26-maktub: "QARILIK VA O‘LIM" haqida

Salom, Lucilius.

Yaqindagina senga qarilikni ko‘z oldimda ko‘rib turganimni aytgan edim.
Endi esa qarilikni ortda qoldirib yuborgan bo‘lsam kerak, deb qo‘rqyapman.

Chunki mening yoshimga yoki, hech bo‘lmaganda, tanamga nisbatan endi boshqa bir atamani qo‘llash to‘g‘riroq bo‘ladi. Axir qarilik — hayotning butunlay holdan toygan emas, balki charchagan davridir.

Sen meni endi holdan toyganlar, umrining oxiriga yaqinlashib qolganlar qatoriga qo‘shishing mumkin.

Shunga qaramay, sen bunga guvoh bo‘lib turganingda, men o‘zimni maqtashga haqliman. Chunki qarilik aqlimga hech qanday zarar yetkazmaganini his qilyapman, garchi uning ta’sirini tanamda sezayotgan bo‘lsam ham.

Qarilikka faqat mening illatlarim va o‘sha illatlarni qo‘llab-quvvatlab kelgan tashqi vositalargina yetib keldi. Aqlim esa hali ham kuchli. U tanaga juda kam bog‘liq bo‘lib qolganidan quvonadi. U o‘z zimmasidagi yukning katta qismini allaqachon chetga surib qo‘ygan.

Aqlim hushyor. Hatto qarilik masalasida men bilan bahslashadi. Unga ko‘ra, qarilik — uning so‘nish davri emas, aksincha, gullab-yashnaydigan davridir.

Men uning so‘zlariga quloq solay va u ega bo‘lgan afzalliklardan to‘liq foydalanishiga imkon beray.

Aqlim mendan biroz mulohaza yuritishni va quyidagi savolni o‘ylab ko‘rishni talab qilmoqda: ruhiy xotirjamligim va fe’l-atvorimdagi me’yorni saqlay olishimning qanchasi donolik tufayli, qanchasi esa yoshim tufayli paydo bo‘lgan?

U mendan yana bir narsani — men nimalarni qila olmayman-u, nimalarni qilishni shunchaki istamayman — shu ikkisining farqini sinchiklab ajratishni talab qilmoqda.

Nega inson tugashi tabiiy bo‘lgan qobiliyatlaridan ayrilganidan shikoyat qilishi yoki buni o‘zi uchun kamchilik deb bilishi kerak?

Sen shunday deyishing mumkin: “Ammo butunlay holdan toyish va o‘lim sari borish, aniqrog‘i, so‘zning tom ma’nosida asta-sekin so‘nib borish — bundan kattaroq kamchilik bo‘lishi mumkinmi? Axir inson birdaniga o‘limga duch kelib, qulab tushmaydi. Biz asta-sekin yemirilamiz va har bir kun kuchimizni oz-ozdan kamaytirib boradi.”

Ammo tabiat hayotimizdagi bog‘lamlarni yechganida, o‘zimizga tegishli bo‘lgan bandargohga asta-sekin suzib borishdan ko‘ra yaxshiroq yakun bo‘lishi mumkinmi?

Birdaniga zarbaga uchrab, hayotdan keskin uzilishning o‘zida ham alohida bir azob bor, deb bo‘lmaydi. Bu boshqa yo‘l esa — asta-sekin chekinish, hayotdan sokinlik bilan uzoqlashishdir.

Men esa, go‘yo sinov vaqti yaqinlashib, butun hayotim haqida hukm chiqariladigan kun kelgandek, o‘zimni kuzataman va o‘zim bilan shunday suhbatlashaman:

“Hozirgacha so‘zlarimizda yoki amallarimizda qanday natija ko‘rsatganimizning o‘zi hech narsani anglatmaydi. Bularning barchasi ruhimizning arzimas va aldamchi va’dalaridir. Ularning ichida ko‘p narsalar faqat ko‘zbo‘yamachilikdan iborat.

Endi men qanday taraqqiyotga erishganimni o‘limning o‘ziga aniqlataman. Shuning uchun men hech qanday qo‘rquvsiz, bir kun kelib sahnadagi barcha bezaklarni, aktyorning yuziga surtilgan pardozni chetga qo‘yib, o‘zim haqimda hukm chiqaradigan kun uchun tayyorlanmoqdaman.

O‘shanda men jasoratli fikrlarni shunchaki baland ovozda gapirganmanmi yoki ularni chin dildan his qilganmanmi — mana shu ayon bo‘ladi.

Taqdirga qarshi aytgan barcha dadil tahdidlarim haqiqiy e’tiqodim edimi yoki shunchaki tomosha va soxta jasoratdan iboratmidi — buni ham o‘shanda bilaman.

Men bu hukmni qabul qilaman. Undan qochmayman.”

Dunyoning fikrini chetga sur. U doimo o‘zgaruvchan va har doim ikki tomonni ham qo‘llab-quvvatlaydi. Butun umring davomida shug‘ullangan ilmiy mashg‘ulotlaringni ham chetga qo‘y. O‘lim sen haqingdagi yakuniy hukmni chiqaradi.

Men nimani nazarda tutayotganimni tushuntiraman.

Sening bahs-munozaralaring, ilmiy suhbatlaring, donishmandlarning ta’limotlaridan yig‘ib olgan hikmatli so‘zlaring, madaniyatli va bilimdon suhbatlaring — bularning hech biri qalbingning haqiqiy kuchini isbotlamaydi.

Hatto eng qo‘rqoq inson ham jasoratli nutq so‘zlashi mumkin. Ammo sening butun umring davomida amalda nimalar qilganing faqat so‘nggi nafasingni olayotgan paytingda ayon bo‘ladi. Men bu shartlarni qabul qilaman. Men hukmdan qo‘rqmayman.

Men o‘zim bilan mana shunday gaplashaman. Ammo sen bu so‘zlarni men senga ham aytganimdek qabul qilishingni istayman.

Sen mendan yoshsan. Ammo buning nima ahamiyati bor? Bizning hayotimizda belgilangan yillar soni yo‘q. O‘lim qayerda seni kutib turganini bilmaysan.

Shuning uchun unga har yerda tayyor bo‘l.

Aslida shu yerda to‘xtamoqchi edim. Qo‘lim esa allaqachon maktubning so‘nggi jumlasini yozishga tayyor edi. Ammo hali marosimlar ado etilishi va bu maktubning safar xarajati uchun pul ajratilishi kerak.

Mendan bu zarur mablag‘ni qayerdan qarzga olmoqchi ekanimni so‘rama. Axir qaysi xazinalarga suyanishimni o‘zing bilasan. Menga bir oz vaqt ber, men uni o‘z hisobimdan to‘layman. Hozircha esa Epikur menga quyidagi so‘zlari bilan yordam beradi:

“O‘lim haqida o‘yla.” Yoki bu iborani afzal ko‘rsang: “Osmon sari ko‘chish haqida o‘yla.”

Buning ma’nosi aniq: qanday qilib o‘lishni mukammal o‘rganish — ajoyib narsadir. Sen faqat bir marta foydalaniladigan narsani o‘rganishni ortiqcha deb hisoblashing mumkin.

Ammo aynan shuning uchun biz bu haqda o‘ylashimiz kerak. Agar biror narsani haqiqatan ham bilishimiz yoki bilmasligimizni hech qachon sinab ko‘ra olmasak, demak, uni o‘rganishda doimo davom etishimiz kerak.

“O‘lim haqida o‘yla.”

Epikur bu so‘zlari bilan aslida bizga erkinlik haqida o‘ylashni buyurmoqda. O‘lishni o‘rgangan inson qullikdan xalos bo‘lgan insondir. U har qanday tashqi hokimiyatdan ustun turadi yoki hech bo‘lmaganda, uning hukmidan tashqariga chiqadi.

Bunday inson uchun qamoqning, kishanlarning yoki temir panjaralarning qanday dahshati qolishi mumkin? Uning chiqish yo‘li doimo ochiq. Bizni hayotga bog‘lab turadigan yagona zanjir bor. Bu — hayotga bo‘lgan muhabbatimiz.
Bu zanjirni butunlay uzib tashlash shart emas. Ammo uni asta-sekin ishqalab, yupqatib borish mumkin.

Shunda zarurat tug‘ilgan paytda, biz bir kun baribir bajarishimiz shart bo‘lgan ishni darhol bajarishga hech narsa bizni to‘sqinlik qila olmaydi.
Xayr, Lutsiliy.

Xayr.

@Seneca_writes

27-maktub: "SO‘NMAS EZGULIK" haqida

Salom, Lucilius.

Sen menga nasihat qilyapsanmi? — deysan sen. — Nahotki, avval o‘zingga nasihat qilib, o‘z kamchiliklaringni tuzatib bo‘lgan bo‘lsang? Endi boshqalarni isloh qilishga bo‘sh vaqting ham yetarlimi?

Yo‘q, men o‘zim ham bemor bo‘la turib, boshqalarni davolashga urinadigan darajada uyatsiz emasman.

Ammo men sen bilan ikkimizga ham tegishli bo‘lgan dardlar haqida gaplashyapman va go‘yo ikkimiz bir shifoxonada yonma-yon yotgan bemorlardek, davosini ham sen bilan baham ko‘ryapman.

Shuning uchun meni go‘yo o‘zim bilan gaplashayotgandek tingla. Men seni o‘z qalbimning eng ichki o‘ylariga kiritmoqdaman. Aslida men o‘zim bilan hisob-kitob qilmoqdaman, faqat buning uchun seni bahona qilmoqdaman.

Men o‘zimga qayta-qayta shunday deyman: “Yoshingni hisobga ol. Shunda bolalik paytingda orzu qilgan narsalarning aynan o‘shasini hanuz istayotganing va ularning ortidan quvayotganingdan uyalasan.

Hayotingning so‘nggi kunigacha hech bo‘lmaganda bir narsaga erish: o‘zing o‘lishingdan oldin illatlaring o‘lsin.”

Qimmat bahoga sotib olinadigan tartibsiz va me’yorsiz lazzatlardan voz kech.

Menga faqat kelajakdagi bunday lazzatlar emas, balki allaqachon boshdan kechirilib, ortda qolganlari ham zarar yetkazadi.

Jinoyat sodir etilgandan keyin, u fosh etilmagan bo‘lsa ham, tashvish jinoyat bilan birga tugamaydi. Xuddi shuningdek, aybli lazzatlar ham tugaganidan keyin afsusni ortda qoldiradi.

Ular mustahkam emas. Ularga ishonib bo‘lmaydi. Hatto zarar yetkazmagan taqdirda ham, ular o‘tkinchidir.

Buning o‘rniga doimiy bo‘lib qoladigan bir ezgulikni izla. Ammo bunday ezgulik faqat qalbning o‘zi, o‘z ichidan topgan narsadagina mavjud bo‘lishi mumkin.

Faqat fazilat insonga so‘nmas va xotirjamlik baxsh etuvchi quvonch beradi. Yo‘lda qandaydir to‘siq uchrasa ham, u quyosh qarshisidan o‘tib ketayotgan bulutga o‘xshaydi. Bulut quyoshni bir muddat to‘sishi mumkin, ammo uni hech qachon yenga olmaydi.

Bu quvonchga qachon erishasan? Hozirgacha sen sustkashlik qilganing yo‘q. Ammo endi qadamingni tezlashtirishing kerak.

Hali oldinda katta mehnat turibdi. Agar natijaga erishishni istasang, butun uyg‘oq vaqtingni ham, barcha kuch-g‘ayratingni ham shu maqsadga bag‘ishlashing kerak. Bu ishni sening o‘rningga hech kim bajarib bera olmaydi.

Boshqa turdagi ilmiy yoki adabiy faoliyatlarda esa tashqi yordamdan foydalanish mumkin.

Bizning zamonimizda Kalviziy Sabin ismli bir boy yashagan. Uning hamyonida ozodlikka chiqarilgan quldek boylik, aqlida esa xuddi shunday darajadagi tafakkur bor edi.

Men hech qachon omadining o‘zi insonning nomunosibligini bunchalik yaqqol ko‘rsatib turgan boshqa odamni ko‘rmaganman.

Uning xotirasi shu qadar zaif ediki, ba’zan Uliss, Axill yoki Priamning ismlarini ham unutib qo‘yardi. Holbuki, biz bu nomlarni o‘z xizmatkorlarimizning ismlaridek yaxshi bilamiz.

Hatto qarib qolgan, odamlarni haqiqiy ismlari bilan chaqira olmay, ularga o‘zi o‘ylab topgan nomlarni qo‘yadigan bir uy boshqaruvchisi ham xo‘jayinining urug‘-aymoqlari ismlarini Sabin yunon va troyalik qahramonlarning nomlarini chalkashtirganchalik yomon aytmaydi.

Shunga qaramay, u bilimdon ko‘rinishni juda istardi.

Shuning uchun u bilim olishning o‘ziga xos “qisqa yo‘li”ni topdi.
U nihoyatda qimmat narxlarga qullar sotib oldi: biri Gomer asarlarini yoddan bilardi, boshqasi Gesiodning asarlarini. Hatto to‘qqiz nafar lirik shoirning har biri uchun alohida qul ajratdi.

Ularning narxi juda qimmat bo‘lganiga hayron bo‘lma. Agar u bunday qullarni tayyor holda topa olmasa, maxsus tayyorlatib olardi. Shunday odamlarni to‘plab bo‘lgach, u mehmonlarining tinchini buzishni boshladi.

U bu qullarni o‘z yotog‘i yonida ushlab turar, vaqti-vaqti bilan ulardan biror she’riy satr aytishni so‘rar, so‘ng o‘sha satrlarni o‘zi davom ettirishga urinardi.
Ammo ko‘pincha bir so‘zning o‘rtasiga yetmay turiboq to‘xtab qolardi.

Satelliy Kvadrat ismli bir kishi bor edi. U ahmoqona boylikka ega millionerlarga xushomad qilish bilan kun ko‘rardi va, odatda, bunday xushomadgo‘ylarga xos bo‘lganidek, ularni masxara qilishni ham yaxshi bilardi.

U Sabinga shunday maslahat berdi: Nega bu bilimdon qullarning gaplari orasidagi uzilgan joylarni to‘ldirib beradigan yana filologlarni ham sotib olmaysiz?

Sabin bunga javoban: Har bir qulim menga yuz ming sestertsiyga tushgan, — dedi.

Shunda Satelliy: Shuncha pulga bir necha javon kitob sotib olishingiz mumkin edi, — dedi. Ammo Sabin shunday fikrda edi: uning uyidagi biror kishi nimani bilsa, go‘yo o‘zi ham o‘sha narsani bilardi.

O‘sha Satelliy bir kuni Sabinga kurash bilan shug‘ullanishni maslahat berdi.
Kasallikdan holsizlangan, rangi oqarib ketgan va ozg‘in Sabin bunga: Qanday qilib? Men hozirning o‘zida zo‘rg‘a tirik yuribman, — dedi. Iltimos, bunday demang, — dedi Satelliy. — Axir qancha sog‘lom qullaringiz borligini bir o‘ylab ko‘ring!

Ammo hech kim sog‘lom va mustahkam aqlni qarzga ham, pulga ham sotib ola olmaydi. Hatto mening fikrimcha, sog‘lom tafakkur sotiladigan bo‘lganida ham, unga xaridor topilmas edi.

Buzuq tafakkurlar esa har kuni sotiladi va sotib olinadi.

Endi qarzimni uzib, sen bilan xayrlashay: “Haqiqiy boylik — tabiat qonunlariga moslashtirilgan kambag‘allikdir.”

Epikur bu fikrni turli o‘rinlarda va turli shakllarda aytgan. Ammo uni qanchalik ko‘p takrorlasang ham ortiqcha emas. Chunki uni hech qachon yetarlicha yaxshi o‘rganib bo‘lmaydi.

Ba’zi insonlarga davo vositasini shunchaki tavsiya qilishning o‘zi kifoya.

Boshqalarga esa uni, istamasalar ham, ichirishga majbur bo‘lish kerak.

Xayr.

@Seneca_writes

28-maktub: "KO‘NGIL BEZOVTALIGINI SAYOHAT BILAN DAVOLASH" haqida

Salom, Lucilius.

“Bu holat faqat sening boshingga tushgan deb o‘ylayapsanmi? — deb so‘raysan. Shuncha uzoq sayohat qilganingdan, manzillaringni shuncha ko‘p o‘zgartirganingdan keyin ham ko‘nglingdagi g‘am va og‘irlikdan qutula olmaganing seni ajablantiryaptimi?”

Senga aslida iqlimni emas, qalbingni o‘zgartirish kerak.

Sen dengizlarning bepoyon masofalarini kesib o‘tishing, Vergiliy aytganidek, “Yerlar va shaharlar ortda qolsa ham,” baribir o‘z illatlaringni qayerga bormagin, o‘zing bilan birga olib ketasan.

Suqrot ham shikoyat qilgan bir kishiga xuddi shunday javob bergan: “Butun dunyo bo‘ylab kezib chiqishing senga yordam bermayotganidan nega hayron bo‘lasan? Axir sen qayerga bormagin, o‘zingni o‘zing bilan birga olib yuribsan.

Seni sarson-sargardon qilgan sabab ham doimo ortingdan ergashib yuribdi.”

Yangi o‘lkalarni ko‘rishdan qanday zavq bor? Yangi shaharlar va diqqatga sazovor joylarni tomosha qilishdan nima foyda? Sening bu tinimsiz harakating befoyda. “Unda nega qochishim menga yordam bermayapti?” deb so‘raysan.
Chunki sen o‘zingdan qochib keta olmaysan.

Avvalo qalbingdagi yuklarni chetga surishing kerak. Buni qilmaguningcha, hech bir joy seni qoniqtirmaydi.

Hozirgi holatingni Vergiliy tasvirlagan payg‘ambar ayolga o‘xshatib ko‘r. U hayajonga tushgan, ichki g‘azab va vahima bilan qamrab olingan, go‘yo o‘ziga tegishli bo‘lmagan qandaydir kuch uning ichini egallab olgan: “Rohiba telbalarcha hayqiradi, Balki buyuk xudoni qalbidan chiqarib yuborar.”

Sen ham ichingdagi og‘irlikdan qutulish uchun u yoqdan bu yoqqa sarson bo‘lib yuribsan. Ammo aynan shu bezovtaliging yukingni yanada og‘irlashtiryapti.

Bu xuddi kemadagi yuklarga o‘xshaydi: yuk bir joyda qimirlamay tursa, kemaga deyarli xalaqit bermaydi. Ammo u u yoqdan bu yoqqa siljisa, kema yuk to‘plangan tomonga tezroq og‘a boshlaydi. Sen nima qilishingdan qat’i nazar, bu holat o‘zingga qarshi ishlayapti.

O‘z bezovtaliging bilan o‘zingga zarar yetkazyapsan. Chunki sen aslida kasal odamni tinchlantirish o‘rniga uni silkitib, yanada bezovta qilyapsan.

Agar ana shu ichki bezovtalikdan xalos bo‘lsang, shundan keyin joy almashishning o‘zi yoqimli bo‘lib qoladi.

Hatto dunyoning eng chekka hududlariga borib qolsang ham, eng yovvoyi va begona o‘lkaning biror burchagida yashashga majbur bo‘lsang ham, u joy senga mehmondo‘st maskandek tuyuladi.

Chunki sen qanday inson ekaning, qayerga borayotganingdan ko‘ra muhimroqdir. Shuning uchun qalbingni biror joyga qul qilib qo‘ymasligimiz kerak. Mana shu e’tiqod bilan yashagin: “Men koinotning faqat biror burchagi uchun tug‘ilmaganman. Butun dunyo — mening vatanim.”

Agar sen bu haqiqatni aniq anglaganingda edi, har safar eski joylardan zerikib, yangi joylarga ko‘chganingda ham ulardan hech qanday foyda topmayotganingga hayron bo‘lmas eding.

Chunki har bir yangi joy, agar uni chin dildan o‘zingniki deb bilganingda, senga yoqimli bo‘lardi.

Ammo hozirgi holatingda sen aslida sayohat qilmayapsan. Sen shunchaki u yoqdan bu yoqqa oqib yuribsan, bir joyni boshqasiga almashtiryapsan.

Holbuki, sen izlayotgan narsa — yaxshi yashash — har qanday joyda mavjud.

Forumdan ko‘ra tartibsizroq va shovqinliroq joyni tasavvur qilish qiyin. Ammo zarurat tug‘ilsa, hatto o‘sha yerning o‘zida ham xotirjam yashash mumkin. Albatta, agar insonga o‘z hayotini o‘zi tartibga solish imkoniyati berilsa, men Forumning o‘zidan ham, uning atrofidan ham uzoqqa qochgan bo‘lardim.

Chunki eng kuchli badan ham kasallik tarqalgan joyning zararli ta’siridan aziyat chekishi mumkin.

Xuddi shuningdek, hali to‘liq sog‘ayib ulgurmagan, ammo kasalligidan asta-sekin tuzalayotgan sog‘lomlashayotgan qalb uchun ham ayrim joylar zararli bo‘lishi mumkin.

Men hayotning bo‘ronlari orasiga o‘zini ataylab tashlaydigan, notinch hayotni xush ko‘radigan va har kuni hayot muammolari bilan mardlik ila kurashadigan insonlarning fikriga qo‘shilmayman.

Donishmand bunday narsalarning barchasiga bardosh bera oladi.
Ammo u bunday hayotni o‘zi tanlamaydi. U urushdan ko‘ra tinchlikni afzal ko‘radi.

O‘z illatlaringni yengib bo‘lganingdan keyin ham boshqalarning illatlari bilan urushishga majbur bo‘lsang, bundan unchalik katta foyda yo‘q.

Kimdir shunday deydi: “Suqrotni o‘ttizta zolim o‘rab olgan edi, ammo ular uning ruhini sindira olmadilar.” Ammo bir insonning nechta xo‘jayini borligining nima ahamiyati bor? “Qullik”ning ko‘plik shakli yo‘q.

Ya’ni inson qancha xo‘jayin yoki hukmdor orasida qolmasin, agar u qullikning o‘zini mensimay qo‘ygan bo‘lsa, u baribir erkindir. Haqiqiy erkinlik tashqi sharoitga emas, insonning ichki holatiga bog‘liq.

Endi to‘xtash vaqti keldi. Ammo ketishdan oldin o‘z qarzimni uzib qo‘yay.
Epikurning mana bu so‘zlarini juda olijanob fikr deb hisoblayman: “Gunohni anglash — najotning boshlanishidir.”

Bu juda to‘g‘ri. Chunki o‘zining xato qilganini bilmagan inson o‘zini tuzatishni ham istamaydi. O‘zini isloh qilishdan oldin inson avvalo o‘zining xato qilganini tan olishi kerak.

Ba’zi insonlar o‘z illatlari bilan hatto maqtanishadi. Seningcha, o‘zining illatlarini xuddi fazilatdek birma-bir sanab berayotgan odam haqiqatan ham o‘zini tuzatishni o‘ylaydimi?

Shuning uchun imkon qadar o‘zingni aybdor deb topishga harakat qil.
O‘zingga qarshi dalillar izla. Avval ayblovchi, keyin hakam, oxirida esa o‘zing uchun himoyachi bo‘l.

Ba’zan o‘zingga nisbatan qattiqqo‘l bo‘l.

Chunki inson o‘z xatolarini oqlashni to‘xtatib, ularni rostgo‘ylik bilan tan olganidagina haqiqiy islohot boshlanadi.

Xayr.

@Seneca_writes

29-maktub: "MARSELLINNING OG‘IR AHVOLI" haqida

Salom, Lucilius.

Sen do‘stimiz Marsellin haqida so‘rab, uning ahvoli qanday ekanini bilishni istayapsan.

U meni kamdan-kam ko‘rgani keladi. Buning yagona sababi — haqiqatni eshitishdan qo‘rqadi. Hozir esa u mendan uzoqda bo‘lgani uchun, mening haqiqatni aytishimni eshitish xavfidan ham xoli.

Chunki inson haqiqatni eshitishga tayyor bo‘lmasa, unga gapirishning o‘zi kerak emas. Shu sababli Diogen va boshqa kiniklar tutgan yo‘l haqida ham ko‘pincha shubha bildiriladi.

Ular kim uchrasa, o‘shanga nasihat qilgan, hech kimni ajratmay, o‘z fikrlarini ochiq va cheklovsiz bayon etganlar. Ammo kar odamni koyishdan nima naf bor? Yoki tug‘ma yoxud kasallik tufayli gapira olmaydigan odamga gapirishdan qanday foyda?

Sen bunga shunday javob berishing mumkin: “Nega so‘zlarimni ayashim kerak? Axir so‘z hech qanday xarajat talab qilmaydi. Men nasihat qilayotgan odamga yordam bera olamanmi yoki yo‘qmi — buni bilmayman. Ammo ko‘plab insonlarga nasihat qilsam, hech bo‘lmaganda ulardan biriga yordam berishimni bilaman.

Shuning uchun bu nasihatlarni qo‘lim to‘la donni sochgandek, saxiylik bilan sochishim kerak. Ko‘p marta urinadigan insonning hech bo‘lmaganda bir marta muvaffaqiyatga erishmasligi mumkin emas.”

Ammo, aziz Lutsiliy, menimcha, buyuk qalbli inson aynan bunday yo‘l tutmasligi kerak. Chunki uning ta’siri zaiflashadi. Agar uning so‘zlari odatiy va eskirgan tusga kirib qolsa, aslida uning yordamidan foyda ko‘rishi mumkin bo‘lgan insonlarga ham ta’siri kamayadi.

Kamondan o‘q uzuvchi nishonga faqat ba’zan tegishi kerak emas; aksincha, u faqat ba’zan nishondan adashishi kerak.

Tasodifan ta’sir qiladigan narsa san’at yoki mahorat hisoblanmaydi. Donolik esa mahoratdir.

Shuning uchun u o‘z oldiga aniq maqsad qo‘yishi kerak: kimda taraqqiyot qilish imkoniyati borligini tanlash va umidsiz deb topilganlardan chekinish.

Ammo insondan juda tez umid uzish ham kerak emas. Ish deyarli umidsiz bo‘lib qolgan paytda ham, aynan o‘shanda keskinroq choralarni qo‘llab ko‘rish lozim.

Do‘stimiz Marsellin haqida gapiradigan bo‘lsak, men hali undan umidimni uzganim yo‘q. Uni hali qutqarish mumkin. Ammo yordam qo‘lini tezda uzatish kerak.

Darhaqiqat, bu ishda yordam berayotgan insonning o‘zi ham xavf ostida qolishi mumkin. Chunki Marsellinning tabiatan juda kuchli fe’l-atvori bor, faqat bu kuch hozir yomonlik tomon og‘ib bormoqda.

Shunga qaramay, men bu xavfdan qo‘rqmayman va unga jasorat bilan o‘z kamchiliklarini ko‘rsatishga qaror qilganman.

U esa odatdagidek yo‘l tutadi: o‘zining hazil-mutoyibasiga murojaat qiladi — shunday hazil-mutoyibaki, hatto motam tutayotgan odamning ham yuziga tabassum keltira oladi.

U avval hazilni o‘zining ustidan qiladi, keyin esa meni nishonga oladi.
Men aytmoqchi bo‘lgan har bir gapimni oldindan topib, o‘zimdan avval aytib qo‘yadi.

U bizning falsafiy ta’limotlarimizni masxara qiladi. Faylasuflarni tekin yordam yoki ehson olishda, ma’shuqalar saqlashda va nafs istaklariga berilishda ayblaydi.

U menga zino ustida qo‘lga tushgan bir faylasufni, qahvaxonalarda ko‘p yuradigan boshqasini va sudlarda ko‘rinib turadigan yana birini ko‘rsatadi.

U hatto Mark Lepidning faylasufi bo‘lgan Aristonni ham misol qilib keltiradi. Ariston aravasida ketayotib falsafiy munozaralar olib borardi. Chunki u ilmiy tadqiqotlarini tahrirlash uchun aynan shu vaqtni ajratgan edi.

Shuning uchun Skuarusdan Ariston qaysi falsafiy maktabga mansubligini so‘rashganida, u: “Har holda, u Piyoda yuradigan faylasuflardan emas”, deb javob bergan.

Mashhur inson Yuliy Gretsin ham xuddi shu masala bo‘yicha fikr bildirishga chaqirilganida: “Buni ayta olmayman. Chunki u aravadan tushganida nima qilishini bilmayman”, deb javob bergan.

Go‘yo undan faylasuf haqida emas, aravada jang qiladigan gladiator haqida so‘rashgandek.

Marsellin menga qarshi aynan shunday masxarabozlarni misol qilib tashlaydi. Ular uchun falsafani umuman o‘rganmagan bo‘lish, uni o‘z manfaatiga aylantirib yuborishdan ko‘ra sharafliroq bo‘lardi.

Ammo men uning masxaralariga chidashga qaror qilganman. U meni kuldirishi mumkin, ammo ehtimol, men uning ko‘zidan yosh chiqaraman.

Agar u hazillarini davom ettiraversa, men bundan xafa bo‘lmayman. Aksincha, uning shunday quvnoq “telbaligi” borligidan qayg‘u ichida ham quvonaman.
Ammo bunday quvnoqlik uzoqqa cho‘zilmaydi.

Bunday odamlarni kuzatsang, qisqa vaqt ichida ular haddan tashqari kulishini, keyin esa haddan tashqari g‘azablanishini ko‘rasan.

Men Marsellinga yaqinlashib, ilgari ko‘pchilik kam baholagan paytlarida aslida qanchalik qadrli inson bo‘lganini unga ko‘rsatmoqchiman. Men uning illatlarini butunlay ildizi bilan sug‘urib tashlay olmasam ham, hech bo‘lmaganda ularni jilovlayman.

Ular butunlay yo‘qolmasligi mumkin, ammo ma’lum vaqtga to‘xtaydi.
Ehtimol, to‘xtashga odatlanib qolsa, keyinchalik butunlay yo‘qolishi ham mumkin.

Buni arzimas narsa deb hisoblamaslik kerak. Chunki og‘ir kasallikka chalingan inson uchun dardning bir muddat yengillashi ham sog‘liqning o‘rnini bosa oladigan ne’matdir.

Men Marsellin bilan shug‘ullanishga tayyorlanayotgan bir paytda, sen esa o‘z yo‘lingni anglagan, qayerdan kelib, qayerga ketayotganini tushunadigan va shu sababli hali qancha masofa bosib o‘tishing kerakligini ozmi-ko‘pmi biladigan inson sifatida o‘zingni tarbiyalashda davom et.

Fe’l-atvoringni tartibga sol. Jasoratingni uyg‘ot. Seni qo‘rqitgan narsalar qarshisida mahkam tur.

Senga qo‘rquv uyg‘otayotgan insonlarning sonini sanama. Bir joyda faqat bittadan odam o‘tishi mumkin bo‘lsa, u yerda katta olomondan qo‘rqayotgan odamni ahmoq deb hisoblamaysanmi?

Xuddi shunday, seni o‘ldirish bilan tahdid qilayotganlar ko‘p bo‘lishi mumkin, ammo ularning hammasi bir vaqtning o‘zida senga yetib kelib, seni o‘ldira olmaydi.

Tabiat shunday tartib o‘rnatganki, senga hayot bergan faqat bitta mavjudot bo‘lsa, uni sendan olib qo‘yadigan ham faqat bittadir. Agar senda ozgina uyat bo‘lganida edi, bu maktubning so‘nggi qismini yozishdan meni ozod qilgan bo‘larding.

Ammo men ham xasislik qilmayman. Qarzimni oxirgi tiyinigacha to‘layman va senga hali berishim kerak bo‘lgan so‘nggi narsani ham beraman.

Epikur shunday deydi: “Men hech qachon olomonga yoqishga intilmaganman. Chunki men biladigan narsalarni ular ma’qullamaydi, ular ma’qullaydigan narsalarni esa men bilmayman.”

Buni kim aytgan? — deb so‘raysan, go‘yo men kimning so‘zlarini senga keltirayotganimni bilmayotgandek. Bu — Epikur.

Ammo xuddi shu fikr deyarli barcha falsafiy maktablarda aks-sado beradi: peripatetiklar, akademiklar, stoiklar va kiniklarda. Chunki fazilatdan mamnun bo‘lgan inson qanday qilib olomonga yoqishi mumkin?

Olomonning olqishini qozonish uchun hiyla kerak. Sen ularga o‘xshab qolishingga to‘g‘ri keladi. Chunki ular seni o‘zlaridan biri deb tanimasalar, seni ma’qullashmaydi. Ammo boshqalarning sen haqingdagi fikridan ko‘ra, o‘zing haqingda qanday fikrda ekaning muhimroqdir.

Nomunosib insonlarning mehrini faqat nomunosib vositalar yordamida qozonish mumkin.

Unda biz madh etayotgan, barcha san’at va barcha boyliklardan ustun qo‘yilishini aytayotgan o‘sha mashhur falsafa insonga qanday foyda beradi?

Javob aniq: U seni olomonga yoqishdan ko‘ra, o‘zingdan mamnun bo‘lishni afzal ko‘rishga o‘rgatadi.

U seni odamlarning hukmini shunchaki sanab chiqishga emas, balki uning qiymatini o‘lchashga o‘rgatadi.

U seni xudolardan ham, insonlardan ham qo‘rqmay yashashga o‘rgatadi. U seni yovuzliklarni yengishga yoki ularni butunlay tugatishga qodir qiladi.

Aks holda, agar seni olomonning qarsaklari va hayqiriqlari kutib olsa, sahnaga chiqishingni odamlarning olqishi qarshi olsa — bular aktyorlarga beriladigan sharaflar-ku — agar butun davlat, hatto ayollar va bolalar ham seni madh eta boshlasa, men senga achinmasligim mumkinmi?

Chunki men bunday mashhurlikka olib boradigan yo‘lni juda yaxshi bilaman.

Xayr.

@Seneca_writes

30-maktub: "G‘OLIBNI YENGISH" haqida

Salom, Lucilius.

Men yaqinda olijanob inson Aufidiy Bassni ko‘rdim. Uning sog‘lig‘i butunlay zaiflashgan, yillari esa uni og‘ir bosib kelmoqda. Qarilik endi uning ustiga butun og‘irligi bilan cho‘kkan.

Bilasan, uning tanasi har doim nozik va kuchsiz edi. U uzoq vaqt davomida uni zo‘rg‘a ushlab turdi, ammo birdaniga butunlay qulab tushdi.

Kemada birinchi yoki ikkinchi yoriqni berkitish mumkin, ammo ko‘plab teshiklardan suv kira boshlasa, uni saqlab qolish qiyin. Qari odam tanasida ham zaiflikni ma’lum vaqtgacha qo‘llab-quvvatlash mumkin.

Ammo tana eskirgan binoga o‘xshab, bir joyini tuzatayotganingda boshqa joyi buzila boshlasa, inson undan qanday chiqib ketishni o‘ylashi kerak.

Ammo Bassning ruhi hali ham faol. Falsafa bizga o‘lim oldida ham quvonchli, jasur va xotirjam bo‘lishni o‘rgatadi.

Buyuk dengizchi yelkanlari yirtilgan kemani ham boshqara oladi; kema buzilgan bo‘lsa, qolgan qismlarini tartibga keltirib, yo‘lida davom etadi. Bass ham shunday qilmoqda: u o‘z yakuniga katta jasorat va xotirjamlik bilan qarayapti.

Bu, Lutsiliy, buyuk yutuqdir: muqarrar soat kelganda hayotdan xotirjam ketishni o‘rganish. O‘limning boshqa shakllarida umid bo‘lishi mumkin: kasallik tugaydi, yong‘in o‘chadi, qulagan bino ostidan odam omon chiqishi mumkin, dengiz yutgan odamni qirg‘oqqa chiqarishi mumkin.

Ammo qarilik insonni o‘lim sari olib borayotganida, hech qanday muhlat qolmaydi. Bundan og‘riqsizroq yakun yo‘q, ammo bundan uzoqroq cho‘ziladigan yakun ham yo‘q.

Bas menga go‘yo o‘z dafn marosimida qatnashayotgandek, o‘z jasadini dafn qilishga tayyorlayotgandek tuyuldi. U o‘z o‘limidan oldin yashayotgandek va ketishidan keladigan qayg‘uni dono xotirjamlik bilan qabul qilmoqda.

U o‘lim haqida bemalol gapiradi va agar o‘limda qo‘rquv yoki noqulaylik bo‘lsa, buning sababi o‘limning o‘zi emas, o‘layotgan insonning qo‘rquvi ekanini ta’kidlaydi.

Bass shunday deydi: “Inson o‘zi bilan sodir bo‘lmaydigan narsadan qo‘rqishi qanchalik telbalik bo‘lsa, sodir bo‘lgan taqdirda ham his qilmaydigan narsadan qo‘rqishi ham shunchalik telbalikdir.”

Axir his qilish qobiliyatini yo‘q qiladigan narsa qanday qilib his qilinishi mumkin? Shuning uchun: “O‘lim barcha yomonliklardan shu qadar uzoqki, u yomonliklardan qo‘rqishning o‘zidan ham narida turadi.”

Bu fikrlar ilgari ham ko‘p aytilgan.

Ammo men ularni kitobdan o‘qiganimda yoki o‘limdan uzoqda turgan odamlarning og‘zidan eshitganimda, ular bunchalik ta’sir qilmagan. Bassning so‘zlari esa menga o‘lim uning o‘ziga yaqinlashib kelayotgan paytda aytilgani uchun kuchliroq ta’sir qildi.

Menimcha, inson o‘limning ayni lahzasida unga yaqinlashayotgan paytidagidan ko‘ra jasurroq bo‘ladi. O‘lim yaqinlashganda, hatto tajribasiz odam ham muqarrar narsadan qochmaslik uchun jasorat topadi.

Gladiator jang davomida qo‘rqoq bo‘lgan taqdirda ham, oxir-oqibat bo‘ynini raqibiga tutadi.

Ammo yaqin va muqarrar yakunni kutish bundan ham mustahkam ruhiy jasoratni talab qiladi. Bunday jasoratni esa faqat dono inson namoyon eta oladi.

Shuning uchun Bassni katta zavq bilan tingladim. U o‘limni juda yaqin masofadan kuzatayotgan odam sifatida uning asl mohiyatini tushuntirardi. Menimcha, agar biror kishi o‘limdan qaytib kelib, “Unda hech qanday yomonlik yo‘q”, desa, biz unga yanada ko‘proq ishonardik.

Shu sababli o‘limning yaqinlashuvi qanday bezovtalik keltirishini unga qarshi turib, uni ko‘rgan va xotirjam kutib olgan insonlar eng yaxshi tushuntira oladi.

Bass shunday deydi: o‘limdan qo‘rqish qarilikdan qo‘rqish kabi ahmoqlikdir, chunki o‘lim qarilikdan keyin qanday kelsa, qarilik ham yoshlikdan keyin keladi. “O‘lishni istamaydigan inson yashashni ham chin dildan istagan bo‘la olmaydi.”

Chunki hayot bizga o‘lish sharti bilan berilgan. Bizning yo‘limiz oxir-oqibat shu manzilga olib boradi. Shunday ekan, muqarrar narsadan qo‘rqishning nima keragi bor?

Inson muqarrar narsani kutadi, faqat noaniq narsadan qo‘rqadi.

O‘limning o‘z qonuni bor — u adolatli va undan qochib bo‘lmaydi. Hamma uchun bir xil bo‘lgan shartlarga bo‘ysunib yashayotgan odam qanday qilib shikoyat qilishi mumkin?

Adolatning eng muhim qismi esa tenglikdir. Tabiat ham bizdan aynan shuni talab qiladi: u yaratgan narsani yana parchalab, parchalagan narsasini yana yaratadi. Biz ham uning qonunidan mustasno emasmiz.

Agar inson qarilik tufayli hayotdan birdaniga emas, balki asta-sekin chekinib borsa, u xudolarga minnatdor bo‘lishi kerak.

Chunki u hayotdan yetarlicha bahramand bo‘lgach, insoniyat uchun belgilangan oromga — charchagan odam uchun xush keladigan oromga boradi.

Ba’zilar o‘limni hayotdan ham ko‘proq istaydi. Ammo qaysi biri jasoratliroq — o‘limni talab qilgan odammi yoki uni xotirjam kutib olgan odammi?

Birinchisi ba’zan g‘azab yoki telbalikdan kelib chiqadi; ikkinchisi esa qat’iy fikrdan tug‘ilgan xotirjamlikdir.

Men Bassning oldiga turli bahonalar bilan tez-tez borardim. Asl maqsadim uning ruhiy kuchi tanasining kuchlari bilan birga susayayaptimi yoki yo‘qmi, shuni ko‘rish edi.

Ammo aksincha, uning ruhiy kuchi tobora ortib borayotgan edi — xuddi aravakashning quvonchi poyganing so‘nggi aylanishlarida, marraga va mukofotga yaqinlashganida yanada ravshanlashgani kabi.

Bass Epikurning fikrlarini takrorlab shunday der edi: “Inson so‘nggi nafasida og‘riq bo‘lmasligiga umid qilaman. Agar og‘riq bo‘lsa ham, uning qisqaligi tasalli beradi, chunki hech qanday kuchli og‘riq uzoq davom etmaydi.

Ruh va tana ajralayotgan paytdagi og‘riq tugagach, inson boshqa og‘riqni his qilmaydi. Qari odamning ruhi esa tanadan ajralishga allaqachon yaqinlashgan bo‘ladi. O‘zini oziqlantiradigan yoqilg‘isi tugagan olov qanday o‘z-o‘zidan so‘nsa, qarilikda hayot kuchi ham asta-sekin so‘nadi.”

Bunday so‘zlarni eshitish meni xursand qiladi, chunki ular shunchaki nazariya emas, haqiqiy hayotda namoyon bo‘layotgan edi.

Men ko‘plab odamlarning hayot ipi uzilganini ko‘rganman, ammo menga hayotdan jirkanmay, o‘limga o‘zlari yo‘l bergan insonlar ko‘proq ta’sir qiladi.
Bass aytardi: “Biz o‘limni faqat oxirimiz yaqinlashgandek tuyulgandagina qo‘rqamiz. Ammo kim o‘limga yaqin emas? U har yerda va har vaqtda biz uchun tayyor.”

Biz o‘limning o‘zidan emas, o‘lim haqidagi tasavvurdan qo‘rqamiz. O‘lim esa bizdan doimo bir xil masofada turadi.

Shuning uchun agar undan qo‘rqish kerak bo‘lsa, doimo qo‘rqishimiz kerak bo‘lardi. Axir hayotimizning qaysi davri o‘limdan ozod?

Shuning uchun, Lutsiliy, o‘lim haqida doimo o‘yla — shunda undan hech qachon qo‘rqmaysan.

Xayr.

@Seneca_writes

31-maktub: "SIRENALARNING ALDOVCHI QO‘SHIQLARI" HAQIDA

Salom, Lucilius.

Endi men o‘z Lutsiliusimni taniy boshlayapman! Sen o‘zing va’da qilgan insonning qanday bo‘lishini asta-sekin namoyon etyapsan. Seni barcha ezgu narsalar sari yetaklayotgan ichki intilishni davom ettir.

Olomon ma’qullaydigan narsalarni oyoq osti qil.

Men sendan rejalashtirganingdan ko‘ra buyukroq yoki yaxshiroq bo‘lishingni talab qilmayman. Sen allaqachon mustahkam poydevor qurding; endi faqat boshlagan ishlaringni yakunla va ko‘nglingdagi rejalarni amalga oshir.

Qisqasi, quloqlaringni berkitishni o‘rgansang, dono inson bo‘lasan. Ammo ularni shunchaki mum bilan berkitish yetarli emas. Uliss o‘z hamrohlarini sirenalar qo‘shig‘idan himoya qilish uchun quloqlarini mum bilan berkitgan edi.

Sen esa bundan ham kuchliroq himoyaga muhtojsan. Chunki seni chalg‘ituvchi “qo‘shiqlar” bir tomondan emas, butun dunyodan eshitiladi.

Shuning uchun faqat shubhali lazzatlari bor joylardan emas, har qanday shahardan va har qanday olomondan ehtiyot bo‘l. Hatto seni eng yaxshi ko‘radigan insonlarning gaplariga ham ko‘r-ko‘rona quloq solma: ular yaxshi niyat bilan sen uchun yomon narsalarni tilashlari mumkin.

Agar baxtli bo‘lishni istasang, xudolardan ularning sen haqingdagi barcha yaxshi niyatlari ham amalga oshmasligini so‘ra.

Ular sening ustingga yog‘dirishni istayotgan narsalar aslida haqiqiy ezgulik emas. Faqat bitta haqiqiy ezgulik bor — o‘ziga ishonch, ya’ni baxtli hayotning sababi va tayanchi.

Ammo bunga erishish uchun mashaqqatni mensimaslikni va uni na yaxshi, na yomon narsalar qatoriga kiritishni o‘rganish kerak. Chunki bir narsa bir paytning o‘zida ham yomon, ham boshqa paytda yaxshi bo‘la olmaydi; ba’zida chidash oson, ba’zida esa dahshatli bo‘lib qolishi mumkin emas.

“Mehnat yaxshi narsa emas”, deyman men.

Unda nima yaxshi? Mehnatning o‘zidan qo‘rqmaslik va uni mensimaslik. Shuning uchun behuda mehnat qilayotgan odamlarni tanqid qilgan bo‘lardim.

Ammo inson ezgu maqsad sari intilayotgan bo‘lsa va qancha ko‘p harakat qilsa, shuncha kam taslim bo‘lsa, men uning xatti-harakatini maqtayman va uni ruhlantiraman: “Shu bilan sen yanada yaxshiroq bo‘lyapsan!

Qaddingni rostla, chuqur nafas ol va imkon bo‘lsa, bu tepalikni bir urinishda oshib o‘t!”

Mehnat — olijanob ruhlarning ozig‘idir. Shuning uchun taqdir senga nima berishini tanlab, xudolardan doimo biror narsani so‘rab yurishing shart emas. Eng oliy sharaflarga erishib bo‘lgan insonning hali ham xudolarga iltijo qilib yurishi uyatdir.

O‘zingni o‘z kuching bilan baxtli qilishing mumkin. Buning uchun shuni anglash kifoya: fazilat bilan qo‘shilgan har qanday narsa yaxshi, illat bilan qo‘shilgan har qanday narsa esa yomon.

Yorug‘liksiz hech narsa yarqiramagani, qorong‘ilik bo‘lmasa hech narsa qora bo‘lmagani kabi, fazilat va illat narsalarga ezgulik yoki yomonlik xususiyatini beradi.

Xo‘sh, unda yaxshilik nima? Narsalarni to‘g‘ri anglash va bilish.
Yomonlik-chi? Narsalarni bilmaslik.

Dono inson har bir vaziyatda nimani tanlash yoki rad etishni biladi. Ammo agar uning ruhi mustahkam va yengilmas bo‘lsa, u rad etgan narsasidan qo‘rqmaydi, tanlagan narsasiga esa haddan tashqari mahliyo bo‘lmaydi.

Shuning uchun seni mashaqqatdan tushkunlikka tushishingni istamayman. Faqat mehnatdan qochmaslik yetarli emas — mehnatni o‘zing izla.

“Ammo behuda, ortiqcha yoki nomunosib sabablar tufayli qilinayotgan mehnat yomon mehnat emasmi?” deb so‘rashing mumkin.

Yo‘q. Chunki ezgu maqsadlar uchun sarflangan mehnat kabi, bu yerda ham asosiy masala mashaqqatga bardosh beradigan ruhning kuchidir.

Haqiqiy inson o‘ziga shunday deydi: “Nega bo‘shashyapsan? Terlashdan qo‘rqish erkak kishiga yarashmaydi.” Ya’ni insonni ulug‘ qiladigan narsa faqat natija emas, qiyinchilik oldida ortga chekinmaslikdir.

Bundan tashqari, fazilat mukammal bo‘lishi uchun insonning fe’l-atvori barqaror va hayot tarzi boshidan oxirigacha izchil bo‘lishi kerak. Bunga esa narsalarning mohiyatini anglamasdan erishib bo‘lmaydi.

Insoniy va ilohiy narsalarni tushunishga imkon beradigan bilim — eng oliy yaxshilikdir. Agar sen ana shu yaxshilikni qo‘lga kiritsang, xudolarga yolvoruvchi emas, ularning hamrohi bo‘la boshlaysan.

“Bu maqsadga qanday erishaman?” deb so‘rashing mumkin.

Buning uchun uzoq tog‘larni oshishing, xavfli sahrolarni kesib o‘tishing, Sirti qumlaridan, Skilla yoki Xaribda xavflaridan o‘tishing shart emas.

Garchi sen bularning barchasini kichik bir mansab evaziga bosib o‘tgan bo‘lsang ham, bu safar kerak bo‘ladigan yo‘l butunlay boshqacha.

Tabiat senga xavfsiz va yoqimli yo‘l uchun zarur bo‘lgan barcha narsalarni bergan.

Agar sen berilgan imkoniyatlarga xiyonat qilmasang, Xudo darajasidagi komillikka yaqinlasha olasan.

Ammo boyliging seni Xudo bilan tenglashtirmaydi, chunki Xudoning mulki yo‘q.

Qimmatbaho liboslaring ham yordam bermaydi, chunki Xudo kiyim kiymaydi. Shuhrat, obro‘, butun dunyoga mashhur bo‘lish ham seni unga tenglashtirmaydi. Chunki hech kim Xudoni to‘liq tanimaydi, hatto ayrimlar uni mensimaydi.

Seni ko‘tarib yuradigan qullarning ko‘pligi ham foydasiz. Chunki men gapirayotgan Xudo — eng buyuk va qudratli mavjudot bo‘lsa-da, butun borliqni o‘z yelkasida ko‘tarib turadi.

Go‘zallik va kuch ham seni baxtli qila olmaydi, chunki ikkalasi ham qarilik oldida baribir so‘nadi.

Shunday ekan, biz izlashimiz kerak bo‘lgan narsa — har kuni o‘zimizga qarshi bo‘lgan kuchlar hukmiga tobora ko‘proq tushib bormaydigan narsa.

Bu nima? — Ruh.

Ammo oddiy ruh emas, balki to‘g‘ri, ezgu va buyuk ruh.
Bunday ruhni inson tanasida mehmon bo‘lib yashayotgan ilohiy mavjudot deb atashdan boshqa nima deyish mumkin?

Bunday ruh Rim ritsarida ham, ozod qilingan qulning farzandida ham, oddiy qulda ham bo‘lishi mumkin. Chunki ritsar, ozod odamning o‘g‘li yoki qul — bular shunchaki insoniy istaklar va adolatsizlikdan tug‘ilgan nomlardir.

Inson hatto eng tuban joydan turib ham osmonga ko‘tarilishi mumkin.

Shuning uchun o‘zingni yuksaltir va Xudo bilan qarindoshlikka loyiq darajaga yetkaz.

Bu o‘zgarish oltin yoki kumushdan yasalgan haykalga o‘xshamaydi. Xudoga o‘xshash insoniy ruhni qimmatbaho metallar bilan yaratib bo‘lmaydi.

Esingda tut: qadimda xudolar odamlarga mehribonlik qilganlarida, ularning haykallari loydan yasalgan.

Demak, insonning haqiqiy qadri tashqi boylik, libos, mansab yoki shuhratda emas, uning ichki ruhining qandayligidadir.

Shu sababli, Lutsiliy, atrofingdagi “sirenalar”ning ovoziga aldanma. Olomon seni boylik, mansab, shuhrat, go‘zallik va qulay hayot tomon chorlaydi.

Ammo bularning hech biri o‘z-o‘zicha haqiqiy ezgulik emas.
Haqiqiy boylik — o‘ziga tayanadigan, bilimli, mustahkam va fazilatli ruhga ega bo‘lishdir.

Mashaqqatdan qochma; aksincha, u seni chiniqtirishiga imkon ber. Chunki insonni yuksaltiradigan narsa oson hayot emas, qiyinchiliklar oldida qanday inson bo‘lib qolishidir.

Oxir-oqibat, inson baxtni tashqaridan kutmasligi kerak. Na boylik, na mansab, na shuhrat, na go‘zallik, na kuch uni Xudoga yaqinlashtira oladi. Bunga faqat to‘g‘ri va buyuk ruh orqali erishiladi.

O‘zingni tarbiyala, bilimingni oshir, mashaqqatni qabul qil va olomon ma’qullaydigan narsalarga ko‘r-ko‘rona ergashma.

Xudoga o‘xshashlik tashqi boylikda emas — ruhning fazilatida.

Xayr.

@Seneca_writes

32-maktub: "TARAQQIYOT" haqida

Salom, Lucilius.

Men sen haqingda surishtiryapman, Lutsiliy. Sening yurtingdan kelgan har bir kishidan nimalar qilayotganingni, vaqtingni qayerda va kimlar bilan o‘tkazayotganingni so‘rayman.

Meni aldab bo‘lmaydi, chunki men go‘yo sen bilan birgaman. Shunday yashaginki, qilayotgan ishlaring haqida menga xabar kelishiga yoki ularni o‘z ko‘zim bilan ko‘rishimga ishonching komil bo‘lsin.

Menga eng yoqadigan xabar esa shuki: sen haqingda so‘ragan odamlarimning aksariyati nima qilayotganingni bilishmaydi.

Bu yaxshi odat — o‘zingdan farqli qarash va maqsadlarga ega odamlar bilan ortiqcha aralashmaslik. Men sening olomon orasida ham o‘z yo‘lingdan og‘masligingga ishonaman. Men odamlar seni o‘zgartirib yuborishidan qo‘rqmayman.

Meni xavotirga soladigan narsa — ular sening taraqqiyotingni sekinlashtirib qo‘yishlari.

Hatto seni bir oz ortga tortadigan bitta inson ham katta zarar yetkazishi mumkin. Ayniqsa, hayot juda qisqa. Biz esa uni beqarorligimiz bilan yanada qisqartiramiz: bir ishni boshlaymiz, keyin tashlab boshqasini boshlaymiz.

Natijada hayotimizni mayda bo‘laklarga bo‘lib, behuda sovuramiz.

Shuning uchun, aziz Lutsiliy, tezroq oldinga yur.

Agar orqangdan dushman quvayotganini yoki otliq askarlar seni ta’qib qilayotganini bilsang, qanday tez yugurgan bo‘larding? Xuddi shunday, dushmaning haqiqatan ham ortingdan kelmoqda — va bu dushman vaqtning o‘zi.

Shuning uchun tezligingni oshir, xavfsiz joyga yetib ol. O‘lim kelishidan oldin hayotingni to‘liq yakunlash naqadar ulug‘vor narsa ekanini doimo yodda tut.

Hayoting baxtli bo‘lsa, undan qo‘shimcha yillarni talab qilishing shart emas. Baxtli hayot uzoqroq davom etgani uchun yanada baxtli bo‘lib qolmaydi.

Qachon shunday holatga yetasan-ki, vaqt sen uchun endi hech qanday ahamiyatga ega bo‘lmaydi? Qachon xotirjam va osoyishta bo‘lib, ertangi kun haqida tashvishlanmay, hayotingdan to‘liq bahramand bo‘lib yashaysan?

Bilishni istasang, odamlarni kelajakni ochko‘zlik bilan kutishga majbur qiladigan narsa — ular hali o‘zlarini topmaganidir.

Ota-onang sen uchun turli ne’matlarni tilashgan. Men esa aksincha, ular sen uchun haddan tashqari ko‘p tilagan narsalarning barchasini mensimasligingni tilayman.

Chunki ota-onalarning ba’zi tilaklari bir kishiga boylik berish uchun boshqa birovdan nimanidir tortib olishini anglatadi.

Men esa sen o‘zing ustingdan shunday hukmronlikka ega bo‘lishingni tilaymanki, hozir u yoqdan-bu yoqqa sakrab yurgan fikrlaring nihoyat tinchlansin, barqarorlashsin va o‘zidan qoniqadigan holatga yetib borsin.

Haqiqatan nima yaxshi ekanini anglaganing zahoti, o‘sha yaxshilik sening qo‘lingda bo‘ladi.

Shunday inson o‘z hayotiga yana qo‘shimcha yillar kerak deb hisoblamaydi. Chunki u haqiqiy yaxshilikni topgan va unga ega bo‘lgan.

Inson hayotini to‘liq yashab bo‘lganidan keyin ham tirik qolsa, u barcha zarur narsalardan ozod bo‘lgan, o‘zining sharafli xizmatini tugatgan va erkinlikka chiqqan insondir.

Shuning uchun hayotingni doimo yangi narsalarni boshlash bilan bo‘lib tashlama. Bir maqsadni tanla va unga sodiq qol.

Olomonning shovqin-suroniga ergashib, o‘z yo‘lingni yo‘qotma. Chunki ko‘pchilikning seni ma’qullashi sening to‘g‘ri yo‘lda ekaningni anglatmaydi.

Taraqqiyot — har kuni yangi yo‘l boshlash emas, tanlagan to‘g‘ri yo‘lda oldinga siljishdir.

Vaqtingni kimlar bilan o‘tkazayotganingga e’tibor ber. Har bir inson bizga qandaydir ta’sir qiladi: ba’zilari bizni oldinga yetaklaydi, ba’zilari esa sezdirmay ortga tortadi.

Shuning uchun inson o‘z atrofini ongli ravishda tanlashi kerak. Senga vaqtni behuda sarflattiradigan odam sening hayotingdan ham bir bo‘lakni olib ketadi.

Hayotning qisqaligini anglagan inson o‘z vaqtini yanada qadrlaydi. Bizda abadiy vaqt bordek yashash — eng katta xatolardan biridir.

Har safar yangi ish boshlashdan oldin eskisini tashlab ketish, fikrdan fikrga sakrash, maqsadni o‘zgartirish — hayotni mayda bo‘laklarga parchalashdir.

Hayotning qisqaligi emas, uni qanday sarflayotganimiz muhim.

Shuning uchun o‘zingni kelajak uchun doimo zaxira qilib qo‘yma. “Keyinroq yashayman”, “keyinroq xotirjam bo‘laman”, “keyinroq o‘zim bilan shug‘ullanaman” deb yurish insonni hayotning o‘zidan uzoqlashtiradi.

Haqiqiy baxtni kelajakdan kutma. O‘zini topgan inson bugungi hayotining o‘zida yetarlicha boylikka ega bo‘ladi.

Ota-onalar farzandlari uchun odatda boylik, obro‘, uzoq umr va boshqa tashqi ne’matlarni tilaydilar. Ammo bularning barchasi insonni chinakam baxtli qilishiga kafolat yo‘q.

Sen esa o‘zingni shunday tarbiyala-ki, baxting tashqi narsalarga bog‘liq bo‘lmasin. Shunda hech kimning istagi yoki taqdiri sening ichki xotirjamligingni boshqara olmaydi.

Haqiqiy taraqqiyot — insonning ichki dunyosida yuz beradi. Fikrlar tarqoqlikdan tartibga, beqarorlikdan qat’iyatga, tashqi ehtiyojlardan ichki mustaqillikka qarab borishi kerak.

O‘zini anglagan inson vaqtni quvlamaydi; u vaqtdan qanday foydalanishni biladi. Shunday darajaga yetki, sen uchun hayotning uzunligi emas, uning mazmuni muhim bo‘lsin.

Agar inson o‘z hayotini to‘liq yashagan bo‘lsa, unga yana qancha yil berilishining ahamiyati kamayadi. Baxtli hayotning qiymati uning davomiyligi bilan emas, uning qanday yashalgani bilan belgilanadi.

Demak, Lutsiliy, oldinga intil, lekin tarqoq holda emas; tez yur, lekin yo‘lingni yo‘qotma.

Olomondan uzoqroq tur, seni ortga tortadigan inson va mashg‘ulotlardan ehtiyot bo‘l. Vaqtingni mayda bo‘laklarga bo‘lib sovurma. O‘zingni topishga, ichki xotirjamlik va barqarorlikka erishishga intil.

Inson o‘z hayotini to‘liq yashab bo‘lganida, o‘limdan qo‘rqib qo‘shimcha yillarni talab qilmaydi. U allaqachon erkindir.

Xayr.

@Seneca_writes

33-maktub: "Hikmatli iqtiboslarni yodlash behudaligi" haqida

Salom, Lucilius.

Lutsiliy Senekadan maktublarni avvalgidek falsafa maktabining buyuk namoyandalaridan olingan qisqa hikmatli so‘zlar bilan yakunlashni so‘raydi. Ammo Seneka bunga unchalik qiziqmaydi.

Uning fikricha, haqiqiy falsafiy ta’limot alohida-alohida mashhur jumlalardan emas, balki butun asarning kuchi va mazmunidan iborat.

She’riyat va tarixda ham ko‘plab mashhur hikmatli iboralarni uchratish mumkin. Shuning uchun bunday fikrlarni faqat Epikurga tegishli deb o‘ylamaslik kerak.

Ular umumiy insoniy haqiqatlardir. Faqat Epikurda bunday jasoratli fikrlar kutilmaganda paydo bo‘lgani uchun ular yanada diqqatga sazovor ko‘rinadi.

Seneka shu sababli Lutsiliyga turli faylasuflardan alohida-alohida iqtiboslar izlashni tavsiya qilmaydi. Chunki bunday fikrlar ularning asarlarida tasodifiy uchramaydi — ular butun ta’limot bo‘ylab singib ketgan.

Stoiklar o‘zlarini bitta ustozning so‘zlariga bog‘lab qo‘ymaydilar. Zenon, Kleanf, Xrippipp, Panetsiy yoki Posidoniydan birining har bir fikrini alohida “mana shu bizniki” deb ajratish shart emas.

Stoitsizmning kuchi bitta odamning nomida emas, butun ta’limotidadir.

Shuning uchun buyuk faylasuflarning hikmatlarini alohida-alohida parchalar orqali o‘rganishga umid bog‘lash noto‘g‘ri. Ularning donoligini yaxlit holda o‘rganish kerak. Ular satrma-satr bir butun asar yaratadilar va undan biror qismni olib tashlasangiz, butunning yaxlitligi buziladi.

Buni inson go‘zalligi bilan solishtirish mumkin: ayolning faqat qo‘li yoki to‘pig‘ini chiroyli deb maqtash uning umumiy go‘zalligini ko‘rmaslikdir. Haqiqiy go‘zallik — barcha qismlarning uyg‘unligidadir.

Falsafiy ta’limot ham xuddi shunday: uning kuchi alohida jumlada emas, umumiy tizimidadir.

Biroq Seneka qisqa hikmatli so‘zlarning foydasi yo‘qligini ham butunlay inkor qilmaydi. Ular hali falsafani endi o‘rganayotganlar uchun foydali, chunki qisqa va aniq fikrlarni yodda saqlash osonroq.

Ammo inson falsafada ancha rivojlangan bo‘lsa, doimo tayyor iboralarni izlab yurishi uyatdir.

Haqiqiy taraqqiyotga erishgan inson “Buni Zenon aytgan” yoki “Bu Kleanfning fikri” deb takrorlash bilan cheklanmasligi kerak. Savol boshqa: “Sen o‘zing nima deysan?”

Inson bir kun kelib boshqalarning fikrlarini takrorlashni to‘xtatib, o‘z fikrini yaratishi kerak.

Shuning uchun Seneka: “Qachongacha boshqalarning buyrug‘i ostida yuraverasan? O‘zing boshqaruvni qo‘lga ol!” deydi. Inson o‘z tafakkuridan shunday fikrlar chiqarishi kerakki, ularni keyingi avlodlar ham eslab yursin.

Boshqalarning soyasida yashab, doimo ularning fikrlarini sharhlaydigan odamda haqiqiy buyuklik yo‘q. Chunki u uzoq vaqt davomida boshqalarning bilimini o‘rgangan bo‘lsa-da, uni o‘z hayotida mustaqil ravishda qo‘llashga jur’at qilmagan.

Seneka eslab qolish bilan bilish o‘rtasida katta farq borligini ta’kidlaydi. Eslab qolish — boshqalardan olingan ma’lumotni xotirada saqlash. Bilish esa — o‘sha bilimni o‘zlashtirib, uni o‘zingniki qilishdir.

Haqiqiy bilimga ega inson doimo ustoziga qarab turmaydi.

“Zenon shunday degan”, “Kleanf bunday degan” deb yashashning o‘zi yetarli emas. Inson kitobidan farq qilishi kerak. Bir payt kelib u faqat o‘quvchi emas, o‘zi ham ustoz bo‘lishi kerak.

Faqat boshqalarning ovozini yetkazib beradigan tirik “kitob” bo‘lish — mustaqil fikrlash emas.

Mustaqil tafakkurga ega bo‘lmagan odam avval boshqalarning ortidan ergashadi, hatto boshqalar allaqachon undan yuz o‘girgan bo‘lsa ham. Keyin esa hali tekshirilayotgan masalalarda ham o‘sha rahbarning fikrini takrorlaydi.

Ammo avval topilgan haqiqatlar bilan kifoyalansak, yangi haqiqatlarni hech qachon kashf eta olmaymiz.

Seneka ajdodlardan o‘rganishni rad etmaydi. Ularning yo‘lidan yurish mumkin, ammo agar yanada qisqa va qulayroq yo‘l topilsa, yangi yo‘l ochish kerak. Bizdan oldin yashagan buyuk insonlar bizning xo‘jayinlarimiz emas, yo‘l ko‘rsatuvchilarimizdir.

Haqiqat hali hech kim tomonidan to‘liq egallab olinmagan; u hammaga ochiq va kelajak avlodlar uchun ham kashf etiladigan juda ko‘p narsa bor.

Xayr.

@Seneca_writes

34-maktub: "Iste'dodli Shogird" haqida

Salom, Lucilius.

Senekaning aytishicha, Lutsiliyning xatti-harakatlari va maktublaridan uning ruhiy jihatdan qanchalik rivojlanayotganini ko‘rganida, o‘zi ham yoshargandek, quvonchga to‘lgandek bo‘ladi.

Oddiy insondan esa Lutsiliy allaqachon ancha ilgarilab ketgan.

Dehqon daraxtining meva berganidan, cho‘pon podasining ko‘payganidan qanday quvonsa, ustoz ham o‘z shogirdining kamol topganidan shunday quvonadi.

Ayniqsa, o‘zi tarbiyalagan yosh tafakkurning birdan yetuklikka erishayotganini ko‘rish — ustoz uchun katta baxt.

Seneka Lutsiliyni o‘zining mehnati, ya’ni “o‘z qo‘lim bilan yaratgan ishim” deb hisoblaydi. Uning qobiliyatini ko‘rganidan keyin uni rag‘batlantirgan, doimo oldinga undagan va sustlashishiga yo‘l qo‘ymagan.

Endi esa Seneka Lutsiliyni faqat oldinga haydab borayotgan ustoz emas. Lutsiliy ham o‘zining taraqqiyoti bilan Senekani ilhomlantirib, uni oldinga undamoqda. Ustoz va shogird bir-birini rivojlantiradigan darajaga yetgan.

Lutsiliy: “Mendan yana nimani xohlaysiz? Axir iroda hali ham o‘zimniki-ku”, deyishi mumkin. Senekaning javobi: iroda bu yerda deyarli hamma narsani anglatadi. “Ish boshlandi — demak, yarmi bitdi” degan maqoldagidan ham ko‘proq narsa iroda bilan belgilanadi.

Chunki gap insonning tashqi harakatlari haqida emas, uning ruhiga bog‘liq bo‘lgan masala haqida ketmoqda. Shuning uchun yaxshilikning katta qismi — yaxshi inson bo‘lishni chin dildan istashdir.

Ammo “yaxshi inson” deganda kim nazarda tutiladi? Senekaga ko‘ra, bu mukammallikka yetgan, o‘zini to‘liq shakllantirgan va hech qanday majburlik yoki ehtiyoj uni yomonlik qilishga majbur qila olmaydigan insondir.

Bunday insonni Seneka Lutsiliyning o‘zida ko‘rayotganini aytadi. Ammo buning uchun u bir maromda oldinga borishi va o‘z vazifasiga jiddiy yondashishi kerak.

Insonning taraqqiyoti faqat niyat yoki bilim bilan o‘lchanmaydi. Uning barcha xatti-harakatlari va so‘zlari bir-biriga mos kelishi kerak.

Ya’ni inson bir narsani gapirib, butunlay boshqacha ish qilmasligi kerak. Uning so‘zlari, qarorlari va harakatlari bir xil ruh va tamg‘aga ega bo‘lishi lozim.

Agar insonning xatti-harakatlari bir-biriga zid bo‘lsa, bu uning ichki dunyosida ham tartibsizlik borligini ko‘rsatadi. Tashqi nomuvofiqlik — ichki ruhning qiyshiqligidan dalolat.

Shuning uchun haqiqiy kamolot — insonning ichki istagi bilan tashqi xatti-harakatlari o‘rtasida uyg‘unlik paydo bo‘lishidir. Nimani yaxshi deb bilsa, shunga muvofiq yashash kerak.

Seneka Lutsiliyda bunday fazilatlar shakllanayotganini ko‘rib, undan faqat bir narsani kutadi: shu yo‘lda izchil davom etish. Iroda, harakat va so‘z bir yo‘nalishda bo‘lsa, inson asta-sekin to‘liq shakllangan yaxshi insonga aylanadi.

Maktubning asosiy xulosasi shuki: yaxshi inson bo‘lishning eng katta qismi — yaxshi bo‘lishni chin dildan istashdir.

Ammo bu istak so‘zda qolmasligi kerak. U harakatga aylanishi, insonning butun hayot tarzida namoyon bo‘lishi va so‘zlari bilan amallari uyg‘unlashishi lozim.

Xayr.

@Seneca_writes

35-maktub: "QARDOSH RUHLAR DO‘STLIGI" haqida

Salom, Lucilius.

Men seni o‘qishlaringga shu qadar qat’iy undayotganimda, aslida o‘z manfaatimni ko‘zlayapman; men sening do‘stligingni istayman va sen o‘zingni rivojlantirish ishini qanday boshlagan bo‘lsang, shunday davom ettirmasang, bu do‘stlik menga nasib etmaydi.

Hozircha, garchi sen meni sevsang-da, hali mening do‘stim emassan.

“Ammo, — deb javob berasan, — bu so‘zlarning ma’nosi boshqachami?” Yo‘q, aksincha, ularning ma’nosi mutlaqo boshqa. Do‘st, albatta, seni sevadi; ammo seni sevuvchi har bir kishi ham sening do‘sting bo‘lavermaydi.

Shunday ekan, do‘stlik har doim foyda keltiradi, sevgi esa ba’zan hatto zarar yetkazadi.

Boshqa hech qanday sabab bo‘lmasa ham, hech bo‘lmaganda qanday sevishni o‘rganishing uchun o‘zingni kamol toptirishga intil.

Shunday ekan, shoshil, toki o‘zingni men uchun kamol toptirar ekansan, kamolotga boshqa birovning manfaati uchun erishib qolmagin. To‘g‘ri, men hozirdanoq bir oz foyda ko‘ryapman: ikkimiz bir fikrda bo‘lishimizni tasavvur qilaman va yoshimiz o‘rtasida unchalik katta farq bo‘lmasa-da, qarilik tufayli kuchimning qaysidir qismi mendan ketgan bo‘lsa, u sening kuching orqali menga qaytib keladi.

Ammo men baribir bu ishning amalga oshganidan quvonishni istayman. Biz sevgan insonlarimizdan uzoqda bo‘lganimizda ham ular tufayli quvonamiz, ammo bunday quvonch yengil va o‘tkinchidir;

insonni ko‘rish, uning huzurida bo‘lish va u bilan birga bo‘lish tirik bir zavq bag‘ishlaydi;

bu, har holda, inson nafaqat o‘zi istagan kishisini, balki o‘zi istaganidek insonni ko‘rganida ham shundaydir.

Shunday ekan, o‘zingni men uchun katta qiymatga ega bo‘lgan tuhfa sifatida menga bag‘ishla va yanada ko‘proq intilishing uchun o‘zingning ham, mening ham o‘limli ekanimizni yodda tut.

Meni topishga shoshil, ammo avvalo o‘zingni topishga shoshil. Taraqqiy et va, eng avvalo, o‘zing bilan uyg‘un bo‘lishga intil.

Qachonki biror narsaga erishgan-erishmaganingni bilmoqchi bo‘lsang, bugun istayotgan narsalaring kecha istagan narsalaring bilan bir xilmi-yo‘qmi, shuni o‘yla.

Irodaning o‘zgarib turishi aqlning turli yo‘nalishlarga qarab, shamolning yo‘nalishiga ko‘ra u yoqdan bu yoqqa suzib yurgan kemadek beqaror ekanini ko‘rsatadi.

Ammo qarori qat’iy va mustahkam bo‘lgan kishi o‘z o‘rnidan chetga chiqmaydi.

Bu — butunlay dono insonning baxtli holatidir, shuningdek, ma’lum darajada, rivojlanayotgan va muayyan yutuqlarga erishgan insonning ham holatidir. Endi bu ikki toifadagi insonlar o‘rtasidagi farq nimada?

Birinchisi, albatta, harakatda, ammo o‘z o‘rnini o‘zgartirmaydi; u faqat turgan joyida yuqoriga-pastga tebranadi; ikkinchisi esa umuman harakatda emas.

Xayr.

@Seneca_writes

36-maktub: "CHEKINISHNING QADRI" HAQIDA

Salom, Lucilius.

Do‘stingni jasorat bilan, o‘zini osoyishtalik bag‘riga tashlagani va sharaf-martaba yo‘lidan voz kechgani, garchi undan ko‘prog‘iga erishishi mumkin bo‘lgan bo‘lsa-da, bularning barchasidan ko‘ra xotirjamlikni afzal bilgani uchun uni ta’na qiladigan kishilarni mensimaslikka unda.

U har kuni bu ayblovchilarga o‘z manfaatlarini naqadar oqilona ko‘zlaganini isbotlasin. Insonlar havas qiladigan kishilar uning yonidan o‘tishda davom etadilar; ulardan ba’zilari safdan chiqarib yuboriladi, boshqalari esa yiqiladi.

Farovonlik — notinch narsadir; u o‘z-o‘zini qiynaydi. U aqlni turli yo‘llar bilan qo‘zg‘atib, insonlarni turli maqsadlar sari undaydi — ba’zilarni hokimiyatga, boshqalarni esa dabdabali hayotga. U ayrimlarni haddan tashqari mag‘rur qiladi; boshqalarni esa bo‘shashtirib, butunlay holdan toydiradi.

“Ammo, — degan javob keladi, — falonchi o‘z farovonligini yaxshi ko‘tarib yuribdi.” Ha, xuddi u ichkilikni yaxshi ko‘tarib yurganidek.

Shunday ekan, olomon qurshovida qolgan kishini baxtli deb ishontirishlariga yo‘l qo‘yma; odamlar unga suv havzasiga tashlangan olomon kabi yugurib boradilar va uni ichar ekanlar, suvni loyqalatadilar.

Ammo sen aytasan: “Odamlar bizning do‘stimizni bekorchi va dangasa deb atashadi.” Bilasan-ku, so‘zlari noto‘g‘ri bo‘lgan, qarama-qarshi atamalarni ishlatadigan odamlar bor. Ular uni baxtli deb atashgan; bundan nima? U baxtlimidi?

Hatto ayrim kishilarga u juda qo‘pol va tund fe’l-atvorli inson bo‘lib ko‘rinsa ham, bu meni tashvishga solmaydi. Aristob shunday der edi: u qat’iy fe’l-atvorli yosh yigitni xushchaqchaq va olomonga yoqimli kishidan afzal ko‘rardi.

“Chunki, — der edi u, — yangi bo‘lganida dag‘al va nordon tuyulgan sharob yaxshi sharobga aylanadi; ammo uzum yig‘imi paytida mazasi yaxshi bo‘lgan sharob qarishga bardosh bera olmaydi.”

Shunday ekan, uni qat’iy va o‘z yuksalishiga dushman deb atashaversinlar; aynan mana shu qat’iyat qarigan sari yaxshi samara beradi, faqat u fazilatni qadrlashda va ma’rifatga olib boradigan ta’limotlarni chuqur o‘zlashtirishda davom etsa — inson o‘ziga shunchaki singdirib qo‘yishi kifoya qiladigan ta’limotlarni emas, balki aqli to‘liq singib ketishi kerak bo‘lgan ta’limotlarni.

Hozir o‘rganish vaqti. “Nima? Inson o‘rganmasligi kerak bo‘lgan biror vaqt bormi?” Hech qachon; ammo har bir yoshda o‘qish sharafli bo‘lgani kabi, har bir yoshda ta’lim olish ham sharafli emas.

Keksa odamning alifboni o‘rganib o‘tirishi sharmandali va kulgili manzaradir; yosh odam bilim to‘plashi, keksa odam esa undan foydalanishi kerak.

Shunday ekan, bu do‘stingni imkon qadar yaxshi inson qilishga harakat qilsang, o‘zing uchun eng foydali ishni qilgan bo‘lasan; bizga aytishlaricha, inson ham o‘zi uchun, ham boshqalar uchun foydali bo‘lgan yaxshiliklarni izlamog‘i va boshqalarga ham ko‘rsatmog‘i kerak; bunday yaxshiliklar, shubhasiz, eng yaxshilaridir.

a. Ya’ni, uni bekorchi deb ataganlarida qanchalik haq bo‘lmagan bo‘lsalar, uni baxtli deb ataganlarida ham shunchalik haq bo‘lmaganlar.
b. Xioslik Aristo, Frag. 388, von Arnim.

Nihoyat, endi bu masalada uning tanlash erkinligi qolmagan; u o‘z so‘zini bergan. Va istiqbolli kelajak bilan murosa qilishdan ko‘ra, qarzdor bilan murosa qilish kamroq sharmandalikdir.

Pul qarzini to‘lash uchun savdogarga omadli safar, dehqonga serhosil dalalar va qulay ob-havo kerak; ammo sening do‘stingning qarzini shunchaki yaxshi niyat bilan to‘liq to‘lash mumkin.

Taqdir insonning fe’l-atvoriga hukmronlik qila olmaydi. U o‘z fe’l-atvorini shunday boshqarsinki, mukammal xotirjamlik ichida ichidagi, na yo‘qotishni, na foydani his qiladigan, ishlar qanday kechishidan qat’i nazar bir xil holatda qoladigan ruhni kamol toptirsin.

Bunday ruh dunyoviy boyliklar bilan to‘lib-toshsa, o‘z boyligidan ham yuksak turadi; aksincha, tasodif uning boyligining bir qismini yoki hatto barchasini tortib olsa ham, u ruh zaiflashmaydi.

Agar do‘sting Parfiyada tug‘ilganida, bolaligidan kamonni egishga kirishgan bo‘lardi; agar Germaniyada tug‘ilganida, darhol o‘zining nozik nayzasini o‘ynatgan bo‘lardi; agar u ajdodlarimiz davrida tug‘ilganida, ot minishni va dushmaniga yuzma-yuz zarba berishni o‘rgangan bo‘lardi.

Har bir xalqning tartibi inson uchun ana shunday mashg‘ulotlarni tavsiya etadi — ha, hatto unga buyuradi.

Unda sening bu do‘sting e’tiborini nimaga qaratishi kerak? Men aytaman: u barcha qurollarga, har qanday dushmanga qarshi foydali bo‘lgan narsani — o‘limni mensimaslikni o‘rgansin.

Chunki o‘limda qo‘rquv uyg‘otadigan biror narsa borligiga hech kim shubha qilmaydi; shu sababli u tabiat tomonidan o‘z mavjudligini sevishga shunday shakllantirilgan ruhlarimizni ham larzaga soladi.

Aks holda, biz o‘zimizni tayyorlashimiz va o‘zimizni shunga qarshi turishga jur’atlantirishimizga hojat bo‘lmas edi; vaholanki, barcha insonlar o‘z mavjudligini saqlab qolishga intilgani kabi, biz ham go‘yo ixtiyoriy bir mayl bilan unga tomon borishimiz kerak.

Hech kim zarurat tug‘ilganda xotirjamlik bilan atirgullardan to‘shalgan to‘shakka yotish uchun biror narsani o‘rganmaydi; balki o‘z jasoratini shunga chiniqtiradiki, qiynoqlar oldida bergan va’dasidan voz kechmasin va zarurat tug‘ilsa.

Bir kuni, hatto yaralangan holda ham, nayzasiga suyanmasdan, xandaqda o‘z navbatchiligini oxirigacha o‘tab tursin; chunki har qanday tayanchga suyanib turgan odamni uyqu bosishi ehtimol.

O‘limda hech qanday zarar yo‘q; chunki u zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan biror narsa mavjud bo‘lishi kerak.

a. Rimlik sifatida, falsafa tavsiya etilgan va insonlarga buyurilgan davrda yashayotgan kishi sifatida.

b. Ya’ni, agar o‘lim qo‘rquv uyg‘otmaganida.

c. Va o‘limdan keyin biz mavjud bo‘lmas ekanmiz, o‘lim bizga zarar yetkaza olmaydi. Seneka bu yerda Epikurning fikrini nazarda tutadi (Diogen Laertiy, X. 124–125):

“Shunday ekan, barcha yovuzliklar ichida eng ko‘p qo‘rquv uyg‘otadigani — o‘lim — biz uchun hech narsadir; chunki biz mavjud bo‘lganimizda, o‘lim bizda mavjud emas, o‘lim mavjud bo‘lganida esa, biz mavjud emasmiz.

Shuning uchun u na tiriklarga, na o‘liklarga taalluqlidir; tiriklar uchun u mavjud emas, o‘liklarning o‘zi esa mavjud emas.” Lukretsiy ham shu fikrdan foydalanib, uni quyidagi xulosa bilan yakunlaydi (III. 830):

“Demak, o‘lim biz uchun hech narsa emas va bizga mutlaqo daxli yo‘q.”

Shunga qaramay, agar sening uzoqroq yashashga bo‘lgan istaging shu qadar kuchli bo‘lsa, ko‘z o‘ngimizdan yo‘qolib, o‘zlari kelib chiqqan va tez orada yana qaytib keladigan narsalar olamiga singib ketadigan hech bir narsa yo‘q qilinmasligini o‘yla; ular faqat o‘z yo‘lini yakunlaydi, halok bo‘lmaydi.

Biz qo‘rqadigan va undan cho‘chiydigan o‘lim esa hayotni faqat to‘xtatadi, uni tortib olmaydi; yana shunday vaqt keladiki, biz yorug‘likka qaytadan tiklanamiz; agar ko‘pchilik o‘tmishni unutgan holda qaytarilmaganida, ko‘p odamlar bunga qarshi bo‘lgan bo‘lardi.

Keyinroq senga hamma halok bo‘layotgandek ko‘rinadigan narsalar aslida faqat o‘zgarishini yanada batafsilroq ko‘rsatib beraman. Sen qaytib kelishga mahkum ekansan, xotirjam ruh bilan ketishing kerak.

Koinot aylanishining o‘z yo‘lini qanday takrorlashiga qaragin; bizning osmonimizdagi hech bir yulduz so‘nmasligini, balki ularning barchasi navbatma-navbat botib, yana chiqishini ko‘rasan.

Yoz o‘tdi, ammo boshqa bir yil uni yana qaytaradi; qish o‘z o‘rniga tushdi, ammo o‘zining tegishli oylarida yana qaytadi; tun quyoshni qoplagan, ammo tez orada kun yana tunni quvib yuboradi.

Sayyoralar o‘zlarining avvalgi yo‘llarini qaytadan bosib o‘tadilar; osmonning bir qismi tinimsiz ko‘tariladi, boshqa bir qismi esa botadi.

Yana bir so‘z, so‘ng to‘xtayman: go‘daklar, bolalar va aqldan ozganlar o‘limdan qo‘rqmaydilar; aql bizga ularning nodonligi orqali erishgan xotirjamlikni bera olmasa, bu eng uyatli hol bo‘ladi.

Xayr.

@Seneca_Writes

37-maktub: "Fazilatga Sodiqlik" haqida

Salom, Lucilius.

Seneka Lutsiliyga shunday deydi: “Sen yaxshi inson bo‘lishga va’da berding; qasamyod bilan bu yo‘lga qo‘shilding.” Bu va’da insonni to‘g‘ri tafakkurga mahkam bog‘lab turadigan eng kuchli rishtadir. Kim buni kuchsiz yoki oson yo‘l deb atasa, seni aldamoqda. Chunki bu yo‘lning shartlari juda qat’iy:

“Olov, qamoq yoki qilichdan o‘lim orqali ham bardosh beraman.”

Gladiatorlar jang maydoniga kuchini ijaraga berib, evaziga qonlari bilan to‘lashlari mumkin bo‘lgan azob-uqubatlarga chidashga majbur edilar. Ulardan bunday sinovlarga chidash kafolati olinardi.

Sen esa ulardan farqli ravishda qiyinchiliklarga majburlikdan emas, o‘z xohishing bilan va tayyor holda chidashing kerak.

Gladiator mag‘lubiyatga uchraganda qurolini tushirib, tomoshabinlarning rahm-shafqatini so‘rashi mumkin edi. Sen esa qurolingni tushirmaysan va hayotingni so‘rab yolvormaysan.

Tik va qat’iy holda o‘lishing kerak. Qolaversa, yana bir necha kun yoki yil yutishning qanday foydasi bor? Inson tug‘ilgan paytidanoq hayotdan “ozodlikka chiqish” imkoniga ega emas — bizning tug‘ilishimiz bilan kurash boshlangan.

“Unda men qanday qilib ozod bo‘laman?” deb so‘rashing mumkin. Zaruriyatlardan qochib qutula olmaysan, ammo ularni yengishing mumkin. Kuch bilan yo‘l ochiladi. Bu yo‘lni esa senga falsafa beradi.

Shuning uchun agar xavfsiz, xotirjam va baxtli, eng muhimi — erkin bo‘lishni istasang, falsafaga yuzlan. Bunday maqsadga erishishning boshqa yo‘li yo‘q.

Ahmoqlik — past, tuban, arzimas va qullik holatidir. U insonni ko‘plab shafqatsiz ehtiroslar hukmiga topshiradi.

Bu ehtiroslar ba’zan navbatma-navbat, ba’zan esa birgalikda insonni boshqarib, uni o‘zlariga xizmat qildiradi.

Ammo donolik — haqiqiy erkinlikdir. U insonni ana shu ehtiroslarning hukmronligidan ozod qiladi. Unga olib boradigan faqat bitta yo‘l bor va bu yo‘l to‘g‘ri yo‘ldir. Unda adashish shart emas.

Shuning uchun barqaror qadamlar bilan oldinga yur. Agar hamma narsani o‘z nazorating ostida bo‘lishini istasang, avvalo o‘zingni aql-idrok nazoratiga topshir.

Aql sening hukmdoringga aylansa, sen ham ko‘plab narsalar ustidan hukmronlik qila boshlaysan.

Aqlga bo‘ysunishni o‘rgangan inson nima qilish kerakligini va uni qanday qilish kerakligini undan o‘rganadi. Shunda u vaziyatlarga ko‘r-ko‘rona kirib ketmaydi, shoshqaloqlik va adashish bilan qaror qabul qilmaydi.

Seneka shunday deydi: insonning nimani xohlashga qachondan boshlab berilib ketganini aniq ko‘rsatish qiyin.

Chunki ko‘pincha u bu istakka oldindan o‘ylab yetib bormaydi — uni ichki turtki sudrab olib boradi.

Inson ko‘pincha o‘z xohishlarini o‘zi tanlayotgandek o‘ylaydi, aslida esa ehtiros va impulslar uni boshqaradi. Shu sababli falsafa insonni o‘z istaklarini anglashga va ularni aql orqali boshqarishga o‘rgatadi.

Seneka “Taqdir bizga hujum qilgani kabi, biz ham taqdirga hujum qilamiz” deydi. Ya’ni insonning hayotdagi holati faqat tashqi voqealar natijasi emas;

Uning qarorlari va harakatlari ham taqdir bilan qanday munosabatda bo‘lishini belgilaydi.

Shuning uchun hayotni o‘zi boshqarmay, voqealar oqimida sudralib ketish uyatdir. Inson o‘z yo‘lini ongli ravishda tanlashi kerak. Aks holda u voqealar girdobiga tushib, nima bo‘layotganini anglamay qoladi.

Eng achinarli holat — avval voqealar oqimiga ko‘r-ko‘rona berilib ketib, keyin birdan “Men qanday qilib bu holatga tushib qoldim?” deb hayron bo‘lishdir.

Falsafaning vazifasi esa insonni shu holatga tushib qolishidan oldin uyg‘otish: aqlni hukmdor qilish, ehtiroslarni boshqarish va erkinlikni o‘z ichidan topish.

Haqiqiy erkinlik — hayotdagi zaruriyatlardan qochish emas, ularni aql va fazilat yordamida yengish va yengillashtirishdir.

Xayr.

@Seneca_Writes

38-maktub: "Sokin Suhbat" haqida

Salom, Lucilius.

Sen menga maktublar orqali o‘zaro suhbatimizni yanada ko‘paytirish haqida yozgansan. Men bunga qo‘shilaman.

Biroq shuni unutma: inson qalbiga eng chuqur ta’sir qiladigan narsa — bevosita suhbatdir.

Fikr og‘izdan chiqqan zahoti emas, balki asta-sekin ruhga singganida haqiqiy kuchga ega bo‘ladi.

Katta olomon oldida aytiladigan, oldindan puxta tayyorlangan nutqlar ko‘proq shov-shuv uyg‘otishi mumkin. Ammo bunday nutqlarda samimiylik va yaqinlik kamroq bo‘ladi.

Men sen bilan gaplashayotganimda esa maqsadim ko‘pchilikni hayratga solish emas, sening qalbingga yetib borishdir.

Falsafa — aslida yaxshi maslahat berish san’atidir. Sen esa chinakam maslahatni baqirib-chaqirib berolmaysan. U baland ovozni emas, sokinlikni talab qiladi.

Shuning uchun falsafiy haqiqat inson qalbiga shovqinli nutq orqali emas, sokin va samimiy suhbat orqali chuqurroq singadi.

Albatta, ba’zan baland ovozdagi nutq ham foydali. Agar sen ikkilanayotgan, sustlashayotgan yoki o‘z yo‘lidan og‘ayotgan kishini ruhlantirmoqchi bo‘lsang, kuchli nutq uni harakatga keltirishi mumkin.

Ammo maqsading uni shunchaki o‘rganishga havaslantirish emas, balki haqiqatan o‘rganishga undash bo‘lsa, unda sokin suhbat samaraliroqdir.

Shuning uchun sen ko‘p so‘z aytishga intilma. Kam, ammo mazmunli so‘zlar inson xotirasiga tezroq kiradi va unda uzoqroq saqlanadi.

So‘zlarning ko‘pligi emas, ularning qalbga yetib borishi muhim.

Sen buni urug‘ misolida tasavvur qilishing mumkin. Urug‘ning o‘zi kichkina. Ammo u unumdor tuproqqa tushsa, o‘zida yashiringan kuchni namoyon etadi va vaqt o‘tishi bilan ulkan daraxtga aylanadi.

Fikr ham shunday: u tashqi ko‘rinishidan kichik bo‘lishi mumkin, ammo sening qalbingga to‘g‘ri tushsa, undan katta ma’naviy kuch o‘sib chiqadi.

Aqlning rivoji ham xuddi shunday kechadi. Dastlab u kichik bir fikrni qabul qiladi. Ammo bu fikr ustida ishlagan sari uning doirasi kengayadi, kuchi ortadi. Shuning uchun senga ko‘p so‘z kerak emas.

Agar sen aytilgan ozgina so‘zni chin dildan anglasang, uning ta’siri o‘zidan ancha kattaroq bo‘ladi.

Haqiqiy anglangan fikr sening xotirangda shunchaki yodlangan jumla sifatida qolib ketmaydi. U sening ichingda yashay boshlaydi. Keyin esa o‘zidan yangi fikrlarni tug‘diradi.

Shunday qilib, sen avval olgan bitta fikrdan keyinchalik ko‘plab yangi xulosalarga kelishing mumkin.

Shu ma’noda hikmatli nasihat bilan urug‘ning tabiati bir-biriga o‘xshaydi: ikkalasi ham kichik narsadan katta natija chiqarish qobiliyatiga ega.

Muhimi, uning ichidagi kuchni yuzaga chiqaradigan sharoit mavjud bo‘lishidir.

Ammo buning uchun sening qalbing ham unumdor tuproq kabi bo‘lishi kerak. Urug‘ tosh ustiga tushsa, undan daraxt chiqmaydi. Xuddi shuningdek, hikmatli fikr ham uni qabul qilishga tayyor bo‘lmagan ongda ildiz ota olmaydi.

Shuning uchun sen falsafiy fikrni shunchaki yodlab olish bilan kifoyalanma. Uni o‘z qalbingdan o‘tkaz, mohiyatini anglashga harakat qil va uni hayoting bilan bog‘la.

Fikr sening xotirangda emas, fe’l-atvoringda namoyon bo‘lgandagina haqiqiy bilimga aylanadi.

Shunda sen faqat oluvchi bo‘lib qolmaysan. O‘zing ham yangi fikrlarni yaratishga qodir bo‘lasan.

Yaxshi ta’limning belgisi ham shunda: shogird ustozidan olganini shunchaki takrorlamaydi, balki uni o‘z tafakkurida qayta ishlab, olganidan ham ko‘prog‘ini hosil qiladi.

Shu bois, Lutsiliy, bizning suhbatlarimizda ko‘p gapirishga emas, mazmunli gapirishga intilaylik. Birgina chuqur fikr sening qalbingda uzoq vaqt yashab, keyinchalik ko‘plab boshqa fikrlarning manbaiga aylanishi mumkin.

Falsafada so‘zning soni emas, uning ruhga qanchalik chuqur kirgani muhim. Shuni yodingda tut: haqiqiy ta’lim shovqin bilan emas, sokinlik bilan amalga oshadi.

Men senga yuzlab fikrlarni berishdan ko‘ra, qalbingda ildiz otib, keyinchalik o‘z-o‘zidan yangi haqiqatlarni yuzaga chiqaradigan bir necha fikrni berishni afzal ko‘raman.

Chunki yaxshi fikr urug‘ kabidir: u kichik bo‘lsa-da, unumdor qalbga tushgach, o‘zidan ancha buyuk narsani yaratadi.

Xayr.

@Seneca_Writes

39-maktub: "Ulug'vor intilishlar" haqida

Salom, Lucilius.

Men sen so‘ragan qaydlarni tartibli va ixcham shaklda senga taqdim etaman. Biroq bir narsani o‘ylab ko‘r: balki sen uchun hozir odatda “qisqa bayon” deb ataladigan usuldan ko‘ra, mavzuni odatdagi tartibda o‘rganish ko‘proq foyda berar.

Ilgari chinakam lotin tilida bunday qisqa bayon “summarium” deb atalgan. Birinchi usul mavzuni endi o‘rganayotgan kishi uchun, ikkinchisi esa uni allaqachon biladigan kishi uchun foydaliroqdir.

Chunki biri bilim beradi, ikkinchisi esa xotirani uyg‘otadi.

Shunday bo‘lsa-da, men senga har ikkala usuldan ham foydalanish imkonini beraman. Ammo sen mendan “bu fikrni kim aytgan?” yoki “buning manbasi kim?” deb so‘rab o‘tirma.

O‘z fikrini tasdiqlash uchun doimo boshqa birovning nomini keltiradigan odam, aslida, o‘zining mustaqil fikrga ega emasligini namoyon qiladi.

Shu sababli men senga o‘zing xohlagan narsani yozaman, biroq buni o‘z uslubimda qilaman. Ungacha esa qo‘lingda yetarlicha mualliflar va faylasuflarning asarlari bor. Ularni o‘qi.

Faylasuflar ro‘yxatini qo‘lingga olganingning o‘ziyoq seni hushyor torttiradi: sening manfaating uchun qancha buyuk insonlar mehnat qilganini ko‘rasan.

Shunda sening ichingda ularga o‘xshash bo‘lish istagi uyg‘onadi. Chunki olijanob qalbning eng buyuk fazilatlaridan biri — uni sharafli va yuksak ishlarga ilhomlantirish mumkinligidir.

Yuksak iste’dodli inson past va arzimas narsalardan qoniqmaydi. Buyuk maqsadlarni ko‘rish uning ruhini uyg‘otadi va uni yuqoriga ko‘taradi.

Buni olovga qiyoslash mumkin. Olov tabiatan yuqoriga intiladi; uni bir joyda tutib turish yoki majburan pastga bosish qiyin. Inson ruhi ham shunday: u doimo harakatda.

Uning ichidagi ishtiyoq qanchalik kuchli bo‘lsa, uning harakati va faoliyati ham shunchalik buyuk bo‘ladi.

Ammo sen uchun eng baxtli holat — qalbingdagi bu harakatni yaxshilik va yuksaklik tomon yo‘naltirishdir. Shunda sen o‘zingni tasodifning hukmidan xalos qilasan.

Omad kelganda unga aql bilan munosabatda bo‘lasan, baxtsizlik kelganda esa uning og‘irligini kamaytirasan. Boshqalar havas qiladigan narsalarga esa sen beparvo qarashni o‘rganasan.

Buyuk qalbning yana bir belgisi — u hatto buyuk narsalarni ham mensimaslikni va haddan tashqari ulug‘ ko‘rinadigan narsalardan ko‘ra oddiy va me’yoridagi narsalarni afzal ko‘rishni biladi.

Chunki me’yoridagi holat inson uchun foydali va hayot baxsh etadi; haddan oshish esa aynan ortiqchaligi sabab zarar keltiradi.

Buni tabiatning o‘zidan ham ko‘rishing mumkin. Haddan tashqari unumdor tuproq hamisha yaxshi hosil bermaydi: don poyasi ortiqcha og‘irlikdan egilib qoladi. Daraxt shoxlari haddan tashqari ko‘p yuk ostida sinadi.

Ortiqcha mo‘l-ko‘llik har doim ham baraka emas. Me’yoridan oshgan narsa o‘zining foydasini yo‘qotishi mumkin.

Inson ruhi bilan ham xuddi shunday. Cheksiz farovonlik va nazoratsiz lazzatlar ruhni kuchaytirmaydi, aksincha, uni yemiradi.

Bunday farovonlik insonning nafaqat boshqalarga, balki o‘ziga ham zarar yetkazishiga sabab bo‘ladi.

Sen o‘zingga berilgan imkoniyatlarni boshqara olishing kerak, aks holda ular sening xo‘jayiningga aylanadi. Ba’zi odamlarning lazzatlari ularga qarshi chiqqan dushmandan ham shafqatsizroqdir.

Ularning haddan oshgan nafsini oqlash mumkin bo‘lgan yagona sabab — ular oxir-oqibat boshqalarga yetkazgan zararlarining o‘zlarini ham azoblashidir.

Chunki inson tabiiy me’yorni buzib, istaklariga cheksiz maydon berganida, nafsning chegarasi qolmaydi.

Foydalilik bizga nimaga ehtiyojimiz borligini belgilab beradi. Ammo ortiqcha narsani qaysi mezon bilan cheklash mumkin?

Muammo shundaki, inson bir marta ortiqcha lazzatlarga odatlanib qolsa, keyinchalik ularsiz yashay olmaydigan holga tushadi.

Shunda ilgari uning uchun ortiqcha bo‘lgan narsa endi zarur narsaga aylanadi. Inson lazzatlardan foydalanmaydi — aksincha, lazzatlar uning ustidan hukmronlik qila boshlaydi.

Ularni o‘z xohishiga ko‘ra boshqarish o‘rniga, ularga qul bo‘lib qoladi. Eng achinarlisi esa shuki, u o‘zining bu holatini hatto yaxshi ko‘ra boshlaydi.

Bu holat inson boshiga tushishi mumkin bo‘lgan eng og‘ir kulfatlardan biridir: odam nafaqat uyatli va zararli narsalarga tortiladi, balki ulardan zavq ham ola boshlaydi.

Bir vaqtlar illat bo‘lgan narsa odatga aylangach, undan qutulish yanada qiyinlashadi. Odat esa insonning o‘zini oqlashiga va illatini tabiiy holdek qabul qilishiga olib keladi.

Shuning uchun, Lutsiliy, sening intilishing oddiy lazzatlar yoki tashqi farovonlik tomon emas, olijanob va yuksak maqsadlar tomon yo‘nalgan bo‘lsin. Qalbingni buyuk narsalarga uyg‘ot, ammo haddan oshishdan saqlan.

Chunki haqiqiy ulug‘lik ko‘p narsaga ega bo‘lishda emas, balki o‘z istaklaring ustidan hukmron bo‘la olishdadir.

Sen shunday yashashing kerakki, farovonlik seni buzmasin, qiyinchilik seni sindirmasin va boshqalar havas qiladigan narsalar sening qalbingni o‘ziga qul qilmasin.

Xayr.

@Seneca_Writes

Maktublarni o'qishda qiynalmayabsizmi?

Qiynalib moslashyabman — 🔥
Moslasha olmayabman — ❤️‍🔥

40-maktub: "Faylasuf nutqining munosib uslubi" haqida

Salom, Lucilius.

Sening menga tez-tez maktub yozayotganingdan xursandman.

Chunki shu yo‘l bilan, qo‘lingdan keladigan yagona usulda, o‘zingni menga namoyon etyapsan. Sendan kelgan har bir maktubni olganimda, go‘yo darhol sen bilan birga bo‘lgandek bo‘laman.

Bizdan uzoqda bo‘lgan do‘stlarimizning suratlarini ko‘rish bizga yoqadi: ular xotiramizni yangilaydi va sog‘inchimizni hech bo‘lmasa tasavvuriy tasalli bilan yengillashtiradi. Ammo do‘stning o‘z qo‘li bilan yozilgan maktub bundan-da yoqimlidir.

Chunki unda uzoqda bo‘lgan do‘stning haqiqiy izi, haqiqiy dalili bor. Yuzma-yuz uchrashuvda bizga eng yoqimli tuyuladigan narsa — do‘stni tanish va uning borligini his etish — maktubda ham uning qo‘li izi orqali namoyon bo‘ladi.

Sen hozir yashayotgan joyingga faylasuf Serapion kelganida uning ma’ruzasini tinglaganingni yozgansan. Sen uning so‘zlari haqida shunday deysan: u so‘zlarini go‘yo kuch bilan sug‘urib olgandek, ularni birma-bir va sokin tarzda emas, balki bir-birining ustiga bostirib keladigan tarzda aytar ekan.

So‘zlar shu qadar ko‘p va tez yog‘iladiki, go‘yo ularni aytish uchun bitta ovozning o‘zi yetmaydigandek.

Men faylasuf uchun bunday uslubni ma’qullamayman. Uning nutqi ham, hayoti kabi, vazmin va tartibli bo‘lishi kerak.

Shoshilib, o‘zini boshqara olmay oqib keladigan hech narsa yaxshi tartiblangan bo‘lmaydi. Gomer ham shu sababli tez va to‘xtovsiz oqadigan nutqni yosh notiqqa, keksa kishining nutqini esa asal kabi mayin va sokin oqadigan tarzda tasvirlaydi.

Shuning uchun mening so‘zlarimga quloq sol: kuchli, tezkor va haddan tashqari sermahsul nutq jiddiy masalani muhokama qilayotgan yoki ta’lim berayotgan faylasufdan ko‘ra, ko‘proq tomoshabinni hayratga solishga urinadigan kishiga yarashadi.

Ammo men so‘zlarni haddan tashqari cho‘zib, tomchilab aytishni ham xuddi shunday ma’qullamayman. Faylasuf tinglovchining qulog‘ini zo‘riqtirmasligi, uni shoshilinch so‘zlar bilan kar qilib qo‘ymasligi kerak.

Juda sust va cho‘zilgan nutq ham tinglovchini charchatadi. Shunga qaramay, uzoq kutilgan so‘z ko‘pincha yonimizdan uchib o‘tgan so‘zdan ko‘ra chuqurroq singadi. Axir shogirdga hikmatli qoidalarni “yetkazib berish” haqida gapiramiz-ku; ammo qo‘lga ilashmay qochib ketadigan narsani qanday qilib birovga yetkazish mumkin?

Bundan tashqari, haqiqat haqida so‘z yuritadigan nutq bezaksiz va sodda bo‘lishi kerak. Olomonni o‘ziga rom etishga qaratilgan bunday mashhur uslubning haqiqat bilan ishi yo‘q.

Uning maqsadi oddiy xalqni hayratga solish, beparvo quloqlarni tezlik bilan maftun etishdir. Bunday nutq munozaraga o‘zini topshirmaydi, aksincha, munozaradan qochib ketadi.

Ammo o‘zini boshqara olmaydigan nutq qanday qilib boshqalarni boshqara oladi? Yana bir narsani ham unutma: qalbimizni davolash uchun aytilgan har qanday so‘z bizning ichimizga singib qolishi kerak.

Dori ham organizmda qolib ta’sir qilmasa, shifo bermaydi.

Bunday shoshma-shosharlik bilan aytiladigan nutqda ko‘pincha mazmunsiz ko‘p narsalar bo‘ladi. Unda kuchdan ko‘ra tovush ko‘proq.

Mening qo‘rquvlarim tinchlantirilishi, g‘azabim bosilishi, xom xayollarim yo‘q qilinishi, ortiqcha istaklarim cheklanishi, ochko‘zligim qoralab qo‘yilishi kerak. Bularning qaysi birini shoshilinch tarzda amalga oshirish mumkin? Qaysi tabib bemorining oldiga bir zumga kirib chiqib, uni darhol davolab qo‘ya oladi?

Qolaversa, chalkash va noto‘g‘ri tanlangan so‘zlardan iborat bunday nutq zavq ham bera olmaydi.

Yo‘q, Lutsiliy. Odam qanday qilib ilgari imkonsiz deb o‘ylagan hiyla-nayrangni ko‘rib, uning qanday bajarilganini tushunib olgach, yana qayta tomosha qilishni istamasa, xuddi shunday, bunday so‘z o‘yinchilarini bir marta tinglashning o‘zi ham yetarlidir.

Ulardan nimani o‘rganish yoki nimaga taqlid qilish mumkin? Ularning nutqi tartibsiz ravishda otilib chiqib, o‘z nazoratida bo‘lmasa, unda ularning qalbi haqida nima deb o‘ylash kerak?

Buni pastga qarab yugurishga qiyoslash mumkin. Sen tepalikdan yugurib tushayotganingda, oldindan belgilagan joyingga yetib kelgan zahoti to‘xtab qololmaysan.

Tananing harakati oyoqlaringni oldinga olib ketadi va sen to‘xtamoqchi bo‘lgan joydan ham o‘tib ketasan.

Nutqning haddan tashqari tezligi ham shunday: u o‘zini boshqara olmaydi. Bunday tezlik falsafaga yarashmaydi. Falsafa so‘zlarni uloqtirib yubormaydi; ularni ehtiyotkorlik bilan joylashtiradi va fikrdan fikrga bosqichma-bosqich o‘tadi.

Sen: “Unda falsafa ba’zan yuksakroq ohangda gapirmasligi kerakmi?” — deb so‘rashing mumkin. Albatta, kerak.

Ammo bunda insonning qadr-qimmati va vazminligi saqlanib qolishi lozim. Haddan tashqari zo‘riqish va shiddat esa aynan shu ulug‘vorlikni yo‘qqa chiqaradi.

Falsafa katta kuchga ega bo‘lsin, ammo bu kuchni nazorat qilsin. Uning oqimi uzluksiz davom etsin, ammo hech qachon toshqinga aylanmasin.

Hatto notiqning o‘zi uchun ham quloq ilg‘ay olmaydigan darajadagi tezlikni ma’qullamasdim.

Chunki bunday nutqni tajribasiz va tayyorgarligi kam bo‘lgan tinglovchilar qanday kuzata oladi?

Shuning uchun sen qancha gapirishni emas, qanday gapirishni o‘ylaydigan kishilarni tanlaganing ma’qul. Agar tanlashga to‘g‘ri kelsa, men senga Publiy Vinitsiy kabi sekin gapirishni tavsiya qilgan bo‘lardim.

Undan qanday gapirishi so‘ralganida, “Asta-sekin”, deb javob berishgan.

Kimdir hatto: “Uni qanday qilib notiq deb atash mumkin? U uchta so‘zni ham bir-biriga ulay olmaydi-ku”, degan. Ammo sen nima uchun shunday nutq uslubini tanlamasliging kerak?

Tezlik har doim ham notiqlik belgisi emas.

Albatta, Vinitsiy so‘zlarini bittalab, xuddi gapirmayotgandek, balki birovga yozib berayotgandek cho‘zib aytganida, kimdir hazillashib: “Xo‘sh, aytadigan gaping bormi o‘zi?” — deb qolishi mumkin.

Ammo bunday sekinlik ham Kvint Gateriy kabi haddan tashqari tez gapiradigan notiqdan afzalroq. U o‘z davrining eng mashhur notiqlaridan biri bo‘lgan, biroq uning tezligi, mening nazarimda, aqlli inson uchun taqlid qilinadigan fazilat emas.

U hech qachon ikkilanmagan, to‘xtamagan: go‘yo bir marta boshlagan va bir marta to‘xtagan.

Albatta, turli xalqlarga turli nutq uslublari ko‘proq yoki kamroq mos kelishi mumkin. Yunon kishisining erkin va jilovsiz uslubiga ma’lum darajada ko‘nikish mumkin.

Ammo biz rimliklar, hatto yozishda ham, so‘zlarni bir-biridan ajratishga odatlanganmiz.

Rim notiqligining yuksalishiga katta hissa qo‘shgan vatandoshimiz Sitseron ham sekin va vazmin qadam tashlagan kishidek gapirgan. Rim tili o‘zini o‘lchashga, fikrni taroziga solishga va o‘zi ham tortib ko‘rishga arzigulik narsani taqdim etishga moyildir.

Fabianiy hayoti, bilimi va — bulardan keyin turadigan fazilat sifatida — notiqligi bilan ham e’tiborga loyiq inson edi. U masalani shoshilinch emas, balki tez va erkin tarzda muhokama qilardi.

Shuning uchun uning uslubini shunchaki “tezlik” emas, “erkinlik va yengillik” deb atash mumkin.

Men dono kishidagi bunday fazilatni ma’qullayman, ammo uni majburiy shart deb bilmayman. Muhimi, uning nutqi erkin oqsin.

Shunga qaramay, men so‘zlarning otilib chiqishidan ko‘ra, o‘ylab va vazminlik bilan aytilishini afzal ko‘raman.

Men seni haddan tashqari tez nutqdan qaytarishimning yana bir sababi bor: bunday uslubni egallash uchun inson o‘zidagi hayo va uyat tuyg‘usini yo‘qotishi kerak bo‘ladi.

Sen yuzingdagi tortinishni butunlay yo‘qotishing, o‘zingning qanday gapirayotganingni eshitmaslikka odatlanishing kerak bo‘ladi.

Chunki o‘ylamasdan oqib kelayotgan nutq ichida keyinchalik o‘zing tanqid qilging keladigan ko‘plab iboralar paydo bo‘ladi.

Takror aytaman: sen bunday uslubga erishib, shu bilan birga o‘z hayoingni saqlab qolishing qiyin. Bundan tashqari, bunday nutqni egallash uchun har kuni mashq qilishing va e’tiboringni mazmundan so‘zlarning o‘ziga ko‘chirishingga to‘g‘ri keladi.

Ammo so‘zlar senga oson kelib, hech qanday zo‘riqishsiz oqib chiqsa ham, ularni baribir nazorat ostida ushlashing kerak.

Faylasufga dabdabali yurishdan ko‘ra vazmin qadamlar ko‘proq yarashgani kabi, uning nutqi ham jasurona shiddatdan uzoq, bosiq va me’yorida bo‘lishi kerak.

Shuning uchun mening butun fikrimning mag‘zi shundan iborat: Men senga sekin gapirishni buyuraman.

Xayr.

@Seneca_Writes

41-maktub: "Ichimizdagi Xudo" haqida

Salom, Lucilius.

Lutsiliy, agar sen menga yozganingdek, sog‘lom va to‘g‘ri tafakkurga erishish yo‘lida qat’iyat bilan davom etayotgan bo‘lsang, juda yaxshi ish qilayapsan.

Bu sen uchun ham foydali, ham ruhing uchun shifobaxshdir.

Bunday fazilatni o‘zingda shakllantirish imkoning bor ekan, uni qo‘lga kiritish uchun xudolarga iltijo qilishning o‘zi ahmoqlikdir.

Buning uchun qo‘llarimizni osmonga cho‘zishimiz yoki ibodatxonadagi xudo haykalining qulog‘iga yaqinlashishimiz shart emas.

Go‘yo shunday qilsakkina duolarimiz yaxshiroq eshitiladigandek tutinishimizning hojati yo‘q. Xudo senga yaqindir: u sen bilan birga va u sening ichingdadir.

Men aynan shuni nazarda tutyapman, Lutsiliy: bizning ichimizda muqaddas bir ruh mavjud. U qilgan ezgu va yomon ishlarimizni kuzatib turadi va bizga qo‘riqchi bo‘lib xizmat qiladi.

Biz unga qanday munosabatda bo‘lsak, u ham bizga shunday munosabatda bo‘ladi.

Aslida, inson Xudoning yordamisiz chinakam yaxshi bo‘la olmaydi. Axir Xudo unga yordam bermasa, inson taqdirning hukmidan qanday qilib ustun kela oladi?

Yuksak va to‘g‘ri qarorlarni aynan U beradi.

Har bir yaxshi inson ichida bir xudo yashaydi, ammo u qaysi xudo ekanini bilmaymiz.

Agar sen biror marta qadimiy daraxtlarga to‘la, nihoyatda baland bo‘lib, shoxlari bir-biriga chirmashib ketgani sabab osmonni ko‘rishga imkon bermaydigan bir o‘rmonni ko‘rgan bo‘lsang, uning ulug‘vorligi, tanholigi va ochiq makon ichidagi qalin, uzluksiz soyasi seni ilohiy bir kuch mavjudligini his etishga majbur qiladi.

Yoki tog‘ bag‘rida tabiiy ravishda hosil bo‘lgan ulkan g‘orni ko‘rsang, uning qoyalar orasida keng makon hosil qilib, go‘yo tog‘ni o‘z gumbazi bilan tutib turganini ko‘rsang, qalbingda Xudoning mavjudligi haqida chuqur bir tuyg‘u uyg‘onadi.
Biz ulkan daryolarning manbalarini muqaddas deb bilamiz.

Yer ostidan kutilmaganda otilib chiqadigan buyuk irmoqlar oldida qurbongohlar quramiz.

Qaynoq buloqlarni ilohiy deb bilamiz, ayrim hovuz va ko‘llarning qorong‘i suvlari yoki o‘lchab bo‘lmas chuqurligi sabab ularni ham muqaddaslashtiramiz.

Endi esa sen xavf-xatarlar orasida qo‘rqmay turadigan, nafs-istaklar ta’siriga berilmaydigan, musibat ichida ham xotirjam qoladigan, bo‘ron o‘rtasida ham osoyishta yashaydigan bir insonni ko‘rsang-chi?

Agar u boshqalarga go‘yo yuksakroq nuqtadan qarasa va hatto xudolarga ham o‘ziga teng mavjudotlardek munosabatda bo‘lsa, uning oldida ichingda hurmat uyg‘onmaydimi?

Sen beixtiyor shunday demaysanmi: “Bu fazilat shu qadar buyuk va yuksakki, u yashayotgan ojiz tana bilan tenglashtirib bo‘lmaydi. Bu insonning ichiga ilohiy kuch tushgan.”

Qachonki inson ruhi boshqa ruhlardan yuksak bo‘lsa, o‘zini to‘liq boshqara olsa, hayotdagi barcha sinovlarni arzimas narsadek qarshi olsa, bizning qo‘rquvlarimiz va iltijolarimizga tabassum bilan qaray olsa — demak, uning ichida samoviy bir kuch harakat qilmoqda.

Bunday ruh ilohiy kuch tomonidan qo‘llab-quvvatlanmasa, tik tura olmaydi. Shuning uchun uning katta qismi o‘zi kelib chiqqan manbada qoladi.

Buni quyosh nurlariga qiyoslash mumkin: quyosh nuri yerga yetib keladi, ammo baribir o‘z manbasidan uzilmaydi.

Xuddi shunday, muqaddas va ulug‘ ruh ham ilohiylikni bizga yaqinroq tanitish uchun yerga tushadi. U biz bilan birga yashaydi, ammo baribir o‘z manbasiga bog‘langan holda qoladi.

Nigohi doimo o‘sha manbaga qaratilgan va u yana o‘sha manbaga qaytishga intiladi.

Xo‘sh, bunday ruh qanday ruh? U tashqi boyliklar bilan emas, faqat o‘zining ichki fazilatlari bilan porlaydigan ruhdir.

Axir insondagi tashqaridan keladigan fazilatlarni maqtashdan ko‘ra ahmoqona narsa bormi?

Yoki bir zumdan keyin boshqa birovga o‘tib ketishi mumkin bo‘lgan narsalarga hayratlanishdan ko‘ra telbalik nima?

Oltindan yasalgan jilov otni yaxshiroq otga aylantirmaydi. Oltin yoli bilan bezatilgan sher ham haqiqiy yovvoyi sherning o‘rnini bosa olmaydi.

Tabiiy kuchi va yovvoyi ruhini saqlab qolgan sher o‘zining qo‘rqinchli ko‘rinishi bilan ulug‘dir.

Uning hech kimga qo‘rqmasdan qarshi tashlanishi — uning haqiqiy sharafidir.

Shuning uchun inson faqat o‘ziga tegishli bo‘lgan narsa bilan faxrlanishi kerak.

Masalan, biz tokni serhosil bo‘lsa, novdalari meva og‘irligidan egilsa, hatto uni tutib turgan ustunlarni ham yerga yaqinlashtirsa, maqtaymiz.

Endi tasavvur qil: bir tokning uzumlari va barglari oltindan bo‘lsa, sen uni haqiqiy serhosil tokdan ustun qo‘yarmiding?

Tokning o‘ziga xos fazilati — serhosillik. Insonda ham biz uning o‘ziga xos fazilatini ulug‘lashimiz kerak.

Uning atrofida chiroyli qullar bo‘lishi, hashamatli uyi, katta yer-mulki va ulkan daromadi bo‘lishi mumkin. Ammo bularning hech biri uning o‘zida emas. Bularning barchasi tashqi narsalardir.

Sen insonda berib ham, tortib ham olib bo‘lmaydigan, faqat uning o‘ziga tegishli bo‘lgan fazilatni ulug‘la.

“Bu nima?” — deb so‘rashing mumkin. Bu — ruh va ruhda kamol topgan aql-idrokdir.

Chunki inson — tafakkur qiluvchi mavjudot. Demak, inson uchun eng oliy yaxshilik tabiat uni yaratishda ko‘zlagan maqsadni to‘liq amalga oshirganida yuzaga keladi.

Inson o‘z tabiatiga mos ravishda yashay olsa, o‘zining eng yuksak imkoniyatini ro‘yobga chiqargan bo‘ladi.

Xo‘sh, aql insondan nimani talab qiladi?

Dunyodagi eng oddiy narsani: o‘z tabiatiga muvofiq yashashni.
Ammo insoniyatning umumiy telbaligi bu oddiy vazifani nihoyatda qiyinlashtiradi. Biz bir-birimizni illat tomon itaramiz.

Bir kishi adashsa, boshqasi uni qaytarish o‘rniga yanada oldinga undaydi.

Shunday ekan, insonni najot yo‘liga qanday qaytarish mumkin? Uni tiyib turadigan hech kim bo‘lmasa, aksincha, butun insoniyat uni noto‘g‘ri yo‘lga boshlayotgan bo‘lsa, u qanday qilib o‘zini qutqara oladi?

Shu sababli, Lutsiliy, sen o‘z hayotingda boshqalarning mezoniga emas, o‘z tabiatingning oliy talablariga quloq tutishing kerak.

Odamlar nimani boylik deb atashi, nimaga havas qilishi yoki nimani sharaf deb bilishi sen uchun hal qiluvchi mezon bo‘lmasin.
Insonning haqiqiy boyligi uning tashqi narsalarida emas, o‘z ruhini boshqara olishidadir.

Agar sen tashqi boyliklarga ega bo‘lsang-u, lekin ularga qaram bo‘lib qolsang, ular seni boy qilmaydi.

Aksincha, sen ularning xizmatkoriga aylanib qolasan. Ammo tashqi narsalardan mahrum bo‘lsang ham, qalbingni, aqlingni va irodangni saqlab qolsang, asl boylik sendadir.

Shuning uchun o‘zingdan doimo so‘ra: mening qo‘limdagi narsa menga tegishlimi yoki men unga tegishlimanmi?

Haqiqiy ulug‘lik insonning tashqi qiyofasida, boyligida yoki mavqeida emas. U insonning ichki olamida namoyon bo‘ladi.

O‘z ruhini boshqara oladigan, nafsini jilovlaydigan, qo‘rquv va musibat qarshisida bukilmaydigan insonda ilohiylikka yaqin bir kuch mavjud.

Bunday insonning ulug‘ligi unga berilgan narsalarda emas, undan tortib olinishi mumkin bo‘lmagan fazilatlaridadir.

Shuning uchun sen o‘z ichingdagi ilohiy kuchni uyg‘otishga intil. Uni tashqi narsalarning jilvasiga almashtirma.

Boylik, hashamat, obro‘ yoki huzur-halovat seni o‘zingdan uzoqlashtirmasin.

Sen uchun eng katta vazifa — o‘z ruhingni kamolga yetkazish va aqlingni o‘z tabiatingga muvofiq ishlatishdir.

Chunki insonning haqiqiy qadr-qimmati uning o‘zini qanday boshqarishida namoyon bo‘ladi.

Demak, Lutsiliy, sening ichingdagi ilohiy kuchni tanishing va unga munosib yashashga harakat qil. Xudo osmonning uzoq qa’ridagina emas — u sening ichingda ham mavjud.

U seni qo‘rquvdan ustun turishga, nafsingni boshqarishga, musibatda xotirjam qolishga va o‘z tabiatingga muvofiq yashashga undaydi.

Ammo insoniyatning umumiy illatlari seni o‘z yo‘lidan burishga urinadi.

Shuning uchun sening vazifang — boshqalarning ortidan ergashish emas, o‘z qalbingdagi oliy aqlning ovozini tinglashdir.

Xayr.

@Seneca_Writes

42-maktub: "Qadriyatlar" haqida

Salom, Lucilius.

Lutsiliy, sen aytgan do‘sting allaqachon seni uning yaxshi inson ekaniga ishontirdimi? Biroq shuni unutma: insonning qisqa vaqt ichida chinakam yaxshi odamga aylanishi ham, boshqalar tomonidan shunday tanilishi ham mumkin emas.

Men “yaxshi inson” deganda oddiy darajadagi emas, ancha yuksak fazilat egasini nazarda tutaman. Birinchi darajadagi mukammal inson esa go‘yo Feniks qushidek — nihoyatda kam, balki besh yuz yilda bir marta paydo bo‘ladi.

Zero, haqiqiy buyuklikning kamdan-kam uchrashi uning qadrini yanada oshiradi.

Sen so‘zlagan bu inson esa o‘zini yetib kelgan deb hisoblayotgan holatdan hali ancha uzoqda. Agar u “yaxshi inson” bo‘lish nimani anglatishini chinakam anglasa, o‘zini hali yaxshi deb hisoblamagan bo‘lardi; ehtimol, hatto bunga erishish imkonidan ham umidsizlangan bo‘lardi.

“Ammo u yomon odamlarni yomon ko‘radi-ku”, deysan. Buning o‘zi yetarli emas. Yomon odamlarning o‘zi ham yomonlikni yomon ko‘rishi mumkin.

Zero, illat uchun eng og‘ir jazo — uning o‘zidan ham, unga o‘xshaganlardan ham norozi bo‘lib yashashidir.

“U qo‘liga birdan katta hokimiyat tushib qolganida undan o‘zini tiyolmay foydalanadiganlarni yomon ko‘radi”, deysan. Men esa shuni aytaman: agar o‘sha hokimiyat uning o‘z qo‘liga tushsa, u ham xuddi shunday yo‘l tutishi mumkin.

Ko‘p insonlarning illatlari hozircha kuchsizligi sababli ko‘zga tashlanmaydi. Ammo ular kuchga ega bo‘lgach, ichlarida yashiringan illatlar ham farovonlik yuzaga chiqargan yovuzliklar kabi dadil namoyon bo‘ladi.

Bunday odamlarni faqat yovuzliklarini namoyon etish uchun imkoniyat yetishmayapti, xolos. Sovuqdan qotib qolgan zaharli ilonni qo‘lga olish mumkin: zahar uning ichida bor, faqat sovuq uni harakatsiz holga keltirgan.

Xuddi shuningdek, ko‘pchilik insonlarning shafqatsizligi, shuhratparastligi va nafsga berilishi faqat Taqdirning ularga qulay sharoit yaratishini kutib yotadi.

Ularga istaklariga teng kuch ber — ularning asl istaklari darhol namoyon bo‘ladi.

Esingdami, sen bir vaqtlar ma’lum bir inson ustingdan ta’siring borligini aytganingda, men uni beqaror, “qo‘nimsiz qush” deb atagan edim va sen uni oyog‘idan emas, faqat qanotidan ushlab turganingni aytgan edim.

Men adashmagan ekanman. Sen uning faqat bir patini ushlab qolgan ekansan; u patni qo‘lingda qoldirib, o‘zi uchib ketdi. Keyinchalik uning oldingda qanday ahvolga tushganini ham ko‘rding: qilgan ko‘plab ishlarining oqibati oxir-oqibat o‘z boshiga qaytdi.

U boshqalarga xavf tug‘dirar ekan, aslida o‘z halokatiga tomon borayotganini anglamadi. Erishmoqchi bo‘lgan narsalari, hatto ortiqcha bo‘lmagan taqdirda ham, unga qanday og‘ir yuk bo‘lishini o‘ylamadi.

Shuning uchun, Lutsiliy, biz intilayotgan va buning uchun katta kuch sarflayotgan narsalar haqida bir haqiqatni doimo yodda tutishimiz kerak: ularda umuman arziydigan hech narsa bo‘lmasligi yoki zararli tomoni foydali tomonidan ustun kelishi mumkin.

Ayrim narsalar mutlaqo ortiqcha, ayrimlari esa ular uchun to‘layotgan narximizga umuman arzimaydi. Ammo biz buni aniq ko‘rmaymiz va aslida juda qimmatga tushayotgan narsalarni go‘yo bepul berilayotgan ne’matdek qabul qilamiz.

Bizning nodonligimiz shundan ham ko‘rinadiki, “sotib olish” deganda faqat pul to‘lab olinadigan narsalarni tushunamiz. Holbuki, o‘zimizni sarflab qo‘lga kiritayotgan narsalarimizni bepul deb hisoblaymiz.

Agar ularning haqini uyimiz yoki foydali yer-mulkimiz bilan to‘lashimiz kerak bo‘lganida, bunday savdodan voz kechgan bo‘lardik. Ammo tashvish, xavf, obro‘, shaxsiy erkinlik va vaqt evaziga ularni qo‘lga kiritishga shoshilamiz.

Go‘yo inson uchun o‘zining o‘zidan arzonroq hech narsa yo‘qdek.

Shunday ekan, barcha reja va xatti-harakatlarimizda bozorda biror narsa sotib olayotgandek fikr yuritaylik: biz istayotgan narsaning asl narxi qancha ekanini hisoblaylik. Ko‘pincha pul talab qilmaydigan narsalar bizga eng qimmatga tushadi.

Men senga izlash va qo‘lga kiritish jarayonida insonning erkinligini tortib oladigan ko‘plab narsalarni ko‘rsatishim mumkin.

Agar ayrim narsalar bizga tegishli bo‘lmaganida, ehtimol biz o‘zimizga tegishli bo‘lib qolgan bo‘lardik.

Shuning uchun faqat foyda haqida emas, yo‘qotish haqida ham shunday fikr yurit, Lutsiliy: “Bu narsa baribir yo‘qoladi.” Mayli — u shunchaki ortiqcha narsa edi.

Sen usiz ham avvalgidek yashay olasan. Agar uni uzoq vaqt egallagan bo‘lsang, undan to‘yganingdan keyin ayrilyapsan; agar qisqa vaqt egalik qilgan bo‘lsang, hali unga qattiq bog‘lanib ulgurmasingdan ayrilyapsan.

“Endi pulim kamroq bo‘ladi”, deysan. Ha, ammo tashvishing ham kamroq bo‘ladi.

“Ta’sirim kamayadi”, deysan. Ha, hasadingizga uchraydiganlar ham kamayadi. Atrofingga qaragin: bizni aqldan ozdiradigan va ko‘z yoshlar bilan yo‘qotayotgan narsalarimizni kuzat.

Shunda anglaysanki, bizni qiynayotgan narsa ko‘pincha yo‘qotishning o‘zi emas, balki uni qanday tasavvur qilayotganimizdir.

Inson ko‘pincha biror narsani yo‘qotganini haqiqatning o‘zi sababli emas, o‘z ongi unga “sen buni yo‘qotding”, deb aytgani uchun his qiladi. Demak, narsaning yo‘qolishi bilan uning ongimizdagi qiymati o‘rtasida farq bor.

Biz ko‘pincha yo‘qotishdan emas, yo‘qotish haqidagi tasavvurimizdan azob chekamiz.

O‘ziga o‘zi egalik qilgan inson esa aslida hech narsani yo‘qotmaydi. Chunki uning eng katta boyligi tashqi narsalarda emas, o‘zining ustidan hukmronlik qilishidadir.

Boylik, ta’sir, mavqe yoki boshqa tashqi ne’matlar insonning o‘ziga tegishli bo‘lib ko‘rinsa-da, ular uning erkinligi evaziga sotib olingan bo‘lsa, aslida uning mulki emas.

Shuning uchun, Lutsiliy, har bir istaging oldida uning haqiqiy narxini so‘ra: men buning evaziga qancha tashvish, xavf, vaqt, obro‘ yoki erkinlik beraman?

Biror narsaga ega bo‘lishdan oldin uning bizni egallab olmasligiga ishonch hosil qilaylik.

Chunki ba’zan biz narsalarni sotib olmaymiz — aksincha, ular bizni sotib oladi.

Eng katta yo‘qotish — mol-mulkdan, ta’sirdan yoki boshqa tashqi ne’matdan ayrilish emas; eng katta yo‘qotish — insonning o‘ziga egalik qilish qobiliyatidan ayrilishidir.

Shunday ekan, o‘zligingni hech narsaga almashtirma. Zero, o‘ziga o‘zi egalik qilgan inson hech narsani yo‘qotmagan bo‘ladi.

Ammo bunday baxtga ega insonlar naqadar kam!

Xayr.

@Seneca_Writes

43-maktub: "Shuhratning nisbiyligi" haqida

Salom, Lucilius.

Lutsiliy, sen mendan bu fikrga kelganingni va bu haqda hech kimga aytmaganing holda, men bundan qanday xabar topganimni so‘rarsan. Menga xabar yetkazgan — eng tezkor va hamma narsadan boxabar kishi, ya’ni mish-mish bo‘ldi.

“Nima, men shunchalik mashhur yoki muhim kishimanmi-ki, mening haqimda mish-mishlar tarqalsa?” dema. O‘zingni faqat shu hududdagi mavqeing bilan o‘lchama.

Insonning kattaligi mutlaq o‘lchov bilan belgilanmaydi; u ko‘pincha o‘zini o‘rab turgan narsalar bilan taqqoslanganda namoyon bo‘ladi.

Atrofidagi narsalardan balandroq turgan har qanday narsa o‘sha joyning o‘zida ulug‘ ko‘rinadi. Chunki buyuklik mutlaq emas: taqqoslash uni kattalashtiradi yoki kichraytiradi.

Daryoda ulkan ko‘ringan kema okeanda kichkina tuyuladi; bir kemaga katta bo‘lgan rul boshqasiga nisbatan kichik bo‘lishi mumkin.

Shuning uchun, Lutsiliy, o‘z viloyatingda sen o‘ylaganingdan ko‘ra ancha muhim kishisan.

Odamlar nima qilayotganingni, qanday ovqatlanishingni, qanday uxlayotganingni so‘rashadi va buni bilib ham olishadi. Demak, o‘z hayotingni yanada ehtiyotkorlik bilan olib borishingga sabab yetarli.

Biroq o‘zingni chinakam baxtli deb hisoblashga hali shoshilma. Sen odamlarning ko‘z o‘ngida ham bemalol yashay oladigan holatga yetganingdagina bunga ishongin. Devorlaring seni himoya qilsin, ammo seni yashirmasin.

Chunki biz ko‘pincha devorlarni xavfsizroq yashash uchun emas, balki gunohlarimizni yashirinroq qilish uchun kerak deb o‘ylaymiz.

Insonning xarakterini baholash uchun bir mezon bor: eshigini bemalol, keng ochiq holda qoldirib yashay oladigan odamni juda kam topasan.

Uylarimiz oldiga qorovullarni mag‘rurligimiz emas, vijdonimiz qo‘ygan.

Biz shunday yashaymizki, kutilmaganda odamlar ko‘z o‘ngida qolishimiz xuddi jinoyat ustida qo‘lga tushgandek tuyuladi. Ammo, Lutsiliy, o‘zimizni odamlarning ko‘zidan va qulog‘idan yashirishning nima foydasi bor?

Inson boshqalardan yashirinishi mumkin, lekin o‘zidan yashirina olmaydi.

Pok vijdon olomon ichida ham xotirjam bo‘ladi; yomon vijdon esa yolg‘izlikning o‘zida ham bezovta va qo‘rqinchli holatda qoladi.

Demak, insonning haqiqiy xavfsizligi tashqi devorlarda emas, uning ichki holatidadir.

Agar qilayotgan ishlaring sharafli bo‘lsa, ularni hamma bilishidan qo‘rqma. Yaxshi amal yashirilishga muhtoj emas. Uni boshqalarning ko‘rishi yoki ko‘rmasligi uning qadrini kamaytirmaydi.

Agar qilayotgan ishlaring tuban bo‘lsa, ularni hech kim bilmasa ham bundan nima foyda? Axir sening o‘zing ularni bilasan.

Boshqalarning hukmidan qochish mumkin, ammo o‘z vijdoningning guvohligidan qochib bo‘lmaydi.

Shu sababli, Lutsiliy, shuhratni insonning mutlaq qadrini belgilaydigan mezon deb bilma. Inson bir joyda ulkan, boshqa joyda esa oddiy ko‘rinishi mumkin.

Kattalik ko‘pincha uning atrofidagi narsalar bilan bo‘lgan taqqoslashdan kelib chiqadi.

Odamlarning sen haqingda gapirishi ham seni o‘zing haqingdagi tasavvuringni o‘zgartirmasligi kerak.

Muhimi — ular seni qanday ko‘rishi emas, sen qanday inson bo‘lib yashayotganingdir. Shuhrat tashqi hodisa, vijdon esa ichki guvohdir.

Shunday ekan, o‘zingni odamlarning ko‘zidan yashirishga emas, o‘z hayotingni shunday qurishga intilki, agar barcha eshiklaring ochilib, qilayotgan har bir ishing hammaga ayon bo‘lsa ham, bundan uyaladigan hech narsang bo‘lmasin.

Haqiqiy poklik yashirinlikka emas, ochiqlikka bardosh beradi.

Lutsiliy, agar qilgan ishlaring sharafli bo‘lsa, butun olomon sening guvohing bo‘lishidan qo‘rqma.

Agar ular tuban bo‘lsa, butun dunyo bundan bexabar qolgan taqdirda ham buning ahamiyati yo‘q — chunki sen o‘zing buni bilasan. O‘z vijdoningni shunchalik mensimasang, bundan ortiq baxtsizlik bo‘lishi mumkinmi?

Xayr.

@Seneca_Writes

44-maktub: "Falsafa va nasl-nasab" haqida

Salom, Lucilius.

Lutsiliy, sen yana o‘zingni hech kim emasligingni ta’kidlayapsan, avvalo tabiat, keyin esa Taqdir senga nisbatan juda adolatsiz munosabatda bo‘lganini aytyapsan.

Holbuki, sening olomondan ajralib chiqishing va inson erishishi mumkin bo‘lgan eng yuksak baxtga ko‘tarilishing o‘z qo‘lingda!

Agar falsafada biror ezgulik bo‘lsa, u shundaki — falsafa hech qachon insonning nasl-nasabini tekshirmaydi.

Barcha insonlar, agar ularning kelib chiqishini eng qadimgi manbasigacha kuzatsak, xudolardan kelib chiqqandir.

Sen Rim otliqlar tabaqasiga mansubsan va tinimsiz mehnating seni shu martabaga olib chiqdi. Biroq o‘n to‘rt qatorli maxsus o‘rindiqlarga kirishi taqiqlangan odamlar ko‘p; senatorlar majlisi ham hamma uchun ochiq emas.

Hatto qo‘shin ham o‘z safiga mehnat va xavfni zimmasiga oladigan har qanday kishini qabul qilavermaydi.

Ammo olijanob ruh barcha insonlar uchun ochiqdir. Shu mezon asosida har birimiz yuksak martabaga erisha olamiz.

Falsafa hech kimni rad etmaydi va hech kimni alohida tanlamaydi; uning nuri barcha uchun birdek porlaydi.

Suqrot aristokrat emas edi. Kleanf quduq yonida mehnat qilgan, bog‘ni sug‘orish uchun yollanma ishchi bo‘lib xizmat qilgan.

Falsafa Platonni allaqachon zodagon bo‘lgan holida topmadi — aksincha, uni zodagon qildi.

Unday bo‘lsa, nega sen ham shunday insonlar qatoriga qo‘shilishing mumkinligidan umidsizlanishing kerak? Agar ularga munosib tarzda yashasang, ularning barchasi sening ajdodlaringdir.

Buning uchun esa, avvalo, haqiqiy olijanoblikda sendan hech bir inson ustun emas, deb o‘zingni ishontirishing kerak.

Bizning barchamiz bir xil miqdordagi ajdodlarga egamiz; hech bir insonning ilk kelib chiqishi inson xotirasi yetib bora oladigan chegaradan boshlanmagan.

Platon shunday deydi: “Har bir podshohning ajdodlari orasida qullar bo‘lgan, har bir qulning ajdodlari orasida esa podshohlar bo‘lgan.”

Vaqtning tinimsiz oqimi va uning o‘zgarishlari barcha bunday farqlarni bir-biriga aralashtirib yuborgan, Taqdir esa ularning o‘rnini butunlay almashtirib qo‘ygan.

Unday bo‘lsa, kimni olijanob naslli deb atash mumkin? — Tabiatan ezgulikka munosib bo‘lgan kishini. Ana shu yagona mezondir.

Aks holda, agar nasl-nasabni uzoq o‘tmishgacha surishtirsang, har bir inson shunday bir davrga borib taqaladiki, undan oldingi davr haqida endi hech qanday ma’lumot qolmagan.

Koinotning eng qadimgi ibtidosidan bugungi kungacha bizning kelib chiqishimiz goh sharafli, goh tuban bo‘lgan nasllar orqali davom etib kelgan.

Tutun bosgan ajdodlar haykallari bilan to‘ldirilgan zal insonni zodagon qilib qo‘ymaydi. Bizga ulug‘lik baxsh etadigan biror buyuk o‘tmish bizniki bo‘lmagan; bizdan oldin yashaganlarning hayoti ham bizning mulkimiz emas.

Insonni olijanob qiladigan narsa — uning ruhidir. Ruh esa qanday sharoit yoki qanday nasldan kelib chiqqan bo‘lishidan qat’i nazar, Taqdir ustidan yuksala oladi.

Faraz qilaylik, sen Rim otliqlari tabaqasiga mansub bo‘lmaganingda, hatto ozod qilingan qul bo‘lganingda ham, o‘z sa’y-harakatlaring bilan zodagonlar orasidagi yagona chinakam ozod inson bo‘lishing mumkin edi.

“Qanday qilib?” deb so‘raysan. Juda oddiy: yaxshi va yomon narsalarni ajratishni o‘rgan, lekin o‘z fikringni olomonning qarashlariga qarab shakllantirma.

Narsalarning qayerdan kelib chiqishiga emas, ular qayerga olib borishiga qaragin.

Agar hayotni baxtli qila oladigan biror narsa mavjud bo‘lsa, u o‘z mohiyatiga ko‘ra yaxshidir. Chunki haqiqiy yaxshilik hech qachon yomonlikka aylanmaydi.

Unday bo‘lsa, barcha insonlar baxtli hayotni istar ekan, xato qayerda? Xato shundaki, ular baxtga olib boradigan vositalarni baxtning o‘zi deb o‘ylaydilar.

Baxtni izlar ekan, aslida undan tobora uzoqlashadilar.

Baxtli hayotning mohiyati — tashvishlardan xoli bo‘lishdir; bunday xotirjamlikning siri esa mustahkam va o‘zgarmas ishonchda.

Ammo insonlar tashvish tug‘diradigan narsalarni o‘z atrofiga yig‘ib oladilar. Hayotning xavfli yo‘lidan o‘tayotib, nafaqat o‘zlariga yuk ortadilar, balki yana qo‘shimcha yuklarni o‘zlari tomon tortadilar.

Shu sababli ular intilayotgan narsalariga tobora uzoqlashib boradilar. Qancha ko‘p kuch sarflasalar, shuncha ko‘proq o‘zlariga to‘sqinlik qiladilar va ortga chekinadilar.

Bu xuddi labirint ichida shoshilib yugurishga o‘xshaydi: qanchalik tez yugursang, shunchalik ko‘proq chigallashib qolasan.

Xayr.

@Seneca_Writes