1-maktub: Vaqtni tejash haqida.

​Lutsiliyga salom!

​Shunday yo'l tut, qadrdonim Lutsiliy: o'zingni o'zingga qaytar, shu paytgacha sendan tortib olingan, o'g'irlangan yoki shunchaki boy berilgan vaqtingni yig' va asra.

Mening so'zlarim haqiqat ekaniga o'zingni ishontir: vaqtimizning bir qismini bizdan tortib olishadi, bir qismini sezdirmasdan o'g'irlashadi, qolgani esa shunchaki oqib ketadi.

​Biroq, eng uyatli yo'qotish — beparvolik tufayli boy berilgan vaqtdir. Agar diqqat bilan qarasang, ko'rasanki, hayotimizning katta qismi yomon ishlar bilan, salmoqli qismi hech narsa qilmaslik bilan, butun hayotimiz esa biz qilishimiz kerak bo'lgan ishdan boshqa narsalar bilan o'tib ketadi.

​"Vaqtning qadriga yetadigan, kunning bahosini biladigan, har kuni o'zi o'layotganini anglaydigan biror kishini menga ko'rsata olasanmi?"

​Bizning xatoyimiz shundaki, biz o'limni kelajakda deb o'ylaymiz. Vaholanki, o'limning katta qismi allaqachon ortda qolgan: hayotimizning o'tib ketgan barcha yillari o'limga tegishlidir.
​
Shuning uchun, Lutsiliy, menga yozayotganingdek yo'l tut: har bir soatingni mahkam tut.

Agar bugungi kuningni qo'lingga olsang, ertangi kunga kamroq bog'lanib qolasan. Biz hayotni kechiktirganimiz sayin, u o'tib ketaveradi.

​Hammasi o'zgalarniki, Lutsiliy, faqat vaqt bizniki. Tabiat bizga faqat mana shu uchib ketuvchi va beqaror narsani (vaqtni) egalik qilish uchun bergan, lekin biz uni xohlagan kishimizga berib yuboramiz...

​Senga maslahatim: bor narsangni vaqtida asra. Chunki bizning ajdodlarimiz aytganidek: "Idishning tagiga yetganda tejamkorlik qilishga kech bo'ladi". Zero, idish tubida qolgan narsa nafaqat kam, balki eng sifatsiz qismidir.

​Salomat bo'l!

@Seneca_writes

2-maktub: Mutolaada tanlov va chidamlilik.

Salom, Lucilius.

Sening qat’iyating meni quvontiradi: o‘zingni rivojlantirishga intilyapsan va ruhingni mustahkamlashga harakat qilyapsan.

Ammo seni ogohlantiraman — kitoblar orasida sarson bo‘lib yuraverma. Ko‘p mualliflar ortidan quvish — beqarorlik belgisidir.

Aniq va ishonchli mualliflarni tanla va ularga chuqur kirib bor. Har kuni bir joydan boshqasiga o‘taverish foyda bermaydi. Ko‘p joyda bo‘lgan odam hech qayerda bo‘lmagandek bo‘ladi.

Shuning uchun o‘qishda ham barqaror bo‘l: oz sonli asarlarni tanlab, ularni chuqur o‘zlashtir. Ko‘p o‘qish emas, balki chuqur o‘rganish muhim.

Ko‘p kitoblar orasida adashgan odam ruhiy jihatdan mustahkam bo‘lolmaydi. U doimo o‘zgarishda bo‘ladi, lekin hech qachon shakllanmaydi. Ildizi tez-tez ko‘chirib o‘tkaziladigan o‘simlik kabi u ham o‘smaydi.

Har kuni o‘zing uchun bir foydali fikrni olib qol. Masalan, bugun men shunday xulosani tanladim: “Qashshoqlikdan qo‘rqishning o‘zi — eng katta qashshoqlikdir.”

Shuni unutma: ortiqcha narsalar insonni boy qilmaydi. Aksincha, oz narsaga qanoat qilgan odam haqiqiy boydir.

Tana qanday ovqatga muhtoj bo‘lsa, ruh ham ozuqaga muhtoj. Lekin bu ozuqa tartibli va sifatli bo‘lishi kerak.

Shuning uchun yana takrorlayman: ko‘p narsani emas, balki keraklisini o‘rgan.

Xayr.

@Seneca_writes

3-maktub: Haqiqiy va soxta do‘stlik haqida.

​Lutsiliyga salom!

​Sen menga maktublaringni bir "do'sting" orqali berib yuboribsan. Shu maktubning o'zidayoq undan ehtiyot bo'lishni, hamma gaplaringni unga aytmaslikni tayinlabsan.

Shunday qilib, birinchi jumlada uni "do'stim" degan bo'lsang, ikkinchi jumlada undan tonibsan.

​Agar sen "do'st" so'zini shunchaki odob yuzasidan, masalan, ko'chadagi uchragan odamni "janob" deb ataganimizdek yoki tanimagan odamimizni "birodar" deganimizdek ishlatayotgan bo'lsang, mayli.

Ammo agar sen o'zing to'liq ishonmaydigan odamni "do'st" deb hisoblasang, sen do'stlikning mohiyatini tushunmabsan.

​Sen do'sting bilan hamma narsani muhokama qilishing kerak, lekin undan oldin — do'stning o'zini muhokama qil (sinab ko'r).

​"Do'stlashganingdan keyin ishonishing kerak, lekin ishonishingdan oldin saralashing (hukm chiqarishing) lozim."

​Odamlar ko'pincha hamma narsani teskari qilishadi: avval do'stlashib, hamma sirini aytishadi, keyin esa biror shubha tug'ilganda u odamni sinashga tushishadi.

Uzoq vaqt o'yla: bu odamni do'stlar qatoriga qabul qilsammi yoki yo'qmi? Ammo qaror qabul qilganingdan keyin — unga butun qalbing bilan ishon. Uning yonida o'zing bilan yolg'iz qolgandek ochiq bo'l.

​Nega men do'stimning yonida biror gapimni ichimda saqlashim kerak? Nega uning huzurida o'zimni o'zimdan yashirishim lozim?

​Ba'zi odamlar borki, har qanday yo'lovchiga sirlarini aytib ketaverishadi, har qanday quloqqa ichidagilarni to'kib solishadi. Boshqalari esa aksincha, hatto eng yaqinlariga ham ishonishmaydi, hamma sirni ichiga yutib, o'zlarini qiynashadi. Ikkala yo'l ham xatodir.

Chunki hamma narsaga ishonish — yengiltaklik, hech kimga ishonmaslik esa — qattiqqo'llik (yovuzlik) belgisidir.

​Xuddi shunday, doimiy harakatda bo'ladigan (betoqat) odamlar bilan doimiy sukutda o'tiradigan (dangasa) odamlar o'rtasida ham farq bor.

Faqat tartibsizlikni (shovqinni) hayot deb bilish — bu sog'lom ruh emas, balki "yonayotgan" aqlning belgisidir. Faqat sukunatni va harakatsizlikni tinchlik deb bilish esa — tiriklik emas, balki o'limdir.

​Shuning uchun tabiatdan o'rgan: u kunni ham, tunni ham yaratgan. Sen ham harakatingda xotirjamlikni, xotirjamligingda esa harakatni (fikrni) saqlashing kerak.

Xayr.

@Seneca_writes

4-maktub — O‘lim qo‘rquvi haqida

Salom, Lucilius.

Boshlagan yo‘lingdan davom et va imkon qadar tezlash: shunda o‘zing bilan totuv, tinchlangan ongdan uzoqroq vaqt bahramand bo‘lasan.

Albatta, ongni tozalash va uni osoyishtalik holatiga keltirish jarayonining o‘zidan ham zavq olasan; ammo ong har qanday dog‘dan xoli bo‘lib, porlab turgan paytdagi tafakkur zavqi bundan ham butunlay boshqacha.

Esingda bo‘lsa kerak, bolalik kiyimlarini tashlab, erkaklar tog‘asini kiyganingda va forumga olib borilganingda qanday quvonchni his qilgansan; ammo bundan ham katta quvonch seni kutadi — bolalarcha ongni tashlab, donolik seni haqiqiy insonlar qatoriga qo‘shganida.

Chunki bizda hali bolalik emas, balki undan ham yomonroq narsa — bolalarcha xulq qolgan. Bu hol yanada og‘irroq, chunki bizda qarilik jiddiyligi bor, ammo bolalarcha, hatto go‘daklarcha ahmoqliklar ham mavjud.

Bolalar mayda narsalardan qo‘rqadi, go‘daklar soyadan qo‘rqadi, biz esa ikkisidan ham qo‘rqamiz.

Senga faqat oldinga siljish kerak; shunda tushunasan: ba’zi narsalar aynan kuchli qo‘rquv uyg‘otgani uchun kamroq qo‘rqinchlidir. Oxirgi yovuzlik bo‘lgan narsa katta yovuzlik emas. O‘lim keladi; agar u sen bilan qolib ketadigan bo‘lsa, qo‘rqinchli bo‘lardi. Ammo o‘lim yoki umuman kelmaydi, yoki keladi-da o‘tib ketadi.

“Ammo ongni hayotni mensimaslik darajasiga olib kelish qiyin,” deysan. Axir odamlar qanday arzimas sabablar bilan hayotni mensimay qo‘yishini ko‘rmaysanmi?

Biri ma’shuqasi eshigi oldida o‘zini osadi; boshqasi jahli tez xo‘jayinning haqoratlariga chiday olmaslik uchun tomdan o‘zini tashlaydi; yana biri qochib ketgach qo‘lga tushmaslik uchun o‘ziga qilich sanchadi.

Haddan tashqari qo‘rquv shunchalik kuchli bo‘lsa, fazilat ham shunchalik kuchli bo‘lishi mumkin deb o‘ylamaysanmi? Kimki umrini cho‘zish haqida ortiqcha o‘ylasa yoki ko‘p konsullik davrlarini boshdan kechirishni katta baxt deb bilsa, u hech qachon tinch hayot kechira olmaydi.

Har kuni shuni mashq qil: shunda hayotdan mamnun holda ketishga tayyor bo‘lasan. Chunki ko‘pchilik hayotga yopishib oladi — xuddi oqimda ketayotgan odam tikan va o‘tkir toshlarga yopishib olgandek.

Odamlarning ko‘pi o‘lim qo‘rquvi va hayot mashaqqatlari orasida azob bilan tebranadi: ular yashashni xohlamaydi, ammo o‘lishni ham bilmaydi.

Shuning uchun hayotingni o‘zing uchun yoqimli qil — undan xavotirni chiqarib tashla. Hech qanday yaxshilik egasini baxtli qilmaydi, agar u uni yo‘qotish ehtimoliga ko‘nikmagan bo‘lsa; ammo yo‘qolganda kamroq og‘riq beradigan narsa — yo‘qolgach sog‘inilmaydigan narsadir.

Demak, eng qudratlilarni ham uradigan zarbalarga qarshi ruhingni chiniqtir.

Masalan, Pompey ning taqdiri bir bola va bir eunux tomonidan hal qilindi; Crassus esa qo‘pol va mag‘rur parfiya tomonidan o‘ldirildi. Gaius Caesar Lepidusga boshini kesish uchun bo‘ynini tutishni buyurdi, o‘zi esa Chaereaga bo‘ynini tutdi.

Hech kimni Taqdir shunchalik yuksaltirmaganki, u avval erkalagandek darajada keyin tahdid qilmagan bo‘lsin. Uning osoyishtaligiga ishonma: dengiz bir zumda tubigacha qo‘zg‘aladi. Kema kecha tantanali suzgan bo‘lsa, bugun cho‘kib ketishi mumkin.

O‘ylab ko‘r: yo‘lovchi talonchi yoki dushman sening bo‘yningni kesishi mumkin; u xo‘jayining bo‘lmasa ham, har bir qul sen ustingda hayot va o‘lim hokimiyatiga ega.

Shuning uchun aytaman: o‘z hayotini mensimaydigan odam — sening hayotingning xo‘jayini. Uyida fitna bilan o‘ldirilganlarni esla — yashirin yoki oshkora. G‘azablangan qullar ham, g‘azablangan podshohlar kabi ko‘p odamlarni o‘ldirgan.

Demak, qo‘rqayotganingning qudrati nimada, agar har kimda seni qo‘rqitadigan kuch bo‘lsa?

“Agar dushman qo‘liga tushsang, u seni olib ketishni buyuradi,” deysan. Ha — lekin qayerga? Sen allaqachon o‘sha yo‘lga tushgansan. Nega o‘zingni aldaysan va taqdiringni endi tushunayotgandek bo‘lasan?

Ishon: tug‘ilganing kundan boshlab sen o‘sha tomonga olib borilyapsan. Agar oxirgi soatni xotirjam kutmoqchi bo‘lsak, shularni va shunga o‘xshash fikrlarni o‘ylashimiz kerak.

Endi maktubni tugataman. Bugun menga yoqqan hikmatni senga ham beraman: “Tabiat qonunlariga mos keladigan qashshoqlik — katta boylikdir.”

Bilasanmi, bu qonun bizdan nimani talab qiladi? Faqat ochlik, chanqoqlik va sovuqdan saqlanishni. Ochlik va chanqoqlikni yo‘qotish uchun boylar eshigida bosh egish, tahqirli iltifotlarga chidash, dengiz kezish yoki urush qilish shart emas; tabiat ehtiyojlari oson va qo‘l ostida.

Odamlar ortiqcha narsalar uchun ter to‘kadi — ana shu ortiqchalar kiyimlarimizni yirtadi, bizni qaritadi, begona yerlarga uloqtiradi. Yetarli narsa esa qo‘limiz ostida. Kim qashshoqlik bilan to‘g‘ri kelishuv qilgan bo‘lsa — u boydir.

Xayr.

@Seneca_writes

5-maktub — Faylasuflikning hayot tarzi haqida

Salom, Lucilius.

Seni maqtayman va shundan quvonaman: o‘qishlaringda qat’iylik ko‘rsatyapsan va hamma narsani chetga surib, har kuni yaxshiroq inson bo‘lishga intilyapsan. Men seni faqat rag‘batlantirmayman — balki iltimos qilaman: shu yo‘lda davom et.

Ammo seni ogohlantiraman: yaxshilanishdan ko‘ra ajralib turishni istaydiganlar kabi ish tutma; ya’ni kiyiming yoki turmush tarzing bilan odamlarning e’tiborini tortishga urinma.

Qo‘pol kiyim, tartibsiz soch, parvarishsiz soqol, kumush idishlardan ochiqchasiga nafratlanish, yerda yotish va shunga o‘xshash sun’iy o‘zini ko‘rsatishlardan qochish kerak.

Falsafaning o‘zi ham, hatto tinchgina olib borilganda ham, yetarlicha masxara qilinadi; agar biz yana boshqalardan keskin ajralib chiqsak, nima bo‘ladi? Ichki jihatdan har tomonlama boshqacha bo‘lishimiz kerak, ammo tashqi ko‘rinishda jamiyatga moslashishimiz lozim.

Juda hashamatli ham, juda e’tiborsiz ham kiyinma. Oltin bilan bezatilgan kumush idishlar shart emas; ammo kumush va oltinning yo‘qligini sodda hayot belgisi deb ham hisoblamaslik kerak. Keling, ommadan yuqori darajada yashashga intilaylik, lekin unga qarama-qarshi tarzda emas; aks holda, biz yaxshilamoqchi bo‘lgan odamlarni qo‘rqitib yuboramiz.

Natijada ular bizdan hech narsani o‘rganishni istamaydi, chunki hamma narsada bizga o‘xshashga majbur bo‘lib qolishdan qo‘rqadi.
Falsafa eng avvalo insonlarga yaqinlikni — ya’ni hamdardlik va ijtimoiylikni beradi. Agar biz boshqalardan keskin ajralib ketsak, bu va’damizga zid bo‘ladi.

Bizni hayratga solishi kerak bo‘lgan narsalar kulgili va jirkanch bo‘lmasin. Bizning shiorimiz — “Tabiatga muvofiq yashash”; ammo tanani qiynash, soddalikni yomon ko‘rish, ataylab iflos yurish, nafaqat oddiy, balki jirkanch ovqat yeyish — bular tabiatga zid.

Nafis taomlarni izlash hashamat belgisi bo‘lsa, odatiy va arzon narsalardan qochish ham telbalikdir. Falsafa oddiy hayotni talab qiladi, lekin azobni emas; sodda va pokiza yashash bir vaqtning o‘zida mumkin.

Men ma’qullaydigan yo‘l — o‘rtacha yo‘l: hayotimiz donishmand yo‘li bilan oddiy odamlar yo‘li o‘rtasida muvozanatda bo‘lsin; hamma uni qadrlasin, lekin tushunsin ham.

“Demak, boshqalar kabi yashaymizmi? Hech qanday farq bo‘lmaydimi?” Yo‘q, katta farq bo‘ladi. Diqqat bilan qaragan odam bizning boshqalardan farq qilishimizni ko‘radi. Uyimizga kelgan odam bizni emas, buyumlarimizni emas, aynan bizni qadrlasin.

Loy idishdan kumushdek foydalana olgan odam buyukdir; ammo kumushni loydek ishlata olgan odam ham shunchalik buyukdir.

Boylikka bardosh bera olmaslik — beqaror ong belgisi.

Bugungi foydani ham senga yetkazmoqchiman. Hecato yozuvlaridan shuni topdim: istaklarni cheklash qo‘rquvni ham davolaydi. U shunday deydi: “Umid qilishni to‘xtat — shunda qo‘rquv ham yo‘qoladi.” Sen: “Qanday qilib bunday qarama-qarshi narsalar birga bo‘lishi mumkin?” deb so‘rarsan. Mana qanday: ular qarama-qarshi ko‘rinsa ham, aslida bog‘liqdir.

Zanjir qanday mahbusni ham, uni qo‘riqlayotgan askarni ham bog‘lasa, umid va qo‘rquv ham shunday birga yuradi; qo‘rquv umid ortidan keladi.

Bunga hayron emasman: ikkalasi ham kelajak haqida o‘ylab bezovta bo‘ladigan ongga tegishli. Bu ikki yomonlikning asosiy sababi — biz hozirgi zamonga moslashmasdan, fikrlarimizni uzoqqa yuborishimizdir. Shunday qilib, insoniyatning eng buyuk ne’mati — oldindan ko‘ra bilish — buzilib ketadi.

Hayvonlar ko‘rgan xavfidan qochadi va undan qutulgach, tinchlanadi; biz esa kelajak va o‘tmish bilan o‘zimizni qiynaymiz. Ko‘plab ne’matlarimiz o‘zimizga zarar keltiradi: xotira qo‘rquv azoblarini qayta tiriltiradi, bashorat esa ularni oldindan keltiradi. Faqat hozirgi lahza hech kimni baxtsiz qilmaydi.

Xayr.

@Seneca_writes