በከፍተኛ መጠን እያሻቀበ የመጣው የመንታ ህፃናት መወለድ
===========================
መንትዮች ከየትኛውም ወቅት በላይ አሁን በዝተው እንደሚወለዱ በመላው ዓለም የተሰራ ጥናት አመላከተ፡፡ አጥኒዎቹ በዓለም ዙርያ ከ100 በላይ ሀገራት የወሰዱትን መረጃ በመመልከት ከአውሮፓውያኑ 1980 ዎቹ አንስቶ መንታ ሆነው የሚወለዱ ህፃናት ቁጥር እያሻቀበ መጥቶ አሁን ላይ በአማካኝ ከሚደረጉት 42 ውልጃዎች መካከል አንዱ የመንትዮች እንደሆነ ማወቅ ችለዋል፡፡ ንፃሬውም የዛሬ 40 ዓመት ከነበረው በአንድ ሦስተኛ አድጓል፡፡ ይህም ሲባል በየዓመቱ 1.6 ሚሊዮን መንትያ ህፃናት ይወለዳሉ እንደማለት ነው፡፡ አጥኚዎቹ ታድያ በቅርብ ዓመታት መረጃዎች ላይ በመመስረት አንዳንድ ሀገራት የመንትዮች ውልደት ጣርያን የነኩ አልያም ወደታች እያሽቆለቆሉ መሆናቸውን ተከትሎ ቁጥሩ ከዚህ በኋላ እያደገ እንደማይሄድና ይልቁንም የመንትዮች ጣርያ ላይ ስለመድረሳችን ይጠቁማሉ፡፡
መንትያ ህፃናት በሁለት መልኩ ይፀነሳሉ፤ አንደኛው እንቁላሉ ለሁለት ሲከፈል ተፀንሰው በመልክ እጅጉን የሚመሳሰሉ ህፃናትን ሆነው ሲሆን በአንፃሩ ግን ማህፀን ውስጥ ሁለት እንቁላሎችን በአንድ ጊዜ ሲጣሉና ሲፀነስ እንደሌላው ወንድምና እህት ያን ያህልም መልካቸውን ለመለየት የማያስቸግሩ መንትያዎች ሆነው ይወለዳሉ፡፡ አሁን ላይ ብዙዎቹ መንትያዎች የሚወለዱት እንደ እንቁላል መጨመር (Ovarian Stimulation) እና ከሰውነት ውጪ የወንድ ዘርን ከእንቁላል ጋር የማገናኘት ስልት (IVF) (ከጤና አኳያ በብዙ ሀገራት በማይበታታው በቤተ-ሙከራ ውስጥ ጭምር) ያሉትን የተዋልዶ ህክምናዎች ተከትሎ ነው፡፡ በዚህ ረገድ ተመሳሳይ መልክ ያላቸው መንትያ ህፃናት ውልጃ በስፋት ያለባቸው ቦታዎች ብዙም ለውጥ ሳያሳዩ ቢቆዩም በተዋልዶ ህክምና ምክንያት የሚወለዱ መንትያዎች ቁጥር በመላው ዓለም እየጨመረ ይገኛል፡፡ ለዚህ ዕድገት ተቀዳሚ ምክንያቶቹ ከላይ የተጠቀሱት እና ሌሎችም የተዋልዶ ህክምናዎቹ ያላቸው ተደራሽነት መጨመር ሲሆን ከዚህ በተጨማሪም መንታ ልጆችን የመውለድ ዕድል በሚጨምርበት ከ35 እስከ 39 ባለው ዕድሜ ክልል ውስጥ የሚፀንሱ እናቶች መጨመርም ተጠቃሽ ነው፡፡
አጥኚዎቹ ከአውሮፓውያኑ 2010 እስከ 2015 ባሉት ዓመታት ውስጥ 99 በመቶውን የዓለም ህዝብ በሚይዙ 165 ሀገራት ላይ ያለውን የመትዮች ውልደት ምጣኔ መርምረዋል፡፡ ከነዝያ ውስጥም በ112ቱ ላይ በአውሮፓውያኑ ከ1980 እስከ 1985 ያለውን የውልጃ መረጃን መርምረዋል፡፡ በውጤቱ ማረገጋገጥ እንደቻሉት የመንታዎች መወለድ በዚያው በ1980ዎቹ ከነበረበት ከ1 ሺህ ውልጃዎች ዠጠኙ መንታ የመሆን ምጣኔ ወደ 12 አድጓል፤ ሁናቴው ከሀገር ሀገር የሚለያይ ቢሆንም፡፡ በዚህም ከፍተኛ ጭማሪን ያሳዩት ክፍለዓተ ዓለማት ሰሜን አሜሪካን (71 በመቶ)፣ አውሮፓ (60 በመቶ) እና እሲያ (32 በመቶ) ሆነው ተገኝተዋል፡፡ አፍሪካ ተፈጥሮአዊ በሆነ ሁኔታ ከሁለት የተለያዩ እንቁላሎች ከሚወለዱት መንትያዎች ውስጥ ከፍተኛው ድርሻ ሲኖራት ከእሲያ ጋር በመሆንም 80 በመቶውን መሰል የመንትያዎች ድርሻ ትይዛለች፡፡ ጥናቱ እንደሚጠቁመው ከሆነ ከደቡብ አሜሪካ በስተቀር የመንታዎች ቁጥር በሁሉም አህጉር ጨምሯል፡፡ አፍሪካም ሆነ ሰሜን አሜሪካን የመንታዎች ቁጥር ከ80 በመቶ በላይ ጭማሪ ቢያሳይም አፍሪካ ላይ የታየው ጭማሪ ግን ሙሉ በሙሉ ሊያስብል በሚያስደፍር መልኩ ከህዝብ ቁጥር ዕድገት ጋር በተያያዘ የመጣ ነው፡፡
ታድያ እንደ ባለሙያዎች ከሆነ ባደጉት ሀገራት ከተዋልዶ ህክምና ጋር ተያይዞ ሲያድግ የቆየው የመንትያዎች ቁጥር አሁን እየቀነሰ መምጣቱ ሀገራቱ የመንትያዎች ውልጃ ጣርያን ነክተው እየተመለሱ ስለመሆናቸው ማሳያ ቢሆንም እንደ እንቁላል መጨመር እና ከሰውነት ውጪ የወንድ ዘርን ከእንቁላል ጋር የማገናኘት ስልት ያሉት የህክምና ስልቶች በማደግ ላይ ባሉ ሀገራት መስፋፋት መጀመራቸው (ባደጉት ሀገራት ባለው ልክ ባይሆንም) ስጋትን አጭሯል፡፡ በሌላ መልኩ ምንም እንኳን አብዛሀው ጤናማ ሆኖ የሚወለድ ቢሆንም መንታዎችን ማርገዝ አንድ ልጅ ከማርገዝ በላይ ለህፃኑም ሆነ እናትየው መንታ ካልሆኑት እርግዝናዎች አንፃር ከፍ ያለ ስጋትን የሚፈጥር መሆኑ ነገሩን በትኩረት እንዲታይ ያደርገዋል፡፡
ምንጭ፤ The Guardian

የፊታችን መጋቢት 12 ትልቅ አስትሮይድ ምድርን ተጠግቶ ያልፋል
*******************************
ናሳ በፈረንጆቹ መጋቢት 21 አንድ ትልቅ አስትሮይድ ምድርን ተጠግቶ እንደሚያልፍ ተናገረ፡፡ እንደ የህዋ ምርምር ተቋሙ መረጃ ከሆነ ትልቁ አስትሮይድ ከምድር 1.25 ሚሊዮን ማይሎች ያክል ይቀርባታል፡፡ ይህ አጋጣሚም ለተመራማሪዎች አስትሮይድን በቅርበት የመመልከት እድል ይፈጥርላቸዋል ሲል አሜሪካዊው የህዋ ምርምር ተቋም ተናግሯል፡፡ ተቋሙ አክሎም አስትሮይዱ ከ20 ዓመታት በፊት የተገኘ እና በመጠኑም 3000 ጫማዎች የሚያክል ዲያሜትር ይደርሳል ብሏል፡፡
ለመሬት ቅርብ የሆኑ ነገሮችን የሚያጠናው ማዕከል ዳይሬክተር የሆኑት ፓውል ኮዳስ የዚህን 2001 FO32 ኦርቢታዊ መተላለፊያ በትክክል እናውቀዋለን ያሉ ሲሆን አስትሮይዱ ከ1.25 ሚሊዮን ማይሎች በላይ ወደ ምድራችን ሊቀርብ አይችልም ሲሉ አረጋግጠዋል፡፡ ይህም በግርድፉ መሬት ከጨረቃ ካላት ርቀት 5.25 እጥፍ ያክል ማለት ነው፡፡ ምንም እንኳን አስትሮይዱ እንዲህ ባለ ርቀት መሬትን እንደሚያልፋት ቢነገርም ለአደጋ የሚያጋልጥ የሚል ስያሜ ተሰጥቶታል፡፡
ይህ አስትሮይድ በሰዓት 77 ሺህ ማይሎች ያክል እየተምዘገዘገ ያለ ሲሆን ከሌሎች አስትሮይዶች አንጻር ሲታይ በጣም ፈጣን እንቅስቃሴ ላይ ያለ ነው፡፡ አሁን ላይ ስለ አስትሮይዱ የታወቁት ነገሮች ጥቂት ሲሆኑ ወደ ምድር የበለጠ እየተጠጋ ሲሄድ ብዙ ነገሮችን መረዳት ይቻላል ሲሉ አንድ የናሳ ተመራማሪ ተናግረዋል፡፡
ናሳ እንደሚለው ከሆነ የስነ ፈለክ ተመራማሪዎች ስለ አስትሮይዱ ስሪትና መጠን ተጨማሪ መረጃዎችን ለማዎቅ ትልቅ ተስፋን ሰንቀዋል፡፡ ተቋሙ የፀሐይ ብርሃን አስትሮይዱን በሚያገኘው ጊዜ በአለቱ ውስጥ ያሉ አንዳንድ ማዕድናት ሞገዶችን ሲውጡ አንዳንዶች ደግሞ ያንጸባርቃሉ ሲል ተናግሯል፡፡ እነዚህን ተንጸባራቂ ሞገዶች በመጠቀም ተመራማሪዎች በአስትሮይዱ ላይ የሚገኙ ማዕድናትን ምንነት መለየት እንደሚችሉ የምርምር ተቋሙ አስገንዝቧል፡፡
አስትሮይዱንም በደቡባዊ ንፍቀ ክበብ እንዲሁም በሰሜናዊ ዝቅተኛ አካባቢ ሲያልፍ መካከለኛ ቴሌስኮፕን በመጠቀም መመልከት ይቻላል ሲል ናሳ ተናግሯል፡፡ ይህንንም ለማድረግ የኮከብ ቻርትን መጠቀም አስፈላጊ ነው፡፡
ምንጭ PHYS.ORG

ቴክኢን-ወግ
======
በየጊዜው ወሳኝ የሳይንስ፣ ቴክኖሎጂ እና ኢኖቬሽን ተኮር ሙያዊ ብሎም ሀገራዊ ጉዳዮች ተነስተው ዳሰሳ የሚደረግበት የቴክኢን-ወግ ዝግጅታችን በመጪው ሐሙስ መጋቢት 9፤ 2013 ዓ.ም የሚመለስ ይሆናል፡፡ በዚህ ሳምንቱ ዝግጅታችን በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የኢጁኬሽናል ፕላኒንግ እነ ማናጅመንት ትምህርት ክፍል መምህር የሆኑት ዶ/ር ደሞዜ ደገፋ “why research incapacity the global south: the vicious circle of global pressures and local realities” በሚል ርዕስ ገለፃ ያቀርባሉ፡፡ በዕለቱ ከጠዋቱ 3፡00 ሰዓት ጀምሮ አራት ኪሎ በሚገኘው የቴክኖሎጂ እና ኢኖቨቬሽን ኢንስቲትዩት ዋና ፅ/ቤት በሚገኘው የስብሰባ አዳራሽ በሚካሄደው በዚህ መድረክ የኢንስቲትዩቱ ተመራማሪዎች እና ልዩ ልዩ ባለሙያዎች ተሳታፊ እንደሚሆኑበት ይጠበቃል፡፡
በተጠቀሰው ርዕሰ-ጉዳይ ገለፃውን የሚያቀርቡት ዶ/ር ደሞዜ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በትምህርት ፖሊሲ እና አመራር በረዳት ፕሮፌሰርነት እያገለገሉም ሲሆን በ transnational knowledge transfer; academic career development, policy borrowing, lifelong learning; qualitative studies እና ሌሎችም ዘርፎች ላይ ጥናት የሚያደርጉ ምሁር ናቸው፡፡

አማዞንና እየተባባሰ ያለው የአየር ንብረት ለውጥ
****************************
በአለማችን ካሉት ጥቅጥቅ የደን ሀብቶች መካከል አማዞን አንዱና ዋነኛው ነው፡፡ ይሁን እንጂ ይህ ደን ለብዙ ችግሮች እየተጋለጠ በመሆኑ የአየር ንብረት ለውጥን እያፋጠነ እንደሆነ እየተነገረለት ነው፡፡ ጥናቶች እንደሚያመለክቱት አማዞን ለከፍተኛ ጭፍጨፋ ተጋልጧል፡፡ 30 የሚደርሱ ተመራማሪዎች በተሳተፉበት ጥናት ከጊዜ ወደ ጊዜ እየተባባሰ የመጣው የደኑ ሁኔታ የምድራችንን ከባቢ አየር እያሞቀውና ለከፋ ሁኔታ እየዳረገው እንደሚገኝ ተጠቁሟል፡፡
ይህ የምድራችን የካርቦን ማከማቻ የሆነ ስፍራ በሰዎች ምክንያት ከፍተኛ የሆነ ጫና እየደረሰበት ነው፡፡ ለወትሮው ይህ ጫካ በተለያዩ ምንያቶች የሚለቀቅን ካርቦን ከከባቢ አየር ላይ በመሰብሰብ የአለማችንን ሙቀጥ በማስተካከል የሚታወቅ የነበረ ቢሆንም አሁን ላይ ግን ከዚሁ ጫካ የሚለቀቀው ካርቦን ተጽእኖው እያየለ እንደሆነ ተመራማሪዎች ጠቁመዋል፡፡
በዚህ ጫካ ላይ የተሰሩ ስነ ምድራዊና ስነ-ህይወታዊ ጥናቶች እንደሚያመለክቱት የደን መመናመኑ በዚሁ የሚቀጥል ከሆነ እስከ 2035 ጫካው ከሚሰበስበው የካርቦንዳይ ኦክሳይድ መጠን ይልቅ የሚያመነጨው ሊልቅ እንደሚችል ይጠበቃል፡፡ በአካባቢው ያለው ህገወጥ የመሬት ምንጠራና ወረራ ችግሩን እያፋጠነው እንደሆነም ተጠቁሟል፡፡
ካርቦንዳይ ኦክሳይድ ለአየር ንብረት ለውጥ ብቸኛ ተጠያቂ እንዳልሆነ ይታወቃል፡፡ ባለፉት ሁለት አስርት ዓመታው ውስጥ በአለማቀፍ ደረጃ የልቀጥ መጠናቸው እየጨመረ የመጡት ናይትረስ ኦክሳይድና ሜቴን ጋዝ በአማዞን በተሰራውም ጥናት የተገኘው መረጃ የሚያመለክተው የሁለቱ መጠን በአካባቢው እየጨመረ መምጣቱን ነው፡፡ ሁለቱ ጋዞች ከካርቦንዳይ ኦክሳይድ በበለጠ 300 እጥፍ ሙቀትን ሰብስቦ የመያዝ አቅም አላቸው፡፡
ምንጭ Science Alert

በግርግዳዎች አሻግሮ ማየት የሚያስችለው ወታደራዊ መነፅር
=========================
ከዚህ በኋላ ዘመናነዊው ጦርነት በሰዎች መካከል የሚደረግ ጦርነት አይመስልም፤ በየጊዜው አየተፈለሰፉ ባሉ ቴክኖሎጂዎች መካከል እንጂ፡፡ ከሀገራት የቴክኖሎጂ መራቀቅ ጋር ተያይዞ በየዘርፉ የሚታዩት የቴክኖሎጂ ምጥቀቶች በውትድርናው ዘርፉም በስፋት እየታዩ ይገኛል፡፡ ከሰሞኑ በአሜሪካ የጦር ድርጅት ይፋ የተደረገው የጦር ቴክኖሎጂም በአለማችን ላይ በዘርፉ ከታዩ የቴክኖሎጂ ልህቀቶች እንደ አንዱ ይመደባል፡፡
በአሜሪካ ወታደራዊ ተቋም የበለፅገው አዲሱ ቴክኖሎጂ Integrated Augmented Vision (IAVS) በተባለ ሲስተም አማካኝነት የሚሰራ ወታደራዊ መነፅር ሲሆን በቅርበት በሚካሄዱ የውጊያ አይነቶች ላይ በመዋል ወታደሮች በግርግዳዎች አሻግረው ማየት እንዲችሉ፣ በዙሪያቸው ምን አየተከሰተ እንዳለ እንዲረዱ እና የውጊያ ስልቶችን ከዲጂታል ካርታ ምስሎች ጋር አጣምረው አንዲመለከቱ የሚያግዛቸው ነው፡፡
በጦር ውጊያ ውስጥ ሁኔታዊ ግንዛቤ ወይም (situational awareness) እጅግ መሰረታዊ ከመሆኑ አንጻር ወታደሮች በአደገኛ ቦታዎች ላይ ምን እየተፈጠረ እንዳለ በቀላሉ ለመመልከት እንዲችሉ አዲሱ ቴክኖሎጂ ትልቅ እገዛ እንደሚያደርግ የሚናገሩት ፊሊፕ ባርቴል፤ ያሉበትን የደህንነት ቀጣና ሳይለቁ ኢላማቸውን በትክክል እንዲተገብሩ እና ሌሎች ተያያዥ ግዳጆችን በብቃት ለመፈፀም እንዲችሉም ቴክኖሎጂው ትልቅ እገዛ እንደሚኖረው ይናገራሉ፡፡
ይህ ወታደራዊ መነፅር በተገጠሙለት ስማርት ካሜራዎች አማካኝነት በአውደ ውጊያው ዙሪያ ያሉ የበስተኋላ እና የዳር እይታዎችን ለወታደሮች በሚገባ የሚያቀርብ ሲሆን በጨለማ ሰዓትም እየሆነ ያለውን ነገር ለመመልከት የሚቸገር አይደለም፡፡ በመሰረታዊነት በእግረኛ የውጊያ ስልት ላይ ይተገበራል ተብሎ የሚጠበቀው የ IAVS ወታደራዊ መነፅር ከላይ የተጠቀሱትን ዋነኛ ጥቅሞች ለወታደሩ በመስጠት የውጊያ አቅምን በብዙ መልኮች እንደሚያሻሽል ተነግሮለታል፡፡
ምንጭ inceptivemind

በኢትዮጵያ ብዝሀ ሕይወት ኢንስቲትዩት በከፍተኛ ተመራማሪነት ሲያገለገሉ የቆዩት ዶ/ር ገነነ ተፈራ ከዚህ ዓለም በሞት ተለዩ
ከሦስት አስርት ዓመታት በላይ በተለያዩ የሀገራችን የምርምር ተቋማት ውስጥ በተመራማሪነትና ኃላፊነት ሲያገለግሉ የቆዩት ዶክተር ገነነ ተፈራ ከትናንት በስትያ ዕሁድ መጋቢት አምስት ነው ባደረባቸው ድንገተኛ ህመም በሞት ያጣናቸው፡፡
ከአቶ ተፈራ በልሁና ከእናታቸው ወ/ሮ አልማዝ ተፈራ ህዳር 12 1955 ዓ.ም በአርሲ ሮቤ የተወለዱት ዶ/ር ገነነ የአንደኛና መለስተኛ ደረጃ ትምህርታቸውን በአርሲ ቡልቡላ የመጀመሪያ ደረጃ ት/ቤትና በአርሲ ሮቤ ሳህለ ሥላሴ መለስተኛ ደረጃ ት/ቤት ተምረዋል፡፡ የ2ኛ ደረጃና ኮምፕሪሄንሲቭ ትምህርታቸውን አርሲ ሮቤ ዲዳአ 2ኛ ደረጃ ት/ቤትና አርሲ አሰላ ኮምፕሪሄንሲቭ ከፍተኛ ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ተምረዋል፡፡ የከፍተኛ ደረጃ ትምህርታቸውንም በቺኮዝላቫኪያ ብሩኖ ዩኒቨርሲቲ 1975 ዓ.ም. እስከ 1981 ዓ.ም. በመከታተል በቬተርነሪ ሳይንስ የዶክተርነት ዲግሪ ያገኙት ዶ/ር ገነነ በድጋሚ በዚያው በቼክ ብሩኖ ኢንስቲትዩት ኦፍ ማይክሮ ባዮሎጂ ኤንድ ኢሚዩኖሎጂ ፋክልቲ ቬተርነሪ ሜዲሲን ዩኒቨርሲቲ ኦፍ ቬተርነሪ ኤንድ ፋርማሴዩቲካል ሳይንስ 1991 ዓ.ም. እስከ 2002 ዓ.ም. በማይክሮ ባዮሎጂ ኤንድ ኢሚዩኖሎጂ ፒኤችዲ ዲግሪያቸውን አግኝተዋል፡፡
ከውጭ ሀገር የትምህርት ቆይታ በኋላ ወደ ሀገራቸው በመመለስም ከ1982 አንስቶ ህይወታቸው እስካለፈበት ዕለት ድረስ በግብርና ሚኒስቴር ስር ባሉ የተለያዩ የምርምር ተቋማት እንዲሁም ያለፉት 18 ዓመታትን በደቂቀ አካላት ብዝሀ ሕይወት ላይ ከተባባሪ ተመራማሪነት እስከ ከፍተኛ ተመራማሪነት በቆዩበት የኢትዮጵያ ብዝሀ ሕይወት ኢንስቲትዩት አገልግለዋል፡፡ በነዚህ ዓመታት የምርምር ቆይታቸውም በግልና ከባልደረቦቻቸው ጋር በመቀናጀት ከ35 በላይ የምርምር ስራዎችንን በሀገር ውስጥ እና ዓለም አቀፍ ደረጀ ያሳተሙ ሲሆን በተለያዩ ዩኒቨርሲቲዎችም የድህረ ምረቃ ተማሪዎችን ሲያማክሩ ቆይተዋል፡፡
ዶ/ር ገነነ ተፈራ ከባለቤታቸው ወ/ሮ የሺ ፀጋዬ አንድ ወንድ እና አንድ ሴት ልጆችን አፍርተዋል፡፡
በዶ/ር ገነነ ሞት የተሰማንን ጥልቅ ሀዘን እየገለፅን ለመላው ቤተሰቦቻቸው እና የሙያ አጋሮቻቸው መፅናናትን እንመኛለን፡፡

ዘንድሮም ያልረገበው የሁዋዌይ እና አሜሪካን መቃቃር
=======================
ባሳለፍነው ዓርብ የአሜሪካን ተቆጣጣሪ ባለስልጣናት ሁዋዌይን ብሔራዊ የደህንነት ስጋትነት ዝርዝር ውስጥ በማስቀመጥ ከሰሞኑን ተስፋ ተጥሎበት በነበረው የተስፋ ጭላንጭል ላይ ቀዝቃዛ ውሃን ቸልሰውበታል፡፡ ከሁዋዌይ በተጨማሪም የብሔራዊ ደህንነት ስጋት ናቸው ተብለው ከተቀመጡት ሌሎች ተቋማት መካከል ዜድቲኢ፣ ሃይቴራ ኮምዩኒኬሽንስ፣ ሀንግዦ ሂክቪዥን ዲጂታል ቴክኖሎጂስ እና ዳሁአ ቴክኖሎጂ ይገኙበታል፡፡ እርምጃውን ቀድሞ ከተሰሩት ለሀገሪቱ ስጋት የሚሆኑ የኮምዩኒኬሽን መሳርያዎችን የመጠቀም ስህተቶች የተማረና በኮምዩኒኬሽን መረባችን ላይ ዳግም አመኔታን የሚመልስ ነው ሲል የፌደራል ኮምዩኒኬሽን ኮሚሽን እርምጃውን ገልፆታል፡፡
ባሳለፍነው ወር የሁዋዌይ መስራች እና ዋና ስራ አስፈፃሚ ሬን ጃንግፌ ኩባንያቸው በቀድሞው የአሜሪካን ፕሬዘዳንት ዶናልድ ትራምፕ አስተዳደር በተላለፈበት ማዕቀብ መጎዳቱን ተከትሎ አዲሱ ፕሬዘዳንት ጆ ባይደን ማስተካከያዎች እንዲያደረጉ ጥሪ ማቅረባቸው ይታወሳል፡፡ ኩባንያው በተለይ በምዕራቡ ዓለም እንደ ደህንነት ስጋት ተፈርጆ ጫና ውስጥ ቢገኝም ዋና ስራ አስፈፃሚው ሁዋዌይ የመቋቋም ኃይሉ ማደጉን ተናግረዋል፡፡ የአሜሪካን ኩባንያዎች እንደ ሴሚኮንዳክተር ያሉ የቴክኖሎጂ ግብዓቶችን ለሁዋዌይ እንዳይሸጡ መታገዳቸው ተፅዕንዖን ባሳደረበት በዚህ ሰዓት አስተያየቱን የሰጡት ሬን ጃንግፌ ድርጅታቸው አሁንም ከአሜሪካን ኩባንያዎች ጋር ለመገበያየት ፍላጎት እንዳለውና ይህም ሁሉንም ተጠቃሚ እንደሚያደርግ ተናግረዋል፡፡
በአውሮፓውያኑ 1987 የተመሰረተው ሁዋዌይ የዓለማችን ቀዳሚው የቴሌኮም ግብዓቶች እና ተንቀሳቃሽ ስልክ አምራች እስከሚሆን ከውጭ ሀገር መንግስታት ተፅዕንዖ ሳይደርስበት ቆይቷል፡፡ ታድያ ይህ የተለወጠው የቀድሞው የአሜሪካን ፕሬዘዳንት ዶናልድ ትራምፕ ሀገራቸው ከቻይና ጋር ያላት የንግድ ግንኙነት በሻከረበትና ወደ ንግድ ጦርነት በገቡበት ሰዓት ኩባንያውን በኢላማቸው ውስጥ ሲያስገቡት ነበር፡፡ የ49 ዓመቷ የሬን ጃንግፌ ልጅ እና የኩባንያው ሀላፊ ሜን ዋንጆውም የንግድ ምስጢሮችን በመስረቅ እና አሜሪካን በኢራን ላይ የጣለችውን ማዕቀብ ተላልፋ የሴራ እና ማጭበርብር ወንጀሎችን ፈፅማለች በሚል በአሜሪካን የሕግ ሰዎች ክስ አጋጥሟታል፡፡
ምንጭ፤ Tech Xplore

የ 2,000 ዓመት ዕድሜ ያለው የመጀመሪያው ኮምፒውተር
--------------------------------------------
ከ120 አመታት በፊት ተመራማሪዎች እጅግ በጣም ሚስጥራዊ ከሆኑት የአርኪኦሎጂ ግኝቶች አንዱ የሆነውን አንቲኪቴራ ሜካኒዝም (Antikythera Mechanism) የተሰኘ በእጅ የሚሰራ ጥንታዊ የግሪክ መሣሪያ በሜዲትራኒያን ባህር ውስጥ ባለ የአንቲኪቴራ ደሴት አገኙ፡፡ ከዚህ ጊዜ አንስቶ በዚህ ሚስጥራዊ መሳሪያ ላይ ብዛት ያላቸው ምርምሮች ከተደረጉ በኋላ እንደአውሮፓውያኑ በ2008 በተሰራ ጥናት መሳሪያው በጊዜው ለነበሩ የግሪክ መሃንዲሶችና ፈላስፋዎች የፀሐይ፣ የጨረቃ እና የሌሎች የሰማይ አካላት አቀማመጥን እና እንቅስቃሴን ለመለካት የሚያገለግል ሜካኒካል መሳሪያ እንደነበር ሲገለፅ ቆይቷል፡፡ የአሰራር ይዘቱ በዛ ዘመን ይፈጠራል ተብሎ የማይታሳበው ይህ ውስብስብ የእጅ ስራ ተመራማሪዎች ካገኙበት ውጤት ተነስተው በጊዜው ለነበሩ ፈላስፋዎች ጊዜን መለካት የሚችል የአስትሮኖሚ ካልኩሌተር እና የመጀመሪያው የአናሎግ ኮምፒውተር ሊባል እንደሚችልም ገልፀዋል፡፡
እንደአውሮፓውያኑ በ1900 በግሪክ ደሴት አንቲኪቴራ አቅራቢያ በሰመጠ ጥንታዊ መርከብ ተገኘ የሚባለው ይህ ሚስጥራዊ መሳሪያ የተሟላ አካሉን በቦታው ማግኘት ባይቻልም ውስብስ የጊር ስርኣቱ እና አስደናቂ ንድፉ ተመራማሪዎችን ለብዙ ዘመናት ምርምር እንዲያደርጉበት የጋበዘ ምክንያት ነበር፡፡ ይህ የምርምር ፍላጎት አሁን እስካለንበት ጊዜ ድረስ ዘልቆ ተመራማሪዎች የዚህን መሳሪያ አሰራር በሚገባ ለመረዳት እና አጠቃላይ ግልጋሎቱን ለማወቅ አሱን የሚመስል መሳሪያ የ3ዲ ቴክኖሎጂን በመጠቀም እንዲያበለፅጉ አነሳስቷቸዋል፡፡
በለንደን ግሎባል ዩኒቨርስቲ መቀመጫቸውን ያደረጉት እነዚህ ተመራማሪዎች አካላዊ ገፅታው ከጥንቱ መሳሪያ ጋር የሚመሳሰለውን ረፕሊካ (replica) በ3D የኮምፒውተር ሞዴሊንግ በመጠቀም እያበለፀጉ ሲሆን፤ ዘመናዊ ቁሶችን ተጠቅመው የሚሰሩት ተመሳሳይ መሳሪያም የአንቲኪቴራ ሜካኒዝም ሚስጥራዊ አሰራርን በተወሰነ መልኩ እንዲረዱ ያስችላቸዋል፡፡ ተመራማሪዎች እንደሚሉት በዚህ ተመሳሳይ መሳሪያ አማካኝነት በአንቲኪቴራ ሜካኒዝም ላይ በጥንቷ ግሪክ በስፋት የሚታወቁትን የሜርኩሪ፣ ቬነስ፣ ማርስ፣ ጁፒተር እና ሳተርን እንቅስቃሴዎች መለካት እንደሚችል የታወቀ ሲሆን ሌሎች የፀሃይ እና የጨረቃ ግርዶሽ ከስተቶችን ለማወቅም የጥንቱ መሳሪያ ያገለግል እንደነበር ከአምሳያው መሳሪያ ለመረዳት ተችሏል፡፡
የአርኬኦሎጂ ጥናቱን ሲያደርጉ በነበሩ የበፊት ተመራማሪዎች ሲገለፅ እንደነበረው ምስጢራዊው መሳሪያ ከ120 አመት በፊት በግሪክ ሲገኝ የተሟላ አካሉ ሳይሆን የመሳሪያው አንድ ሶስተኛ አካል የተገኘ በመሆኑ ሙሉ ለመሉ የጊር ስርኣቱን እና አካለዊ ንድፉን መቅዳት እንዳልተቻለ የሚናገሩት የምርምሩ መሪ ፕሮፌሰር ቶኒ ፍሪዝ አሁን ላይ ከሌሎች የታሪክ ማስረጃዎች እና መፅሃፍቶች ጋር በማጣመር የመሳሪያውን የጂዮሜትሪ ንድፈ-ሀሳባዊ ልህቀት ብቻ መመርመር እንደተቻለ ይነገራሉ፡፡ በቀጣይ ጊዜያት ከጥንቱ መሳሪያ ጋር ይበልጥ የሚመሳሰል ግብዓት በመጠቀም እና ሰፊ ምርምር በማድረግ የመሳሪያውን አምሳያ በተሻለ ሁኔታ ለመስራት እንደታሰበ የሚናገቱት እኝህ ተመራማሪ ከዛሬ 2,000 አመት በፊት እንዲህ አይነት የምህንድስና ጥበብ መሰራቱ ለማመን የሚከብድ ነው ይላሉ፡፡
ባለሙያዎች እንደሚሉት ኮምፕዩተር ማለት ማንኛውንም ኢንፎርሜሽን ፕሮሰስ የሚያደርግ ማሽን ወይም ማሰሪያ ሲሆን ይህንም የሚያደርገው በተርታ የተቀመጡ ትዕዛዞች በመፈጸም ነው። ለብዙ ሰዎች ኮምፒዩተር ሲባል ዐዕምሯቸው ላይ የሚመጣው የግል (ፐርሰናል) ኮምፒዩተር ነው። ነገር ግን ኮምፒዩተር ሲባል ከላፕቶፕ፣ ዴስክቶፕ፣ ማይክሮ-ኮምፒዩተር እና ሱፐር-ኮምፒዩተር በተጨማሪ ካልኩሌተር ፣ዲጂታል ካሜራ እና ሌሎች ትእዛዝ ፈፃሚ መሳሪያዎችም በኮምፒውተር ውስጥ ሊጠቃለሉ የሚችሉ መሳሪያዎች ናቸው፡፡
ምንጭ፡ Livescience እና Theengineer

በምድር ላይ ሕይወት የተፈጠረው በከፍተኛ መብረቅ ሳብያ ሊሆን እንደሚችል ተነገረ
=======================
ትናንት የወጣ አዲስ ምርምር እንደሚጠቁመው በአንድ ቢሊዮን ዓመታት ጊዜ ውስጥ ምድር ላይ የወደቁ በትሪሊዮኖች የሚቆጠሩ መብረቆች ሕይወት እንዲፈጠር መሰረቱን እንደጣሉ የሚታመነው ፎስፈረስን ሰጥተዋል፡፡ የምርምሩ መሪና በዬል ዩኒቨርሲቲ የመሬት እና ፕላኔታሪ ሳይንስ ትምህርት ክፍል ድህረ ምረቃ ተማሪው ቤንጃሚን ሄስ እንደሚለው ጥናታቸው ሕይወት በምድር ላይ በተጀመባቸው ከዛሬ 3.5 እስከ 4.5 ቢሊዮን ዓመታት በፊት ባሉት ጊዜያት የወረዱት የመጀመሪያዎቹ መብረቆች ሪአክቲቭ ፎስፈረስን እንደሰጡ አሳይቷል፡፡ በዚህም መሰረት ለሕይወት ማበብ ይረዳ ዘንድ መብረቅ ፎስፈረስን የማቅረብ ቁልፍ ሚናን ተጫውቶ ሊሆን ይችላል ሲል ይናገራል፡፡
መብረቅ እንዴት ወደ ሕይወት ያመራል?
ይህ ጥያቄ የፎስፈረስ አተሞች ከሌሎች ለሕይወት የሚያስፈልጉ ግብዓቶች ጋር ተጣምረው ከሚሰሯቸው ኦርጋኒክ ቁሶች ጋር በተገናኘ የሚመለስ ነው፡፡ አዮኖች ከሦስተ ኦክስጅን እና አንድ ፎስፈረስ አተም ጋር የሚፈጥሩት ጥምረት በምድር ላይ ላለ ሕይወት በሙሉ እጅግ አስፈላጊ መሆኑን በምሳሌነት መውሰድ ይቻላል፡፡ ፎስፌቶች ለዘረ-መል (DNA)፣ አር.ኤን.ኤ እና ለህዋሳት ዋነኛ የኃይል ምንጭ ለሆኑት ኤዴኖሲን ትራይፎስፌቶች (ATP) የጀርባ አጥንት ሲሆኑ የአጥንት፣ ጥርስ እና የህዋሳት ሽፋኖች ወይም ሴል ሜምብሬኖችም ትልቅ ግብዓት ናቸው፡፡
ሆኖም ሊያሰራ የሚችል ከፍተኛ የውሃ እና ካርበን ዳይ ኦክሳይድ መጠን (ለህይወትም አስፈላጊ ናቸው) የመኖሩ ዕድል ከፍ ያለ ሊሆን በሚችልበት የዛሬ አራት ቢሊዮን ዓመት አብዛኛው የምድራችን ተፈጥሮአዊ ፎስፈረስ ሊሟሙ ከማይችሉ ድንጋዮች ጋር የተጣበቀና ከኦርጋኒክ ፎስፌቶች ጋርም ለማቀናጀት የማይቻል ነበረ፡፡
ታድያ እንዴት ምድራችን እነዚህን እጅግ አስፈላጊ ውህዶች ልታገኝ ቻለች?
በዚህ ላይ ማብራርያ የሚሰጥ አንድ ሀልዮት በነዚያ ዓመታት ምድራችን ፎስፈረስን ሽራይበሳይት የተሰኘ ከፎስፈረስ የተሰራና በውሃ የሚማሟ ንጥረ-ነገርን የያዙ ሜትሮይዶች ሲያርፉባት በቂ የሆነ ፎስፈረስ በከባቢ አየሯ ላይ እንደተለቀቀና ይህም ለሕይወት ጅማሮ መሰረትን እንደጣለ ያስረዳል፡፡ ሆኖም ሕይወት ተፈጠረ በሚባልባቸው የዛሬ 3.5 እስከ4.5 ቢሊዮን ዓመታት አብዛኛው በስርዓተ-ፀሐያችን የሚገኙ ፕላኔቶች እና ጨረቃዎች ቅርፃቸውን ያገኙበት እንደመሆኑ መጠን በምድር ላይ የሚወድቁ ሜትሮይዶች ቁጥር በከፍተኛ ደረጃ ወርዶ ነበር፡፡ ግን ደግሞ በሌላ መልኩ እዚሁ ምድር ላይ በወረዱ በትሪሊዮን የሚቆጠሩ የመብረቅ ናዳዎች ሳብያ ሽራይበሳይቶች ተሰርተው ሊሆን እንደሚችል ቤንጃሚን ሄስ ይናገራል፡፡
የመብረቅ ጥቃቶች አንድን ቦታ እስከ 2,760 ዲግሪ ሴንቲግሬድ ድረስ በማሞቅ ከዚህ ቀደም ያልነበሩ ንጥረ-ነገሮችን የመስጠት አቅም አላቸው፡፡ በአዲሱ ጥናትም የጥናት ቡድኑ ከአሜሪካኗ የኢለኖይ ግዛት በቁፋሮ የተገኙውን ፎልገራይት የተሰኘ በመብረቅ የተመታ ድንጋይን መርምሯል፡፡ ቡድኑ ባገኘው ውጤት መሰረት በድንጋዩ ውስጥ ከሌላ መስታውታማ ንጥረ-ነገሮች ጋር በመሆን አነስተኛ የሽራይበሳይት ኳሶች መፈጠራቸውን ለማወቅ ችሏል፡፡ በዚህ የመብረቅ ጥቃቶች በፎስፈረስ የታደሉ ሽራይበሳይቶችን እንደሚፈጥሩ በሚያሳይ ያልተረጋገጠ ማስረጃ መሰረት ቡድኑ በቂ መብረቅ ምድራችን ከፍተኛ መጠን ያለው ንጥረ-ነገርን ወደ ከባቢ አየር እንድትለቅ ስለማድረጉ ማስላት ነበረበት፡፡
አጥኒዎቹ ቀድሞ የነበራትን ከባቢ አየር ተጠቅመው በማስላት ምድራችን በየዓመቱ ምን ያህል መብረቅ ስታስተናግድ እንደነበር አሳይተዋል፡፡
ባለንበት ዘመን መሬት በየዓመቱ 560 ሚሊዮን መብረቆችን የምታስተናግድ ሲሆን፤ ከባቢ አየሩ በካርበን ዳይ ኦክሳይድ በተንበሸበሸበት (በዚህም ከፍተኛ ሙቀት እና ዝናብ ባለበት) የዛሬ 4 ቢሊዮን ዓመት ገደማ ግን በየዓመቱ ከ1 እስከ 5 ቢሊዮን የሚሆን መብረቅ ምድር ላይ ወርዶ ሊሆን እንደሚችል የጥናት ቡድኑ ስሌት አመላክቷል፡፡ ከነዚህ መብረቆች ውስጥ ከ100 ሚሊዮን እስከ 1 ቢሊዮን የሚሆኑት በየብስ ላይ ሲያርፉ፤ የተቀሩት ደግሞ ከውቅያኖሶች በላይ ወርደዋል፡፡ በዚህም በአንድ ቢሊዮን ዓመታት ውስጥ ብቻ ያኔ ገና ታዳጊ የነበረችው ፕላኔታችን እስከ አንድ ኩዊንቲሪሊየን (1,000,000,000,000,000,000) ጊዜ በመብረቅ ተደብድባለች፡፡ በቡድኑ ስሌት መሰረት በዚህ ዘመን ምድራችን ከ110 እስከ 11,000 ኪ.ግ የሚሆን ፎስፈረስን በየዓመቱ ታገኝ ነበር፡፡ ይህ ታድያ ሕይወት ይመሰረት ዘንድ ትልቁን ሚና እንደተጫወተ የቤንጃሚን ሄስ እምነት ነው፡፡ እንደርሱ አባባል ከሆነ በዚህ ሁናቴ ውስጥ ሕይወትን ለመፍጠር ለምሳሌ አንዲት ደሴት ላይ 110 ኪ.ግ የሚሆን ፎስፈረስ በዓመት ውስጥ ከተገኘ በቂ ቢሆንም ሁነቱ ግን በብዙ ተመሳሳይ ቦታዎች ሳይፈጠር አልቀረም፡፡
ምድራችን በዚህ ደረጃ ሕይወትን ለመፍጠር የሚያስችል የመብረቅ ናዳ አስተናግዳለች ወይ የሚለው አሁንም በጥያቄነት ቢቆይም ቢያንስ በሒሳብ ስሌት ረገድ ሚቻል መሆኑን ጥናቱ ማሳየቱ ተገልጿል፡፡ ተመራማሪዎቹም ምናልባትም ከአስትሮይድ እና መብረቅ ጥቃት ጥምረት ምድራችን እንደ ዘረ-መል እና አር.ኤን.ኤ ያሉትን ሞለኪውሎች ለመስጠት የሚያስችላትን ፎስፈረስ አግኝታ ሊሆን እንደሚችል በምርምራቸው ደምድመዋል፡፡
ምንጭ፤ Live Science

የመስኖ ልማትና ቴክኖሎጂዎች በኢትዮጵያ
========================
ኢትዮጵያ በብዙ ጅረቶች እና በትላልቅ ወንዞች የተከበቡ በሚሊዮን ሄክታር የሚቆጠሩ በመስኖ ሊለሙ የሚችሉ መሬቶች አሏት፡፡ በግብርናው ዘርፍ ለሚታየው ተጨባጭ ለውጥ የመስኖ ልማት መስፋፋት እጅግ መሰረታዊ ከመሆኑ አንጻር ይህን የተፈጥሮ ሃብት በሚገባ ጥቅም ላይ መዋል የአርሶ አደሩን ህይወት ይበልጥ ለማሻሻል እና ግብርና በሃገር ውስጥ ኢኮኖሚ የሚኖረውን አስተዋፅ ይበልጥ ለማሳዳግ በእጅጉ ይረዳል፡፡ በአፍሪካ ሊታረስ ከሚችለው ጠቅላላለ መሬት ስድስት በመቶ የሚሆነው ብቻ እስካሁን ድረስ በመስኖ የለማ ሲሆን የተቀረው መሬት ግን የመልማት ከፍተኛ አቅም እያለው በተለያዩ ምክንያቶች ጥቅም ላይ ሳየውል የቀረ ነው፡፡ አትዮጵያ ከዚህ የመስኖ ልማት ሬሾ ውስጥ የተሻለ እንቅስቃሴ የሚታይባት ሃገር ብትሆንም በተፈጥሮ ካላት ከፍተኛ የውሃ ሀብት አንፃር ውጤቱ የሚያኩራራ ላይሆን ይችላል፡፡
እንደአውሮፓውያኑ በ2018 የ Malabo Montpellier Panel ይፋ ያደረገው ሪፖርት እንደሚያሳየው በኢትዮጵያ ከ1994 አንስቶ የመስኖ ልማት እድገቱ በ52 በመቶ ጭማሪ ያሳየ ሲሆን፤ በ2007 ብቻ ለመስኖ ዝግጁ የሆነው የሚታረስ መሬት በሄክተር 858,340 ደርሶ እንደነበርም በሪፖርቱ ተመዝግቦ ይገኛል፡፡ በአገሪቱ በተለያዩ ክፍሎች አሁን ላይ አገልግሎት እያሰጡ ከሚገኙ የአነስተኛ መስኖ ቴክኖሎጂዎችን መካከል ትሪድል ፓምፕ፣ ሮፕ ፓምፕ፣ ዋሸር ፓምፕ እና የመሳሰሉት ቴክኖሎጂዎች በዋናነት ሊጠቀሱ ይችላሉ። እንደ ግብርና ሚኒስቴር መረጃ ከሆነ አሁን ላይ እነዚህ የመስኖ ልማት ቴክኖሎጂዎች ከላይ በተጠቀሰው አይነት ግልጋሎት በመስጠት ላይ ይገኛል፡፡ ይህም በአጠቃላይ 2299 በእጅ የሚሰሩ ጉድጓዶች እና 1179 ኢንጂን ፓምፖች በየክልሎቹ በተመረጡ 21 ፓይለት ስቴሽኖች ላይ አነስተኛ ዋጋ ያላቸውን የመስኖ ቴክኖሎጂዎችን በማዳረስ የግብርና ስርዓቱን ለማሻሻል እየተሰራ ነው፡፡
አገሪቱ ካላት የህዝብ ቁጥር አንፃር በአመት አንድ ጊዜ ብቻ የተመረተው ምርት ሁሉንም የህብረተሰብ ክፍል መመገብ ይችላል ለማለት የማያስደፍር ነው። ነገር ግን የመስኖ ቴክኖሎጂዎችን የሚጠቀሙ አርሶ አደሮች አመቱን ሙሉ ማምረት እንዲችሉ በሩን ይከፍትላቸዋል። ይህም የተሻለ ገቢ አንዲኖራቸውና በአመትም ከአንድ ጊዜ በላይ ማምረት እንዲችሉ ያደርጋቸዋል። በአለማችን በእነዚህ ቴክኖሎጂዎች ላይ ትኩረት ሰጥተው እየሰሩ ያሉ ተቋማት በቀላሉ መገኘት የሚችሉ የመስኖ ቴክኖሎጂዎችን አነስተኛ መሬት ላላቸው አርሶ አደሮች በማድረስ ከፍተኛ ዋጋ የሚያወጡ ፍርፍሬዎችና አትክልቶችን ማልማት እንዲችሉ በመስራት ላይ ይገኛሉ። ከዚህ አንጻር ከእነዚህ ተቋማት ጋር በህብርት መስራት የሚቻለበትን መንገድ ማመቻቸት የግብርና ስርዓቱን ለማሻሻል ቀዳሚው ሚና ይሆናል፡፡
አነስተኛ ዋጋ ያላቸው የመስኖ የፈጠራ ውጤቶችን ለማስፋፋት በሚደረገው ጥረት በዘርፉ ከተሰማሩት የውጭ እና የሃገር ውስጥ የግል ድርጅቶች በተጨማሪ በመንግስት መዋቅር ስር ያሉ የየደረጃው አስተዳደሮች ትልቅ ሚና ይኖራቸዋል። መንግስት የርካሽ የመስኖ የፈጠራ ስራዎች ግብይት ዙሪያ መዋቅራዊ አደረጃጀት ያላቸው የማምረቻ ድርጅቶች የሚስፋፉበትን ሁኔታ መፍጠር ቢችል ድርጅቶችና በተጠቃሚው መካከል ያለውን ልዩነት ከማጥበብ አንጻር እንዲሁም በአምራች ድርጅቶችና በአርሶ አደሮች መካከል ሁለቱንም ባማከለ መልኩ ስምምነቶችን ከመፍጠር አንጻር ከፍተኛ ሚና ይኖረዋል። ይህም የቴክኖሎጂዎቹን የግብይት ዋጋ ከአርሶ አደሮቹ አቅም ጋር የተመጣጠነ እንዲሆን የአምራች ድርጅቶቹን የመሸጫ ዋጋ ቋሚ የሚሆንበትን ሁኔታ ለማመቻቸት የሚያስችል ይሆናል።
ምንጭ፡ Theconversation እና tech science