ ሺህ ዶላር ለህይወት አስፈላጊ የሆኑ ነገሮች በሙሉ የተሟሉለትን ከተማም የመጎብኘት እድል አለው፡፡ በከተማው የሚገነቡት ቤቶች ከ25 አስከ 35 ስኩየር ሜትር ስፋት የሚኖራቸው ሲሆን በዚያ የሚኖሩ ሰዎችም ከ60 እስከ ሰማንያ በመቶ የሚሆነውን የስራ ሰዓታቸውን የሚያሳልፉት በከተማዋ በሚሰጥ ስራ እንደሆነ ተነግሯል፡፡
በማርስ ለመኖር በዋናነት ራስን ከአደገኛ ጨረር ለመጠበቅ የሚያስችል መከላከያ የሚያፈልግ መሆኑን ያስታወሰው የስነ-ህንጻ ምርምር ድርጅቱ ከዚህ በተጨማሪም ሁሉንም ምግብ ከምድር መውሰድ ስለማይቻል ማርስ ላይ የምግብ ሰብሎችን ለማምረት የሚያስችል ሁኔታ መመቻቸት እንዳለበትም እምነቱን ገልጧል፡፡ እነዚህን ሁለት መሰረታዊ ችግሮች ለመቅረፍም ተቋሙ ሶኔት ኔትወርክ ከተባለ የምሁራን ስብስብ ጋር አብሮ እየሰራ ነው፡፡ ለዚህም ይረዳቸው ዘንድ የተመራማሪዎች ስብስቡ ቴምፔ ሜንሳ የተባለ የማርስ አካባቢን ለይተዋል ሲል የመረጃ ምጫችን ዘግቧል፡፡
ABIBOO አክሎም ሰዎች በተለየው አለታማ አካባቢ በተሰሩ ዘመናዊ ዋሻዎች የሚኖሩ መሆኑን የገለጸ ሲሆን ሌሎች ለጨረር የተጋለጡ አካባቢዎችን አስፈላጊ ሲሆን ብቻ እንደሚጎበኙ ገልጧል፡፡ ለትራንስፖርትም ከጥብቅ አካባቢው ውጭ መንቀሳቀስ የሚችሉ ባቡሮችና አውቶቢሶች የታሰቡ ሲሆን በጥብቅ አካባቢው ወይም ለመኖሪያ በተሰራው አካባቢ ደግቦ ትላልቅ አሳንሰሮችን ጥቅም ላይ ለማዋል ታቅዷል፡፡
በመኖሪያ ክልሉ መሰረት አካባቢ መልኣ ማርስን መመልከት የሚያስችሉ የተለያዩ ማማዎች እንደሚሰሩ እና ከአደገኛ ጨረር ለመጠለል የሚያስችሉ ተንቀሳቃሽ ጣሪያዎችም ይገነቡላቸዋል ተብሏል፡፡ የመኖሪያ መንደሩ አስፈላጊ የሚባሉ እንደ ሆስፒታል፣ ትምህርት ቤት፣ የገበያ ስፍራዎች፣ የስፖር ማዘውተሪያዎችና ዩኒቨርሲቲዎችም የተሟሉለት ነው፡፡
የማርስ ላይ ከተማ እቅዱ ከምግብ ሰብሎች በተጨማሪም የተለያዩ እንስሳትንም ያካተተ ነው፡፡ ምንም እንኳን ኤሎን ማስክ በ2050 የማርስ ላይ ከተማው እውን እንደሚሆን የተናገረ ቢሆንም የABIBOO ቃል አቀባይ ግን እስካሁን የከተማ ግንባታው የሚጀመርበት ጊዜ እንዳልታወቀ እና በ2054 ይጀመራል የሚል ሀሰተኛ ወሬ እንዳለም ተናግረዋል፡፡
ምንጭ Popular Mechanics