در زمان شاه گذشته تنها چیرگی و سختیگری او نبوده که مایه، زیان مردم گردیده، یکدست از سران اداره ها و کارکنان دولتی نیز از زور و نیروی او استفاده نموده بمردم آزار و زیان بسیار رسانیده اند. امروز تنها مختاری را دنبال می کنند. باید گفت دیگران نیز بسیارند.من میخواهم در اینجا برای مثل دیوان حرب و کارهای آنرا یاد آوری نمایم . این دیوان حرب چه بود؟ چه رفتاری با مردم می کرد. چندتن از افسران ستمگر و خونخوار پیدا شده بنام اجرای اوامر اعلیحضرت بیرحمی و پستی بی اندازه از خود نشان میدادند¹

علت مسلح شدن دسته های اشرار و مخصوصاً عشاير و اکراد احجافات و ظلم وستم بی رحمانه و ظالمانه و طماعی این قبیل افسران میباشد که عشایر و غیره بمحض بدست آوردن فرصت اسلحه بدست گرفته به نام انتقام بر آمده اند.²

تا چند ماه پیش آسیب روستاها افراد امنیه بوده که در همه جا چیرگی به جان و دارایی مردم داشته باعث ویرانی ده ها میشدند.³

عشایر قشقائی و کوه گیلویه و بختیاری و امثال آنها که دهنده قسمت اعظم مالیات و در موقع خود پشتیبان قوه نظامی مملکت و حافظ استقلال کشورند نه تنها اموالشان غارت شده و از هستی ساقط شده اند بلکه دسته دسته از این طوائف را بدون محاکمه اعدام کرده اند.کهگیلویه بخدا قسم یاغي نبود طوائفش را مامورین یاغی کردند. ممسنی یاغی نبود پول حاج معین بوشهری کار خود را کرد و مامورین باعث خمیر مایه فتنه و انقلاب آنجا شدند.روشی که در خانه نشین کردن عشایر نشان دادند روش اعدام وافتاء بود نه تربیت و اصلاح⁴

سروان: ترس من از همین کردهاست. اینها منتظر این هستند که در مناسب ترین فرصت سر هر یک از ما را ببرند...پرسیدم چرا این افراد ضعيف ومفلوك و بیچاره بخیال سر بریدن ما خواهند افتاد، گفت برای آنکه بدست ما حکومت قدر قدرت آسمان شوکت سر آنان را بریده است شکم زنانشان را پاره کرده است.نوامیس دخترانشان را به باد داده است⁵

بین ایلات مشهور است که طرز عمل و رفتار افراد[نظامی] با عشایر مستحسن و خوب نبود یعنی آلوده به بیناموسی گشته تا اینکه بالاخره مردم را بهیجان و شورش وامیدارد⁶

گذشته از شورش‌ها، منابع اصلی مقاومت در مناطق قبیله‌ای علیه جمع‌آوری بی‌وقفه مالیات توسط دولت و اشکال مختلف اخاذی توسط افسران ارتش بود.  بعدها، سیاست دولت برای یکجانشین کردن جوامع عشایری - که عمیقاً مخل شیوه زندگی عشایری بود - باعث شورش‌هایی شد.برای بسیاری از افسران، رفتار خشونت‌آمیز و تحقیر عموم مردم طبیعی و ضروری تلقی می‌شد. دهقانان، عشایر و شهرنشینان مجبور بودند با چاپلوسی، پول نقد و هدایا به افسران ادای احترام کنند - در غیر این صورت با عواقب وخیمی روبرو می‌شدند. تصرف زمین و املاک، اعدام‌های فوری، مجازات‌های بی‌رحمانه عمومی و ضرب و شتم شدید غیرنظامیان و سربازان، هنجارهای پذیرفته شده این فرهنگ نظامی بودند⁷

با عشایر وحشیانه‌ای رفتار می‌کردند و به طور سیستماتیک وسایل معیشت آنها را غارت می‌کردن...دولت با روش‌های وحشیانه، خودخواهانه و نظامی، به این علل شورش ها افزود.⁸

ناخشنودی عشایر نه تنها به خاطر اخاذی مأمورین دولت مرکزی بلکه به جهت ظلم و ستم های فراوان و پایمال شدن حقوق فردی و اجتماعی عشایر بوسیله نظامیان و سایر مأمورین دولتی بوده است. مأمورین نظامی خود را مالک جان ومال و ناموس عشایر میدانستن⁹

[بخشی از نامه]...چند نفر از خوانین هفت لنگ که زمامدار حکومت بختیاری بوده و در هر واقعه خود را جلو انداخته و قائد و زعیم ایل بوده‌اند، با اینکه خود مصدر هیچ خدمتی نبوده‌اند و در هر موقع جز خیانت ، چیزی از آنان مشهود نگردید، سالهای دراز حکومت و وزارت و مشاغل مهم مملکتی را به عنوان مزد خدمت، اشغال و از ظلم، تعدی، غارت و ضبط دارایی ملت فرونگذاشته، نه تنها ایل بختیاری را از هستی ساقط بلکه مجاهدات و خدمات آنها را بی‌نتیجه، شرافت و آبروی آنها را به واسطه عملیات خائنانه تضییع نمودند. فقط مطلبی که بر وکلا معظم پوشیده و مخفی است، همانا رفتار ظالمانه و حرکات شقاوت کارانه‌ایست که نسبت به ایل و طوایف بیچاره ما آورده که قلم از تحریر آن عاجز است. بیچاره ایل بختیاری از اثر ظلم و تعدی آنها نه مال دارد نه جان نه اختیار نه اراده. از کلیه حقوق زندگی عادی بی‌نصیب است. عده از ایل بختیاری از فرط بیچارگی، برای سد جوع در هوای گرم عربستان، در مقابل جزئی روزی در معادن نفت به کارهای سخت مشغول هستند...

هنگامی که از برابر جوخه اعدام میگذشت با جبینی باز و لبانی پر از خنده با آنها احوال پرسی کرد.وقتی یکی از دژخیمان میخواست چشم هایش را به بندد به آرامی دستمال را از دستش گرفت و گفت: پسرم! بگذار تا این صحنه جالب و تماشایی را که قطعاً ما فوقان شماها را خوشحال میکند من هم در آخرین لحظات حیاتم به چشم ببینم چرا که تاکنون من شیری را دست و پا بسته در مقابل مشتی شغال ندیده بودم.در آخرین لحظاتی که میخواستند وی را به چوبه دار ببندند کلاه پهلوی خود را به نشانه نفرت از رژیم پهلوی، مچاله کرد و دور انداخت و صدای رسایش که میگفت زنده باد ایران و آزادی با صفیر چند گلوله خاموش شد‌...¹⁰

[نکته: در پاسخ به سلطنت طلب هایی که با لجن پراکنی و ارسال سند میخواهند بگویند که رضاشاه برای جلوگیری از غارت و دزدی عشایر را سرکوب کرد،باید گفت:بله. برخی عشایری که در قبل از به سلطنت رسیدن رضاشاه شورش های ناموجه ای داشتن و در آخر هم سرکوب شدند.مانند شورش شیخ خزعل که خود شیرعلیمردان خان بختیاری با آن مقابله کرد.ولی دقت کنید که مسئله ما قیام های عشایر بعد از به سلطنت رسیدن رضاشاه است و این اسناد و مدارک نشاندهنده آن دوران است.یعی پس آرام شدن ایلات و عشایر.]

در تعیین خط مرزی ایران و عراق هم رضا شاه از کیسه خلیفه بخشید و منابع نفتی غرب[خانقین]ایران و نصف شط العرب را که طبق اصول و مقررات بین المللی که خط مرزی وسط المیاه است بعراق واگذار نمود.¹

[مناطق]نفت خانقین پس از بستن پیمان سعدآباد اراضی ایران است که واگذار شده به عراق (حایری زاده - صحیح است) در دوره پهلوی این قسمت از ایران رفت.²

پروتکل ۴ نوامبر ۱۹۱۳ که بر اساس ماده ۱ آن که بسیار طولانی است حدود مرزهای ایران و عثمانی را با ذکر اسامی نقاط مشخص کرده و کمیسیون تحدید حدود بر آن اساس مرزهای دو کشور ایران و عثمانی را معلوم ساخته فاقد اعتبار حقوقی است و سند معتبر شمرده نمیشود با شروع جنگ جهانی و پیامدهای آن به ویژه با انقراض دودمان عثمانی و روی کار آمدن نظام جمهوری به نام جمهوری ترکیه در آن کشور پروتکل بالا هرگز به تصویب مقامهای صلاحیتدار عثمانی و بعد ترکیه و همچنین ایران نرسید طبق اصل ۲۲ قانون اساسی ایران هر گونه تغییر در حدود و ثغور مملکت و طبق اصل ۲۴ هر گونه مقاوله نامه (پروتکل) می بایست به تصویب مجلس شورای ملی میرسید و این اقدام ضروری قانونی انجام نگرفت.³

پروتکل ۴ نوامبر ۱۹۱۳ و پروتکل تحدید حدود ۱۹۱۴ به تصویب مجلس نمایندگان عثمانی و به توشیح سلطان که رئیس کشور عثمانی در آن سالها بود نرسیده است آگاهی کامل داشت طبق اصل ۷ قانون اساسی عثمانی که در ۱۹۰۹ اصلاح شد تصویب پارلمان برای انعقاد معاهدات مربوط به صلحبازرگانی، واگذاری اراضی و یا الحاق اراضی ضرورت دارد و شروع جنگ جهانی اول و ورود عثمانی به جنگ و سپس پیامدهای شکست عثمانی و تبدیل نظام پادشاهی به جمهوری در آن کشور فرصت و امکان تصویب آن را به پارلمان عثمانی و سلطان آن کشور نداد.⁴

پروتکل ۱۹۱۳ اسلامبول و صورت جلسات کمیسیون تحديد حدود ۱۹۱۴ هرگز صورت قانونی پیدا نکرد و به تصویب مجالس مقننه دو کشور نرسید.⁵

پروتکل اسلامبول ( ۱۹۱۳ ) و در نتیجه تحديد حدود به عمل آمده توسط کمیسیون تحديد حدود ۱۹۱۴ به منظور تعیین مرز نه از نظر حقوقی و نه از نظر انصاف قابل اجرا نیست.⁶

نکته تاسف آور آن است که با وجود دفاعیات مستدل و منطقی باقر کاظمی وزیر خارجه ایران در جلسه های شورای جامعه ملل و پافشاری سرسختانه ایران در لزوم به رسمیت شناساندن حق طبیعی و تاریخی ایران دایر بر اعمال حاکمیت مشترک بر سراسر شط العرب در طول مرز مشترک با ایران دولت ایران با پیشنهاد نوری سعید موافقت کرد و افزون بر آن موافقت خود را با پروتکل ۱۹۱۳ و صورتجلسه های کمیسیون تحدید حدود ۱۹۱۴ مبنی بر جدا شدن اراضی خانقین از ایران اعلام داشت.⁷

دولت ایران با وجود تمام دلیلهایی که درباره بی اعتباری پروتکل ۱۹۱۳ و صورتجلسه های کمیسیون تحدید حدود ۱۹۱۴ به عمل آورد از آنها به عنوان «اسناد» که بار حقوقی مشخصی دارد نام برد و پذیرفت که آن اسناد دارای اعتبار میباشد و طرفین موظف به مراعات آنها می باشند. بدین ترتیب دولت ایران با واگذاری چند هزار کیلومتر مربع از اراضی نفت خیز حدود خانفین به عراق موافقت کرد⁸

📕منابع:

¹تاریخ بیست ساله،حسین مکی،ج۶،ص۳۶۳

²تاریخ بیست ساله،حسین مکی،ج۶،ص۳۶۴

³ما و عراق،منوچهر پارسادوست،ص۸۳

⁴ما و عراق،منوچهر پارسادوست،ص۱۱۶

⁵تاریخ سیاست خارجی ایران، غلامرضا علی بابایی،ص۴۱۶

⁶بررسی تاریخی اختلافات مرزی ایران و عراق،اصغر جعفری ولدانی،ص۱۶۳

⁷ما و عراق،منوچهر پارسادوست،۱۲۰

⁸ما و عراق،منوچهر پارسادوست،ص۱۲۱

📕منابع

[1]Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran,1921-1941/ Mohammad Gholi Majd/261_262_263

[2]دہ سال کوشش در راه حفظ و بسط حقوق ایران در نفت/دکتر حسین پیرنیا/چاپ ۱۳۳۱/ص۹۷

[3]ایران در دوره سلطنت محمدرضا پهلوی/دکتر علی اصغر شمیم/چاپ ۱۳۴۴/ص۷۱_۷۲

[4]ایران در دوران دکتر مصدق/پروفسور سپهر ذبیح/ص ۱۷۷