14-maktub — “Dunyoviy shovqin-surondan (jamiyatdan) chekinish sabablari haqida”

Salom, Lucilius.

Tanimizga nisbatan tug'ma muhabbat borligini va unga g'amxo'rlik qilish bizga topshirilganini tan olaman. Tanamizning har qanday injiqliklarini mutlaqo rad etish kerak demoqchi emasman, lekin unga qul bo'lib qolmasligimiz shart.

Tanasini o'ziga xo'jayin qilib olgan, u haqida me'yoridan ortiqcha xavotirlanadigan va har bir narsaga faqat tananing manfaati nuqtai nazaridan baho beradigan kishi ko'plab xo'jayinlarga qullik qilishga majbur bo'ladi.

Biz o'zimizni tanamiz uchun yashashimiz kerakdek emas, balki tanasiz yashay olmasligimiz uchungina unga g'amxo'rlik qilayotgandek tutishimiz lozim. Unga bo'lgan o'ta kuchli muhabbatimiz bizni behuda xavotirlar bilan qiynaydi va turli haqoratlarga duchor qiladi.

Tanimizga ehtiyotkorlik bilan g'amxo'rlik qilishimiz kerak; ammo aql, o'z-o'zini hurmat qilish va burch talab qilganda, uni hatto olovga topshirishga ham tayyor turishimiz lozim.

Imkon qadar noqulayliklar va xavf-xatarlardan qochishimiz, xavfsiz maskanga chekinishimiz kerak. Qo'rquv manbalari uchta asosiy turga bo'linadi: biz yo'qchillikdan (qashshoqlikdan) qo'rqamiz, kasallikdan qo'rqamiz va qudratli kishilarning zo'ravonligidan keladigan kulfatlardan qo'rqamiz.

Bularning orasida bizni eng ko'p sarsitadigani va qo'rqitadigani — qudratli shaxslarning tazyiqidir, chunki u ulkan shovqin-suron va oshkora dahshat bilan bostirib keladi.

Tabiiy kulfatlar — qashshoqlik va kasallik — ko'z va quloqni birdan dahshatga solmay, sezdirmasdan keladi. Boshqa turdagi kulfat esa ulkan namoyish shaklida kirib keladi: u qilichlar, olov, zanjirlar hamda yirtqich hayvonlar to'dasi bilan o'ralgandir.

Bu toifadagi kulfatlar ostida zindonlarni, xochga tortishlarni, qiynoq uskunalarini, ilmoqlarni va inson tomog'idan otilib chiqquncha sanchiladigan qoziqlarni ko'z oldingga keltir.

Qiynoqchi o'z qurollarini qanchalik ko'p namoyish etsa, shunchalik ko'p odamni taslim qiladi — chunki bu tomoshaning dahshati hatto azob-uqubatga sabr bilan chidashi mumkin bo'lgan kishilarni ham sindiradi.

Ruhiyatimizga bosim o'tkazadigan omillar orasida eng ta'sirlisi — o'zini oshkora namoyish eta oladiganlaridir. Boshqa kulfatlar (ochlik, chanqoq, kasallik) ham kamroq og'ir emas, biroq ular pinhona kechadi; bunisi esa o'zining namoyishi va qurollari kuchi bilan ustunlik qiladi.

Shuning uchun boshqalarning g'azabini va nafratini qo'zg'atmaslikka e'tibor qarataylik. Ba'zan biz xalqdan, ba'zan nufuzli oligarxlardan, ba'zan esa xalq bergan qudrat bilan qurollangan alohida shaxslardan ehtiyot bo'lishimiz kerak.

Bunday kishilarning barchasi bilan do'stlikni saqlab qolish og'ir; ularni o'zingga dushman qilmaslikning o'zi kifoyadir. Donishmand inson qudratli kishilarning g'azabini qo'zg'atmaydi, xuddi kemani boshqarayotgan kapitan bo'rondan qochgani kabi o'z yo'nalishini o'zgartiradi.

Ehtiyotkor kapitan girdobli suvlari bilan nom chiqargan hududdan uzoqroq tutadi. Donishmand inson ham xuddi shunday yo'l tutadi: u o'ziga zarar yetkazishi mumkin bo'lgan qudratli insonlardan qochadi, lekin bundan atayin qochayotgandek ko'rinmaslikka harakat qiladi.

Chunki inson xavfsizligining muhim qismi — xavfsizlikni oshkora izlamaslikdir; zotan, nimadandir ochiqchasiga qochsang, uni qoralagan bo'lasan.

Biz atrofimizga qarashimiz va ommodan o'zimizni qanday himoya qilishimiz mumkinligini ko'rishimiz kerak. Avvalo, ulardagi kibriy ehtiroslarga ega bo'lmasligimiz lozim, chunki raqobat nizoga olib keladi.

Yana, dushmanimizga ulkan manfaat keltiradigan va bizdan tortib olinishi mumkin bo'lgan hech narsaga egalik qilmasligimiz kerak. Agar qo'ling bo'sh bo'lsa, yo'lto'sar seni tegmasdan o'tib ketadi.

Biz qadimiy hikmatga amal qilishimiz va uchta narsadan alohida ehtiyotkorlik bilan qochishimiz kerak: nafrat (invidia), hasad va mensimaslik (scorn).

Buni faqat donolik ko'rsatib bera oladi. Hasaddan qochish istagi bizni mensinmaslik nishoniga aylantirib qo'ymasligi kerak. Biz har qanday yo'l bilan chekinishimiz kerak; chunki mensinilish ham, me'yoridan ortiq olqishlanish ham birday zararlidir.

Shuning uchun inson falsafaga panoh tortishi kerak; bu mashg'ulot nafaqat sofiydil insonlar ko'zida, balki biroz yomon bo'lganlar ko'zida ham o'zingni himoya qiluvchi muqaddas belgidir.

Falsafa osuda va o'z ishi bilan mashg'uldir; u har qanday kasb egalari tomonidan hurmat qilinadi. Biroq falsafaning o'zi ham xotirjamlik va bosiqlik bilan amalda qo'llanilishi lozim.

Mark Katoning taqdirini esla: u fuqarolar urushini to'xtatishga urindi, lekin befoyda so'zlarni aytishdan boshqa nima ham qila olardi? Bir safar uni omma surib tashladi va forumdan majburan chiqarib yubordi, boshqa safar esa Senatdan zindonga olib ketishdi. Shuning uchun donishmand inson xalqning urf-odatlarini buzmaydi va noodatiy turmush tarzi bilan ommaning e'tiborini tortmaydi.

Men senga har qanday holatda ham to'liq xavfsizlikni kafolatlay olmayman; va xuddi shuningdek me'yorga amal qilgan kishiga har doim salomatlikni kafolatlab bo'lmagani kabi.

Ba'zan kema hatto bandargohning o'zida halok bo'ladi. Ammo donishmand inson o'zining barcha xatti-harakatlarining mantiqiy asosiga qaraydi, natijasiga emas. Boshlanishi o'z qo'limizda; natijani esa taqdir hal qiladi.

Mana, sen har kungi hadyangni olish uchun qo'lingni uzatmoqdasan. Men senga taqdim etadigan tortiq haqiqatan ham oltin kabidir: "Boylikka eng kam muhtoj bo'lgan inson, boylikdan eng ko'p zavq oladi." Bu ibora Epikurga yoki uning maktabiga tegishli bo'lsa-da, u butun dunyo uchun aytilgan.

Boylikka tashna bo'lgan kishi u sababli doimo qo'rquvni his qiladi. Xavotir keltiradigan ne'matdan hech kim bahramand bo'la olmaydi; u doimo ko'proq qo'shishga urinadi.

Boyligini ko'paytirish haqida bosh qotirarkan, undan foydalanishni unutadi va xo'jayin bo'lishdan to'xtab, shunchaki xizmatkorga aylanadi.

Xayr.

@Seneca_writes

15-maktub - "Jismoniy kuch va aql-idrok haqida"

Salom, Lucilius.

Qadimiy rimliklarda mening davrimgacha yetib kelgan bir odat bor edi. Ular maktubni shunday so'zlar bilan boshlashardi: "Agar salomat bo'lsang, bu juda yaxshi; men ham salomatman." Bizga o'xshagan kishilar esa: "Agar falsafa bilan shug'ullanayotgan bo'lsang, bu juda yaxshi" deb yozsa to'g'riroq bo'ladi.

Chunki chinakam salomatlik — aynan shudir. Falsafasiz ruh xastadir; tana qanchalik baquvvat bo'lmasin, uning kuchi xuddi aqlidan ozgan yoki devona odamning kuchidek xavflidir.

Shunday ekan, sen avvalo mana shunday ruhiy salomatlikni rivojlantirishing kerak; ikkinchi darajali tana salomatligi esa, agar sog'lom bo me me'yorida bo'lishni istasang, kam kuch talab qiladi.

Qadrli Lutsiliy, mushaklarni o'stirish, yelkalarni kengaytirish va ko'krak qafasini mustahkamlash uchun astoydil ter to'kish nodonlikdir va bilimli inson uchun mutlaqo nomunosibdir. Chunki ko me'yorida ko'p ovqat yeb, mushaklaringni qanchalik baquvvat qilmgin, baribir kuchda ham, vaznda ham birinchi darajali buqaga tenglasha olmaysan.

Qolaversa, tanani ortiqcha taom bilan yuklab, sen ruhni bo me'yorida bo'g'asan va uni kamroq harakatchan qilasan. Shunday ekan, tanangni imkon qadar chekla va ruhingga erkinlik ber.

Bundoq mashg'ulotlarga o'zini bag'ishlaganlarni ko me'yorida ko'plab noqulayliklar ta'qib qiladi. Avvalambor, ularning mashqlari bor, unda ishlayman deb hayotiy kuchlarini sovurishadi va jiddiyroq ilmlarga chidash qobiliyatini yo'qotishadi.

Ikkinchidan, o'ta to'qchilik va og'ir taomlar ularning o'tkir aqlini o me'yorida o'tmaslashtiradi. Qolaversa, ular eng tubban qullarning — moy idishi va sharob ko'zasi orasida kun kechiradigan, terlab, yo'qotgan suvini ro me'yorida to'ldirish uchun och qoringa katta idishlarda sharob simirib kun o'tkazadigan odamlarning buyruqlariga bo'ysunishga majbur bo'lishadi.

Ichish va terlash — bu xasta oshqozon egalarining turmush tarzidir!

Aslida tanani tez toliqtiradigan va vaqtimizni tejaydigan qisqa hamda oddiy mashqlar mavjud; vaqt esa biz qat'iy hisob-kitob qilishimiz kerak bo'lgan eng qimmatli narsadir.

Bu mashqlar — yugurish, og'irliklar ko'tarish va sakrashdir (balandlikka, uzoqlikka yoki "Ruhoniylar raqsi" yoxud "Kiyim tozalovchilar sakrashi" deb ataladigan turlari). Ulardan birortasini tanla, ular oddiy va oson ekanligini ko'rasan.

Ammo nima bilan mashg'ul bo'lishingdan qat'i nazar, tanadan darhol aql va ruhga qayt. Ruh kechayu kunduz mashq qilinishi kerak, chunki u mo'tadil mehnatdan oziqlanadi.

Mashqlarning bu turiga sovuq ham, issiq havo ham, hatto qarilik ham xalaqit bera olmaydi. Yillar o'tgani sayin mukammallashib boradigan o'sha ezgulikni rivojlantir.

Albatta, men senga doimo kitob va yozuv-chizuvlaring ustida egilib o'tirishingni buymayman; ruhga biroz dam va o me'yori o'zgarish kerak, lekin bu o me'yorida o'zgarish uni zaiflashtiradigan emas, shunchaki biroz chalg'itadigan bo'lishi lozim.

Zambil-kravatda sayr qilish tanani silkitadi va o'qishga xalaqit bermaydi: kishi o'qishi, diktovka qilishi, suhbatlashishi yoki boshqalarni eshitishi mumkin; piyoda yurish ham bularga xalaqit bermaydi.

Ovozni mashq qildirishni ham rad etishing shart emas; lekin men senga ovozingni pardalar bo'yicha balandlatish va pasaytirishni taqiqlayman. Aks holda, keyin yurishni o'rganish uchun saboq olmoqchi bo'lasanmi?

Ochlik yangi nayranglarni o me me'yorida o'rgatgan kishilarga murojaat qilsang, u qadamlaringni tartibga soladi, har bir luqmangni kuzatadi va sening sabring hamda ishonching sababli o'z beorligini yanada oshiradi. "Nima, u holda ovozimni birdaniga baqirib, o'pkamni zo'riqtirishdan boshlashim kerakmi?" deysan.

Yo'q; xuddi urishayotgan odamlar oddiy suhbat tonidan boshlab, keyin bor ovozda baqirishga o'tganidek, ovozni ham sekin-asta ko'tarish tabiiydir. Hech bir nutq so'zlovchi so me'yorida so me'so'zining boshida "Yordam bering, fuqarolar!" deb hayqirmaydi.

Shunday ekan, ruhing xohlaganda, o'z intilishlaringga mos ravishda ba'zan baland, ba'zan bosiq tonda ovoz chiqar. Keyin esa ovozingni jilovlab, yana osudaliikka qaytarganingda, u to'satdan uzilib qolmay, sekin-asta pasaysin; u qishloqilarning me'yorida qo'pol odatidek to'satdan uzilib qolmay, o'rta tonda sekin tushsin.

Chunki bizning maqsadimiz ovozni mashq qildirish emas, balki ovoz vositasida o'zimizni mashq qildirishdir.

Ko'rib turibsanki, men seni ancha-muncha tashvishdan xalos qildim; senga yana bir kichik qo me me'yorida qo'shimcha sovg'a beraman, u ham grekcha.

Mana o'sha ajoyib maqol: "Nodonning hayoti minnatdorchilikdan xoli, qo'rquvga to'ladir; uning butun nigohi faqat kelajakka qaratilgan." Sen: "Buni kim aytgan?" deya so'raysan. O'sha men ilgari aytgan muallif (Epikur). Sencha nodonning hayoti deganda kim nazarda tutilgan? Baba va Isionning hayotimi? Yo'q; u o'zimizning hayotimizni nazarda tutmoqda.

Chunki biz ko'r-ko me'yorida ko'rona ehtiroslarimiz sababli bizga zarar keltiradigan, lekin hech qachon bizni qanoatlantirmaydigan girdobga sho'ng'iymiz. Agar biror narsadan qanoat hosil qila olganimizda, allaqachon qanoat qilgan bo'lardik. Hech narsa talab qilmaslik qanchalik yoqimli, taqdirga qaram bo'lmay, baridan mamnun bo'lish qanchalik olijanob ekanligini o'ylab ham ko'rmaymiz.

Shuning uchun, Lutsiliy, qancha orzularingga erishganingni doimo o'zingga eslatib tur. Oldingda ko'plarni ko'rganingda, ortingda qancha odam borligini o'yla! Agar xudolarga tashakkur aytmoqchi va o'tmish hayotingdan minnatdor bo'lmoqchi bo'lsang, qancha odamdan o'zib ketganing haqida mushohada qil.

Ammo boshqalar bilan nima ishing bor? Sen o'zingdan o'zib ketding.

Agar imkoniyating bo'lsa ham, o'zing uchun hatto bosib o'tishni istamaydigan chegara belgilab ol. Nihoyat, bu barcha aldamchi ne'matlardan voz kech! Ular unga umid bog'laganlarga, erishganlarga qaraganda jozibaliroq ko'rinadi.

Agar ularda biror haqiqiy va salmoqli narsa bo'lganida, vaqti kelib seni qanoatlantirgan bo'lardi; amalda esa ular faqat chanqoqni oshiradi, xolos. Shunchaki ko me'yorida ko'z-ko'z qilish uchun xizmat qiladigan matohlardan voz kech! Kelajakning noaniq qismatiga kelsak, nega men Taqdirga "ber" deb talab qo'yishim kerak, undan ko me'yorida ko'ra o'zimdan "nafsingni tiq" deb talab qilganim afzal emasmi?

Nega nafsga berilishim kerak? Taqdirning ne'matlarini yig'ib, inson qismatining o'tkinchi ekanligini unutaymi? Nima maqsadda mehnat qilishim kerak? Mana, bugun oxirgi kunim; agar unday bo'lmasa, oxirgisiga juda yaqin kun.

Xayr.

@Seneca_writes

16-maktub — "Hayot yo'lboshchisi bo'lmish falsafa haqida"

Salom, Lucilius,

Ishonchim komilki, Lutsiliy, hikmatni o'rganmay turib hech kim baxtli, hatto chidasa bo'ladigan hayot kechira olmasligi senga ravshan; bilasanki, mukammal hikmatga erishilganda hayot baxtli bo'ladi, lekin hikmat endi boshlanganda ham hayotga chidasa bo'ladi.

Ammo bu fikr nechoqli ravshan bo'lmasin, uni har kungi mushohada bilan mustahkamlash va chuqurroq singdirish kerak; sen uchun allaqachon qabul qilgan qarorlaringga amal qilish, yangi va olijanob qarorlar qabul qilaverishdan ko'ra muhimroqdir.

Yaxshi intilish qat'iy va o'zgarmas maqsadga aylanmagunicha, sabr-toqat ko'rsatishing va uzluksiz o'rganish orqali yangi kuch-quvvat to'plashing shart.

Shuning uchun endi menga ko'p gap va e'tirozlar bilan kelishingga hojat yo'q; bilaman, sen katta o'sishga erishding. So'zlaringni keltirib chiqargan tuyg'ularni tushunaman; ular soxta yoki shunchaki chiroyli so'zlar emas. Shunday-ki me'yorida bo'lsa-da, senga o'z fikrimni aytaman: hozircha sendan umidim bor, lekin hali to'liq ishonchim yo'q.

Va sen ham o'zingga nisbatan xuddi shunday munosabatda bo'lishingni istardim; o'zingga juda tez va jo'nlik bilan ishonch bog'lama, me'yorida bog'lashingga hech qanday sabab yo'q.

O'zingni tekshir; o'zingni turli usullar bilan sinchiklab kuzat; lekin barchasidan avval, erishgan o'sishing falsafada sodir bo'ldimi yoki shunchaki yoshing me'yorida o'tyaptimi — shunga e'tibor ber.

Falsafa ommani jalb qilish uchun mo'ljallangan hiyla emas; u ko'z-ko'z qilish uchun o'z me'yorida o'ylab topilmagan. U so'zlarda emas, amalda namoyon bo'ladi. U kunni ko'p me'yorida ko'ngilli o'tkazish yoki hordiq chiqarish, bo'sh vaqtimizdagi zerikishdan xalos bo'lish uchun o'rganilmaydi.

U ruhni shakllantiradi va tarbiyalaydi, hayotimizni tartibga soladi, xatti-harakatlarimizni boshqaradi, nima qilishimiz va nimadan tiyilishimiz kerakligini ko'rsatadi; u noaniqliklar orasida ikkilanib turganimizda rulda o'tirib, yo'nalishimizni belgilaydi.

Usiz hech kim qo'rqmasdan yoki xotirjam yashay olmaydi. Har soatda sodir bo'ladigan sanosiz voqealar maslahatga ehtiyoj tug'diradi; bunday maslahatni esa faqat falsafadan izlash kerak.

Ehtimol, kimdir shunday der: "Agar Taqdir mavjud bo'lsa, falsafaning menga nima naf tegadi? Agar koinotni Xudo boshqarsa, falsafaning nima keragi bor? Agar barchasini Tasodif idora etsa, undan nima naf? Chunki belgilab qo'yilgan narsalarni o'zgartirib bo'lmaydi, noaniq narsalarga qarshi esa oldindan reja tuzib bo'lmaydi; yo Xudo mening rejalarimni o'zgartirib, nima qilishimni hal qilib qo'ygan, yoki Taqdir rejalarimga erkinlik bermaydi."

Ushbu qarashlarning qaysi biri haqiqat bo'lishidan qat'i nazar, Lutsiliy, yoki ularning barchasi birgalikda amal qilsa ham, biz filosof bo'lishimiz shart; Taqdir bizni o'zgarmas qonun bilan bog'lab qo'ygan bo'lsa ham, yoki koinot hakam sifatidagi Xudo barchasini tartibga solgan bo'lsa ham, yoki Tasodif insoniy ishlarni tartibsiz ravishda u yoqdan-bu yoqqa sursa ham — falsafa bizning qalqonimiz bo'lishi kerak.

U bizni Xudoga bajonidil bo'ysunishga, Taqdirga esa mardona ko'nishga undaydi; u bizga Xudoga ergashishni va Tasodifga chidashni o'rgatadi.

Lekin hozir mening maqsadim nimani o'zimiz nazorat qila olishimiz haqida bahslashish emas — ya'ni, oldindan bilish ustunlik qiladimi, yoki taqdir etilgan voqealar zanjiri bizni o'z domiga tortadimi, yoxud kutilmagan hodisalar ustimizdan hukmronlik qiladimi; men hozir o'z ogohlantirishim va da'vatimga qaytaman: ruhingdagi intilish susayishiga va so'nishiga yo'l qo'yma. Hozirgi intilish zimmangdagi ruhiy odatga aylanishi uchun uni mahkam tut va mustahkamla.

Agar seni yaxshi bilsam, maktubimning eng boshidanoq uning senga qanday kichik ulush keltirishini bilishga urinayotgandirsan. Maktubni sinchiklab ko'rib chiq va uni topasan. Mening qobiliyatimga ajablanishingga hojat yo'q; chunki men hozircha faqat boshqalarning mulkini saxiylik bilan ulashyapman.

— Lekin nega "boshqalarning" dedim? Kim tomonidan aytilgan bo'lmasin, har bir chiroyli gap menikidir. Bu ham Epikurning gapi: "Agar tabiatga qarab yashasang, hech qachon kambag'al bo'lmaysan; agar odamlarning fikriga qarab yashasang, hech qachon boy bo'lmaysan."

Tabiatning ehtiyojlari ozgina; odamlarning fikri va xohishlari esa cheksizdir. Farz qilaylik, ko'plab millionerlarning boyligi sening ixtiyoringda to'plangan bo'lsin. Taqdir seni shaxsiy daromad chegaralaridan olib o'tib, oltin bilan bezasin, shohona kiyintirsin va yer yuzini mermar pollar bilan qoplay oladigan darajada dabdaba va boylikka yetkazsin; sen boylikka nafaqat egalik qil, balki uni bosib yur.

Unga haykallarni, suratlar va san'at dabdaba uchun o'ylab topgan barcha narsalarni qo'sh; bunday narsalardan sen faqat yanada ko'proq narsani tusashni o'rganasan, xolos.

Tabiiy istaklarning chegarasi bor; ammo soxta fikrlardan tug'ilgan istaklarning to'xtash nuqtasi yo'q. Soxtalikning cheki bo'lmaydi.

Yo'lda ketayotganingda, uning oxiri va manzili bo'ladi; adashganingda esa, sarson-sargardonliging cheksizdir. Shuning uchun o'zingni behuda narsalardan ortga qaytar va izlayotgan narsang tabiiy istakka asoslanganmi yoki adashtiruvchi havasmi — shuni bilmoqchi me'yorida bo'lsang, u biror aniq nuqtada to'xtay oladimi-yo'qmi, shuni o'yla.

Agar uzoq yo'l bosib o'tgach, qarshingda har doim olisroq maqsad turganini ko'rsang, bu holat tabiatga zid ekanligiga ishonching komil bo'lsin.

Xayr.

@Seneca_writes

17-maktub — "Falsafa va boylik haqida"

Salom, Lucilius.

Agar dono bo'lsang — yo'q, aksincha, dono bo'lishing uchun — bunday narsalarning baridan voz kech; bor kuch-g'ayrating va butun idroking bilan to'liq tezlikda sog'lom aql sari intil.

Agar seni biror rishta ushlab turgan bo'lsa, uni yech yoki kesib tashla. "Lekin," deysan sen, "mol-mulkim meni kechiktirmoqda; qo'lim bo'shaganda menga yetarli bo'lishi uchun, qashshoqlik menga yuk bo'lmasligi yoki o'zim boshqalarga yuk bo'lmasligim uchun uni tartibga solib olmoqchiman."

Buni aytayotganingda, sen o'zing intilayotgan o'sha ezgulikning qudrati va kuchini hali anglamaganga o'xshaysan. Sen falsafa keltiradigan eng muhim narsani va buyuk nafi-yu foydasini tushungandirsan, lekin uning turli vazifalarini hali aniq ko'ra olmayapsan, falsafaning har bir narsada va har qanday joyda bizga qanchalik buyuk yordam berishini — Sitseron iborasi bilan aytganda, u nafaqat eng buyuk ishlarda qo'l kelishini, balki eng kichik narsalargacha kirib borishini hali bilmaysan.

Mening maslahatimgi quloq tut; hikmat bilan maslahatlash, u senga hisob-kitob daftarlaring ustida umrbod o'tirmaslikni uqtiradi.

O'qishni kechiktirish orqali erishmoqchi bo'lgan maqsading, shubhasiz, qashshoqlikdan qo'rqmaslikdir. Lekin u orzu qilinadigan narsa bo'lsa-chi? Boylik ko'plab kishilarni hikmatga erishishdan to'sgan; qashshoqlik esa ortiqcha tashvish va yuklardan xolidir.

Karatnay (jangovar kurnal) chalinganda, kambag'al odam unga hujum qilinmayotganini biladi; "Yong'in!" degan hayqiriq eshitilganda, u faqat qochish yo'lini izlaydi, nimani saqlab qolish haqida bosh qotirmaydi; agar kambag'al kishi dengizga chiqishi kerak bo'lsa, bandargoh va pristan bitta odamning mulozimlari shovqin-suroni bilan to'lib ketmaydi.

Kambag'alning atrofida qullar to'dasi o'ralashmaydi — o'sha qullarning og'zini to'ldirish uchun xo'jayin dengiz ortidagi unumdor yerlarning hosiliga ko'z tikishga majburlik me'yorida bo'ladi.

To'g'ri tarbiyalangan va to'yishdan boshqa hech narsani tusamaydigan bir nechta oshqozonni to'ldirish juda osondir. Ochlik juda oz xarajat talab qiladi; injiqlik va nosukutlik esa qimmatga tushadi. Qashshoqlik eng zaruriy ehtiyojlarni qondirish bilan qanoat qilsa, nega falsafani hamroh sifatidan rad etishing kerak?

Hatto boy kishi ham, o'ziga kelgan vaqtlarida, falsafa yo'lini nusxalaydi. Agar ruhing uchun erkinlik va xotirjamlikni istasang, yo kambag'al bo'l, yo kambag'alga o'xshab yasha. Sodda yashashga g'amxo'rlik qilmasang, o'rganishing foydasizdir; sodda yashash esa ixtiyoriy qashshoqlikdir.

Shunday ekan: "Menda hali yetarlicha yo'q; ko'zlangan miqdorga erishganimdan keyin o'zimni to'liq falsafaga bag'ishlayman" degan bahonalarni chetga sur. Sen kechiktirayotgan va boshqa manfaatlardan keyinga surayotgan bu oliy maqsad hammasidan avval ta'minlanishi va undan boshlanishi kerak.

Sen javob berasan: "Yashashim uchun biror narsa topmoqchiman." Ha, lekin uni topayotganingda ham o'rgan; chunki sharaf bilan yashashingga biror narsa to'sqinlik qilsa ham, sharaf bilan o'lishingga hech narsa to'sqinlik qila olmaydi.

Qashshoqlik bizni falsafadan uzoqlashtirishiga hech qanday sabab yo'q — yo'q, hatto haqiqiy muhtojlik ham. Chunki hikmat ketidan shoshilayotganimizda, hatto ochlikka ham chdashimiz kerak. Shaharlari qamal qilinganda odamlar ochlikka chidashgan va bu sabrlari uchun g'olibning hukmi ostiga tushmaslikdan boshqa qanday mukofot olishgan?

Boqiy erkinlik mukofotining va na Xudodan, na insondan qo'rqishimiz shart emasligi haqidagi kafolatning va'dasi qanchalik buyukroq! Ochiqib o'lsak ham, o'sha maqsadga erishishimiz kerak.

Qo'shinlar har qanday muhtojlikka chidashgan, ildizlar bilan oziqlanishgan va tilga olib bo'lmaydigan darajada jirkanch taomlar bilan ochlikni qaytarishgan. Bularning bariga ular biror podshohlikka erishish uchun — va eng ajablanarlisi, boshqa birovniki bo me me'yorida bo'ladigan podshohlik uchun chidashgan.

Xo'sh, biror kishi o'z ruhini aqlsizlik va devonalikdan xalos etish uchun qashshoqlikka chidashga ikkilanadimi? Shuning uchun avval boylik to'plashga urinmaslik kerak; moddiy mablag'ing bo'lmasa ham falsafaga erishishing mumkin.

Ha, bu haqiqatan ham shunday. Barcha boshqa narsalarga ega bo'lganingdan keyin, hikmatga ham egalik qilishni istaysanmi? Falsafa hayotdagi eng oxirgi zarurat — bir turdagi qo'shimcha bo'lishi kerakmi?

Yo'q, sening rejang shunday bo'lishi lozim: biror narsang bo'ladimi-yo'qmi, hozirdanoq filosof bo'l me'yorida bo'l — chunki biror narsang bo'lsa, undan allaqachon ortiqchasiga ega emasligingni qayerdan bilasan? — agar hech narsang bo'lmasa, har qanday narsadan avval eng birinchi navbatda aql va hikmatni izla.

"Lekin," deysan sen, "men hayotiy zaruriy narsalardan mahrum bo'laman-ku." Birinchidan, ulardan mahrum bo'la olmaysan; chunki tabiat juda oz narsani talab qiladi va donishmand o'z ehtiyojlarini tabiatga moslashtiradi. Ammo ehtiyojning eng so'nggi va shiddatli nuqtasi kelganda, u hayot bilan hayrashib, o'ziga tashvish bo'lishdan to'xtaydi.

Agar uning yashash vositalari oz va kamtarona bo'lsa, u faqat eng zaruriy narsalardan ortiqchasi haqida xavotirlanmay, ulardan eng yaxshi tarzda foydalanadi; u qorniga ham, egniga ham adolat bilan qaraydi; erkin va baxtiyor ruh bilan boylarning yugur-yuguridan hamda boylik ketidan shoshilayotganlarning sarasima yo'llaridan kuladi...

...va shunday deydi: "Nega o'z xohishing bilan haqiqiy hayotingni olis kelajakka surasan? Hozir va shu yerda boy bo'lishing mumkin bo'la turib, foizlar tushishini, tovarlaringdan daromad kelishini yoki biror boy cholning vasiyatnomasidan joy olishni kutasanmi? Hikmat tayyor naqd puldagi boylikni taklif etadi va uni o'z nazarida boylikni ortiqcha va keraksiz qilib qo'ygan kishilarga topshiradi."

Bu mulohazalar boshqa odamlarga tegishli; sen esa boylar sinfiga yaqinroqsan. Yashayotgan davringni o'zgartir, shunda senga ortiqcha ekani ko'rinadi. Lekin har qanday davrda "yetarli" degan tushuncha bir xil bo'lib qolaveradi.

Agar seni yomon odatlarga o'rgatib qo'yib men me'yorida qo'ymaganimda, maktubimni shu yerda yakunlagan bo'lardim. Partiya podshohlariga sovg'asiz salom berib bo'lmaydi; sening holatingda esa haq to'lamasdan "xayr" deya olmayman. Lekin buning nima zarari bor?

Men Epikurdan qarz olaman: "Boylikka erishish ko'plab kishilar uchun tashvishlarning poyoniga yetishi emas, balki tashvishlarning o'zgarishi bo'ldi, xolos."

Men bunga ajablanmayman. Chunki ayb boylikda emas, balki ruhning o'zidadir. Qashshoqlikni bizga yuk qilgan narsa boylikni ham yukka aylantirdi. Xasta odamni yog'och to'shakka yotqizasanmi yoki oltin to'shakkami, buning farqi yo'qligi kabi — chunki u qayerga ko'chirilmasin, xastaligini o'zi bilan olib yuradi — kasal ruh boylikka topshiriladimi yoki qashshoqlikkami, buning farqiga borish shart emas.

Chunki uning xastaligi insonning o'zi bilan birga yuradi.

Xayr.

@Seneca_writes

18-maktub — "Bayramlar va o'zini tiyish haqida"

Salom, Lucilius.

Dekabr oyida butun shahar sarosima va hayajonda. Ayshu ishrat qilishga rasmiy ruxsat berilgan: har tomonda ulkan tayyorgarlik va shovqin-suron aks etmoqda. Go'yo Saturnaliya bayrami bilan oddiy ish kunlari o'rtasida biror farq boridek, hamma o'zini maishatga urgan. Farq shunchalik yo'qolganidan, ilgari dekabr oyida qilingan ishlar endi butun yil davomida takrorlanmoqda, deb o'ylab qolasan.

Agar seni oralig'imizda ko'rsam, sen bilan maslahatlashgan bo'lardim: kundalik tartibimizni o'zgartirmay davom ettiraylikmi yoki umumiy kayfiyatga moslashib, to'nimizni yechib (bayram kiyimini kiyib) xursandchilik qilaylikmi?

Chunki ilgari xavf-xatar va g'am-gussa belgisi bo'lgan kiyimni almashtirish odati endi bayram va shodlik belgisiga aylanib qoldi.

Seni bilaman, maslahatlashganimizda sen xalqqa to'liq qo'shilib ketishni ham, ulardan mutlaqo ajralib, ayro turishni ham ma'qul ko'rmagan bo'larding. Lekin eng muhimi — bayram kunlarida o'z ruhining sofligini saqlab qolishdir.

Hamma o'zini lazzat va maishatga bag'ishlaganda, o'zini tiya olish va ehtiroslarga berilmaslik — mana shu chinakam matonatdir.

O'zingni bayram shukuhidan mutlaqo ayirmay, lekin ularning ayshu ishratiga sherik bo'lmay yashash mumkin. Bayram kuni hamma qatori bo'lish, lekin maishatbozlikka berilmaslik — ruhiy mustahkamlikning eng oliy ko'rinishidir.

Mast bo'lib yurgan omma orasida hushyor va bosiq qolish tahsinga sazovordir.

Shunday bo'lsa-da, ruhingni doimiy ravishda sinab turishingni istayman. Senga buyuk insonlar bergan maslahatni beraman: har oyda bir necha kunni ajrat. O'sha kunlari eng oddiy, eng arzon va dag'al taomlar bilan qanoat qil, eng g'arib kiyimlarni kiy. Va o'zingga shunday de: "Men qo'rqqan, xavotir olgan narsam (qashshoqlik) shu edimi?"

Tinchlik va xotirjamlik paytida ruh kelajakdagi qiyinchiliklarga tayyorgarlik ko'rishi kerak. Askar urush bo'lmayotgan tinchlik paytida xandaq qaziydi, qurol ishlatishni mashq qiladi va keraksiz kuch sarflamay, kelajakdagi jangga hozirlik ko'radi.

Agar to'satdan keladigan kulfatlardan qo'rqmaslikni istasang, u kelishidan oldin o'zingni unga tayyorla.

Qadimiy donishmandlar ham o'zlarini ixtiyoriy ravishda qashshoqlikka solib ko'rishgan. Ular arzon taomlar yeb, dag'al to'shakda yotishgan, to qashshoqlik ularga dahlizdagi tasodifdek emas, balki oddiy bir holatdek ko'rinsin.

Sen ham bir necha kunni shunday o'tkaz: dag'al to'shak, qatqaloq non va suv. Shunda sen tabiat ehtiyojlarini qondirish uchun qanchalik oz narsa kifoya qilishini anglaysan.

Shunda sen taqdirning injiqliklariga qaram bo'lmayasan. Chunki to'qlikda va farovonlikda yashaydigan kishi ozgina kamchilikka ham chiday olmaydi, u darhol g'azabga tushadi va tasalliga muhtoj bo'ladi.

Ammo o'zini kamtarona sharoitga ko'niktirgan insonni taqdirning hech bir zarbasi sindira olmaydi.

Buni shunchaki yuzaki emas, balki chin ko'ngildan va zavq bilan qil. Qashshoqlik va kamtarona hayot bu — azob emas, balki xotirjamlik manbaidir. Sening qorningni to'ldiradigan va tanangni isitadigan narsa juda arzon turadi.

Ortiqcha injiqliklar va dabdabali istaklargina insonni qiynaydi va qulga aylantiradi.

Epikur ham o'z hayotida juda kamtarona oziqlangan va bu haqda faxrlanib yozgan. U kuniga bir necha tangalik taom bilan qanoat qilganini va shunda ham o'zini baxtiyor his etganini aytgan. Chunki chinakam lazzat — taomning qimmatligida emas, balki ochlikning qondirilishidadir.

Shunday ekan, Lutsiliy, o'zing uchun maxsus kunlarni belgilab ol va o'zingni ixtiyoriy ravishda sinovdan o'tkaz. Dag'al kiyim kiy, qotgan non yeb ko'r. Shunda sen anglaysanki, insonning baxti va xotirjamligi moddiy narsalarga emas, balki uning o'z ruhiga va fikrlash tarziga bog'liqdir.

Odatdagidek, maktubimni quruq yakunlamayman. Senga bugungi kun uchun Epikurning ushbu hikmatini taqdim etaman: "Haddan tashqari g'azab — bu vaqtinchalik aqlsizlikdir (devonalikdir)."

G'azab insonni o'zini idora qila olmaydigan holatga keltirib qo'yadi va u ko'plab kulfatlarning sababchisiga aylanadi.

G'azab sababli qancha podshohliklar va xalqlar halok bo'lgan, qancha insonlar o'z yaqinlarining joniga qasd qilishgan. Shuning uchun g'azabni va har qanday keskin ehtirosni kurtakligidayoq bo'g'ish, uni jilovlash lozim.

O'zingni har qanday vaziyatda bosiq tutishni o'rgan.

Xayr.

@Seneca_writes

19-maktub — "Dunyoparastlik va nafaqaga chiqish (ishlardan chekinish) haqida"

Salom, Lucilius.

Sendan xat olganimda quvonchdan sakrab ketgudek bo‘laman. Chunki ular menga umid beradi; endi ular sen haqingdagi oddiy tasdiqlar emas, balki kafolatdir. Shuning uchun sendan iltimos qilaman, yolvoraman: shu yo‘ldan davom et. Axir do‘stga uning o‘zi uchun foydali bo‘lgan narsani tilashdan ko‘ra yaxshiroq tilak bo‘lishi mumkinmi?

Agar imkon topsang, o‘zing aytib yurgan barcha xizmat va ishlaringdan chekin. Agar buni butunlay qila olmasang, hech bo‘lmaganda ulardan o‘zingni uzib ol. Biz vaqtimizni yetarlicha sovurdik. Endi qarilik chog‘imizda yuklarimizni yig‘ib, yo‘lga chiqishga tayyorlanaylik.

Bunda odamlar bizni ayblashi uchun hech qanday sabab yo‘q. Biz umrimizni ochiq dengizlarda o‘tkazdik; endi bandargohda o‘lishimizga imkon beraylik.

Ammo nafaqaga yoki chekinishga chiqishing orqali shuhrat qozonishga urinishingni maslahat bermayman. Insonning chekinishi na ko‘z-ko‘z qilinishi, na yashirilishi kerak.

«Yashirilmasin», deyishimning sababi shuki, seni barcha odamlarni aqldan ozgan deb hisoblashga va o‘zing uchun biror yashirin joy hamda unutilishni izlashga undamoqchi emasman.

Balki shuni maqsad qil: chekinishing ko‘zga tashlanmasin, ammo uning o‘zi ravshan bo‘lib tursin.

Bundan tashqari, boshidanoq erkin tanlovga ega bo‘lgan odamlar o‘z hayotlarini noma’lumlikda o‘tkazishni xohlash-xohlamasliklari haqida o‘ylashlari mumkin. Sen uchun esa bunday tanlov allaqachon erkin emas.

Sening qobiliyating va kuch-g‘ayrating seni dunyo ishlariga tortdi. Yozgan asarlaringning jozibasi, shuningdek, mashhur va nufuzli kishilar bilan o‘rnatgan do‘stliklaring ham seni shu yo‘lga olib keldi.
Shuhrat seni allaqachon egallab bo‘lgan.

Sen o‘zingni noma’lumlik qa’riga tashlab, butunlay yashirinishga urinishing mumkin, ammo ilgari qilgan ishlaring baribir seni oshkor qiladi.

Sen qorong‘ilikda yashirinib qololmaysan; qaerga qochma, avvalgi shuhratingning bir qismi seni baribir kuzatib boradi.

Ammo hech kimning nafratiga uchramasdan, hech narsani yo‘qotgandek his qilmasdan va qalbingni qiynamasdan o‘zing uchun osoyishtalikni tanlashing mumkin.

Axir sen nimani ortda qoldirasanki, uni tashlab ketishga chin dildan achinsang? Mijozlaringnimi?

Ularning hech biri seni o‘zing uchun izlamaydi; ular sendan nimadir olish uchun seni izlaydi. Ilgari odamlar do‘st izlashardi, endi esa boylik izlashadi. Agar yolg‘iz qariyaning vasiyatnomasi o‘zgarsa, uning ertalabki mehmoni darhol boshqa eshikni taqillatadi.

Buyuk narsalarni arzimas narxga sotib olib bo‘lmaydi. Shuning uchun o‘ylab ko‘r: o‘zligingni yo‘qotishdan ko‘ra, mol-mulkingning bir qismini tark etganing afzal emasmi?

Qaniydi, sen tug‘ilib-o‘sgan oddiy sharoitingda qarigan bo‘lsang va Fortune seni bunday balandliklarga ko‘tarmaganida edi!

Sen tez boyiganing, viloyatdagi lavoziming, prokurator sifatidagi mavqeing va bularning barchasi va’da qilayotgan narsalar tufayli sog‘lom va oddiy hayotdan juda uzoqlashding.

Keyin yanada muhimroq vazifalarni olasan, ulardan keyin esa yana muhimroqlari keladi. Buning oxiri nima bo‘ladi?

Nega istaydigan hech narsang qolmaydigan vaqtni kutishing kerak?
Bunday vaqt hech qachon kelmaydi. Biz taqdir sabablarning bir-biriga ulanib ketishidan to‘qiladi, deb hisoblaymiz. Xuddi shuningdek, istaklarimiz ham bir-birining ortidan keladi: biri tugagan joyda boshqasi boshlanadi.

Sen o‘zingni hech qachon baxtsizlik va qullikdan o‘z-o‘zidan xalos qilmaydigan hayotga uloqtirib qo‘yding.

Bo‘yningni ezayotgan bo‘yinturuqdan chiqar. Uni abadiy ishqalatib yurishdan ko‘ra, bir marta butunlay kesib tashlagan afzal.

Agar yolg‘izlik va osoyishtalikka chekinsang, hamma narsa kichikroq miqyosda bo‘ladi, ammo sen bundan yetarlicha qoniqasan. Hozirgi holatingda esa har tomondan ustingga uyulayotgan mo‘l-ko‘lchilikning o‘zidan ham qoniqish topolmaysan.

Kambag‘al va to‘q bo‘lishni afzal ko‘rasanmi yoki boy va och qolishni? Farovonlik nafaqat ochko‘z, balki boshqalarning ochko‘zligi uchun ham ochiqdir. Sen o‘zing hech narsadan qoniqmasang, boshqalarni ham qoniqtira olmaysan.

«Ammo, — deysan sen, — qanday qilib hammasini tashlab ketaman?»
Qanday xohlasang, shunday.

Pul ortidan qancha xavfga duch kelganingni, martaba uchun qancha mashaqqat chekkaningni o‘yla! Endi bo‘sh vaqt va osoyishtalikni qo‘lga kiritish uchun ham biror narsani tavakkal qilishing kerak.

Aks holda xorijdagi prokuratorlik tashvishlari orasida, keyinchalik esa Rimdagi davlat vazifalari va tobora ko‘payib borayotgan mas’uliyatlar ichida qarib ketasan.

Hech kim bunday majburiyatlardan shunchaki ko‘zga tashlanmay yurish yoki chekinish orqali qutulib qolmagan.

Sen yolg‘iz va sokin hayotni xohlaysan. Ammo sening jamiyatdagi mavqeing buning aksini talab qilmoqda.

Agar hozir ham mavqeing o‘sishiga yo‘l qo‘ysang-chi Muvaffaqiyatlaringga qo‘shilgan har bir yangi narsa qo‘rquvlaringga ham qo‘shiladi.

Shu yerda men eng yuqori cho‘qqiga chiqqan Maecenasning bir gapini keltirmoqchiman. U haqiqatni aytgan: «Eng baland cho‘qqilarda ham momaqaldiroq bo‘ladi.» Agar bu so‘zlar qaysi asarda uchrashini so‘rasang, ular «Prometey» deb atalgan asarda yozilgan.

U shunchaki bu baland cho‘qqilarning tepasini momaqaldiroq bulutlari o‘rab turishini nazarda tutgan.

Ammo shunday yuqori martaba bunga arziydimi — sen kabi inson unga erishish uchun shu qadar buzilgan va haddan tashqari dabdabali hayot tarzini qabul qilishi kerakmi?

Maecenas aslida katta qobiliyatli inson edi. Agar boyligi uni ayollashtirib, hatto erkaklik tabiatidan mahrum qilmaganida, u Rim notiqligi uchun buyuk namuna qoldirishi mumkin edi.

Agar hozirning o‘zida yo‘lingni qisqartirmasang va qirg‘oqqa yaqinlashmasang, Maecenasning taqdiri seni ham kutmoqda.

Maecenasning bu gapi sen bilan hisob-kitobimni tugatish uchun yetarli bo‘lishi mumkin edi. Ammo seni bilganim uchun, sen menga qarshi e’tiroz bildirasan va qarzimni bunday qo‘pol, qadrsiz pul bilan to‘lashimni qabul qilmasligingga ishonaman.

Shunday bo‘lsa-da, men Epikurning hisobidan foydalanaman.
U shunday deydi: «Nima yeyishing va nima ichishingdan ko‘ra, kim bilan birga yeb-ichishing haqida oldindan yaxshilab o‘yla. Chunki do‘stsiz go‘shtli ziyofat sher yoki bo‘rining hayotiga o‘xshaydi.»

Agar jamiyatdan chekinmasang, bunday imtiyozga ega bo‘lolmaysan. Aks holda mehmon sifatida faqat kotib-qullaring olomon ichidan saralab bergan odamlarni qabul qilasan.

Ammo do‘stni qabulxonada tanlash yoki uni dasturxon boshida sinash — xatodir.

Mol-mulk bilan band va uni boshqarishdan charchagan insonning eng katta baxtsizligi shundaki, u odamlarni o‘zining do‘stlari deb o‘ylaydi, holbuki o‘zi ularga do‘st emas.

U o‘zining bergan yaxshiliklari do‘stlar orttirishga xizmat qiladi, deb o‘ylaydi. Ammo ayrim odamlar uchun qarzdorligi qancha katta bo‘lsa, nafrati ham shuncha katta bo‘ladi.

Kichik qarz odamni sening qarzdoringga aylantiradi; katta qarz esa uni sening dushmaningga aylantiradi.

«Nima? — deysan sen. — Yaxshiliklar do‘stlikni o‘rnatmaydimi?»
O‘rnatadi, albatta. Ammo buning uchun yaxshilik kimga berilishini tanlash imkoniga ega bo‘lish va uni hamma tomonga sochib yubormasdan, o‘ylab va munosib tarzda berish kerak.

Shuning uchun, endi o‘z ongingni yana o‘zingga qaytara boshlayotgan ekansan, hozircha donishmandning mana shu qoidasiga amal qil: «Biror narsaning o‘zi nimadan iborat ekanidan ko‘ra, uni kim olayotgani muhimroq ekanini hisobga ol.»

Xayr.

@Seneca_writes

20-maktub — "AYTGANNINGNI AMALDA KO‘RSATISH HAQIDA"

Salom, Lucilius.

Agar sog‘lig‘ing yaxshi bo‘lsa va nihoyat o‘z hayotingning xo‘jayini bo‘lishga o‘zingni munosib deb bilsang, bundan xursandman. Zero, agar seni umidsiz holda urib-surgan to‘lqinlardan olib chiqa olsam, bundan men ham faxr tuyaman.

Ammo, azizim Lutsiliy, sendan bir narsani so‘rayman va iltimos qilaman: donolikni qalbingga singdir. Taraqqiyotingni shunchaki gaplaring yoki yozganlaring bilan emas, balki irodangning mustahkamligi va istaklaringning kamayishi bilan o‘lcha.
So‘zlaringni amallaring bilan isbotla.

Ko‘pchilik oldida nutq so‘zlab, tinglovchilar olqishiga sazovor bo‘lishga intiladiganlarning maqsadi bir xil emas; yoshlar va bekorchilarni rang-barang yoki ravon dalillar bilan o‘ziga rom etishga urinadiganlarning maqsadi ham boshqacha.

Falsafa bizga gapirishni emas, harakat qilishni o‘rgatadi.
U har bir insondan o‘z belgilagan mezonlari asosida yashashni, hayotini so‘zlari bilan uyg‘unlashtirishni va bundan tashqari, ichki dunyosi bilan barcha xatti-harakatlari o‘rtasida ziddiyat bo‘lmasligini talab qiladi.
Aytish mumkinki, donolikning eng oliy burchi va eng katta isboti shudir: amal va so‘z bir-biriga mos bo‘lsin; inson har qanday sharoitda ham o‘zligicha qolsin va doimo bir xil yo‘ldan borsin.

“Ammo, — deysan sen, — bunday mezonga kim amal qila oladi?”
Albatta, juda kamchilik. Buning nihoyatda qiyin ish ekanini inkor etmayman. Faylasuf har doim bir xil tezlikda harakat qila olmasligi mumkin. Ammo u doimo bir xil yo‘ldan borishi mumkin.

Shunday ekan, avvalo o‘zingni kuzat. Kiyinishing va yashash sharoiting bir-biriga zid emasmi? O‘zing uchun dabdabali hayot kechirib, oilangga kelganda tejamkorlik qilmayapsanmi? Oddiy ovqatlanib, shu bilan birga hashamatli uylar qurmayapsanmi?

Bir marta va qat’iy ravishda hayoting uchun yagona mezon tanla va butun hayotingni shu mezon asosida tartibga sol.

Ba’zi odamlar uyida o‘zini tiyadi, ammo jamoat oldida kerilib, dabdaba bilan yuradi. Bunday nomuvofiqlik — nuqsondir. U hali ichki muvozanatini topa olmagan, fikri beqaror insonni ko‘rsatadi.

Men senga bunday beqarorlik va amal bilan maqsad o‘rtasidagi nomuvofiqlik qayerdan kelib chiqishini ham aytib beraman.
Inson o‘zi nimani xohlashini qat’iy hal qilmaydi.

Hatto bir qarorga kelgan taqdirda ham, unga qat’iy rioya qilmaydi: yo‘lidan chiqib ketadi. Faqat o‘zgarib qolmaydi, balki ilgari tark etgan va voz kechgan xatti-harakatlariga yana qaytadi.

Shuning uchun donolikning qadimgi ta’riflarini chetga surib, inson hayotining butun mohiyatini qamrab oladigan quyidagi ta’rif bilan kifoyalanaman: “Donolik nima? Doimo bir xil narsalarni istash va doimo bir xil narsalarni rad etish.”

Bunga yana bir kichik shartni qo‘shish mumkin: istayotgan narsang to‘g‘ri va ezgu bo‘lishi kerak. Chunki inson istayotgan narsasi to‘g‘ri bo‘lmasa, bir narsadan doimo mamnun bo‘lib qolishi mumkin emas.

Shu sababli odamlar aslida nimani xohlashlarini bilmaydilar — ular buni faqat istak paydo bo‘lgan lahzadagina anglaydilar.

Hech kim bir marta va umrbod nimanidir istashga yoki undan voz kechishga qat’iy qaror qilmaydi. Uning hukmi kundan-kunga o‘zgaradi; bugungi qarori ertaga teskarisiga aylanishi mumkin.

Shu tariqa ko‘plab odamlar butun umrini go‘yo bir o‘yinda o‘tkazadilar.
Shuning uchun boshlagan yo‘lingdan davom et. Balki mukammallikka yetarsan; yoki hech bo‘lmaganda, mukammallikdan hali qanchalik uzoqda ekaningni faqat o‘zing anglaydigan darajaga yetarsan.

“Ammo, — deysan sen, — daromadim bo‘lmasa, katta oilam nima bo‘ladi?” Agar sen o‘sha olomonni boqishni to‘xtatsang, ehtimol ular o‘zlarini o‘zlari boqishni o‘rganar.

Yoki, ehtimol, qashshoqlikning ehsoni orqali o‘zingning boyliging bilan hech qachon o‘rgana olmaydigan narsalarni o‘rganarsan.
Qashshoqlik senga haqiqiy va sodiq do‘stlaringni saqlab beradi. Chunki u seni o‘zing uchun emas, balki ega bo‘lgan narsalaring uchun izlagan odamlardan xalos qiladi.

Axir, shu bitta sababning o‘zi uchun ham qashshoqlikni sevishga arzimaydimi — u seni aslida kim sevishini ko‘rsatadi. Eh, qaniydi odamlar seni maqtash uchun yolg‘on gapirmaydigan kunlar ham kelib qolsa!

Shunday ekan, fikrlaring, mehnating va istaklaring seni o‘zingdan va o‘zing yaratgan ne’matlardan mamnun bo‘lishga yetaklasin.
Qolgan barcha tilaklaringni esa Xudoning ixtiyoriga topshir.

Axir, bundan ham inson uchun yaqinroq bo‘lgan qanday baxt bo‘lishi mumkin?

O‘zingni shunday sodda va kamtarona sharoitga tushirki, undan seni hech kim haydab chiqara olmasin.

Bunga tezroq va yengilroq erishishing uchun ushbu maktubdagi fikrlarimni aynan shu mavzuga bag‘ishlayman. Men bu saboqni senga hoziroq taqdim etaman.

Garchi bu gaplarimga shubha bilan qarashing mumkin bo‘lsa-da, Epikur yana bir bor mening qarzimni to‘lashga yordam beradi:
“Ishon menga: agar sen to‘shak o‘rniga oddiy taxta ustida uxlasang va yirtiq kiyim kiysang, so‘zlaring yanada ta’sirchan bo‘ladi. Chunki bunday holda sen shunchaki gapirmaysan — aytayotganingning rostligini o‘z hayoting bilan namoyish qilasan.”

Men, hech bo‘lmaganda, do‘stimiz Demetriyning so‘zlarini ularning ma’nosini boshqacha ruhda tinglayman. Buning sababi — men uning hatto yelkasini yopadigan plashi ham bo‘lmagan holda, ustiga gilam ham to‘shalmagan joyda yotganini ko‘rganman.

U shunchaki haqiqatni o‘rgatuvchi emas. U haqiqatning o‘ziga guvohdir.

“Ammo inson boylik cho‘ntagida turgan paytda ham uni mensimasligi mumkinmi?” Albatta, mumkin.

Atrofini boylik o‘rab turgan, ularga uzoq va chuqur hayrat bilan qaraganidan so‘ng, bu boyliklar uning qo‘liga qanday kelib qolganiga tabassum bilan qaray oladigan inson ham buyuk ruhli insondir.
U boylikning o‘ziga tegishli ekanini eshitadi, ammo uni qalban his qilib, unga qaram bo‘lib qolmaydi.

Boylik bilan yaqin munosabatda bo‘lib, uning ta’sirida buzilmaslik — katta fazilat. Boylik ichida turib ham ruhiy jihatdan kambag‘al bo‘la olish — haqiqiy buyuklikdir.

“Ha, ammo sen aytayotgan inson to‘satdan qashshoqlikka tushib qolsa, unga qanday chidashini bilmayman”, — deysan sen.

Men ham, Epikur, sen aytayotgan kambag‘al inson to‘satdan boyib ketsa, boylikni mensimasligini bilmayman. Shuning uchun har ikkala holatda ham insonning tashqi sharoitini emas, uning ruhini baholashimiz kerak. Sening odaming qashshoqligidan mamnunmi? Mening odamsa boyligidan norozi bo‘la oladimi?

Aks holda, oddiy to‘shak va yirtiq kiyimning o‘zi yaxshi niyatning yetarli isboti emas. Chunki bu inson bunday sharoitga majbur bo‘lgani uchunmi yoki o‘zi shuni tanlagani uchunmi — buni bilishimiz kerak.

Biroq bunday sharoitga ataylab sho‘ng‘ish emas, balki ularni yaxshiroq deb bilgani uchun emas, chidash oson bo‘lishi uchun ularga oldindan mashq qilish — olijanob ruhning belgisidir.

Va ishongin, Lutsiliy, bunday narsalarga chidash oson.
Agar ularga uzoq vaqt davomida tayyorgarlik ko‘rib, keyin duch kelsang, ular hatto yoqimli bo‘lib qoladi.

Chunki bunda insonni tashvishlardan xalos qiladigan bir tuyg‘u bor:
erkinlik tuyg‘usi. Erkinlik bo‘lmasa, hech narsa chinakam yoqimli bo‘la olmaydi.

Shuning uchun men senga avvalgi maktubimda aytganimdek, buyuk insonlar ko‘p marotaba qilgan ishni qilishni muhim deb bilaman:
o‘zingni haqiqiy qashshoqlikka tayyorlash uchun bir necha kunni xayoliy qashshoqlik sharoitida o‘tkaz.

Buning sababi yanada muhim: biz hashamatga haddan tashqari ko‘nikib qolganmiz va har qanday vazifani og‘ir hamda mashaqqatli deb hisoblaymiz.

Aksincha, ruhni uyqusidan uyg‘otish, uni harakatga undash va tabiat bizdan aslida juda oz narsani talab qilishini eslatish kerak.
Hech kim boy bo‘lib tug‘ilmaydi.

Har bir inson dunyoga kelgan ilk kunidayoq faqat sut va oddiy matoga qanoat qilishga mahkum.

Bizning boshlanishimiz mana shunday. Shunday bo‘lsa-da, keyinchalik butun podshohliklar ham bizga torlik qila boshlaydi!

Xayr.

@Seneca_writes

21-maktub — "Mening maktublarim senga keltiradigan foydasi" haqida

Salom, Lucilius.

Sen menga yozgan o‘sha odamlar bilan bog‘liq masalalarda qiyinchiliklarga duch kelayotganingni o‘ylayapsanmi? Aslida sening eng katta muammoing — o‘zing bilan bog‘liq.

Chunki yo‘lingga to‘sqinlik qilayotgan insonning o‘zi ham sensan.

Sen nimani xohlayotganingni aniq bilmaysan. To‘g‘ri yo‘lni ma’qullashda yaxshi, ammo unga amal qilishda unchalik qat’iy emassan. Haqiqiy baxt qayerda ekanini ko‘rib turibsan, lekin unga erishish uchun jur’ating yetmayapti.

O‘zing anglay olmayotgan bo‘lsang, men senga seni nima to‘sib turganini aytib beraman.

Sen tark etmoqchi bo‘lgan hozirgi hayotingni muhim va qadrli deb o‘ylaysan. Kelajakda erishmoqchi bo‘lgan o‘sha osoyishta hayot haqida qaror qilgan bo‘lsang-da, hozirgi hayotingning jozibasi seni ortga tortmoqda.

Go‘yo sen bu hayotdan chiqib, ifloslik va zulmatga tushib qoladigandek qo‘rqyapsan.

Bu xato, Lutsiliy. Hozirgi hayotingdan boshqa hayotga o‘tish — pastlashish emas, yuksalishdir. Bu ikki hayot o‘rtasidagi farq oddiy yorqinlik bilan haqiqiy nur o‘rtasidagi farqqa o‘xshaydi.

Yorqinlikning o‘z manbai yo‘q — u boshqa narsadan nur oladi. U tashqaridan tushayotgan yorug‘lik tufayli ko‘rinadi. Agar kimdir yorug‘lik manbai bilan uning tushayotgan narsasi orasiga kirsa, o‘sha narsa darhol quyuq soyaga aylanadi.
Haqiqiy nur esa ichkaridan taraladi.

Seni ham ana shu ichki nur — o‘z izlanishlaring, o‘qishing va tafakkuring yorqin qiladi; ular seni boshqalardan ajratib, e’tiborli insonga aylantiradi.

Bunga misol sifatida Epikurni keltirishga ijozat ber.

Epikur Idomeneusga maktub yozib, uni dabdabali hayotdan voz kechib, ishonchli va barqaror shuhrat sari yuzlanishga undagan. O‘sha paytda Idomeneus davlat xizmatida bo‘lib, katta hokimiyatga ega va muhim davlat ishlarini boshqarayotgan edi.

Epikur unga shunday degan: “Agar seni shuhrat o‘ziga tortayotgan bo‘lsa, mening maktublarim seni hozir qadrlayotgan va seni qadrlashlariga sabab bo‘layotgan barcha narsalardan ko‘ra mashhurroq qiladi.”

Epikur yolg‘on gapirganmidi?

Agar faylasuf o‘z maktublarida Idomeneusning nomini shu tarzda muhrlab qoldirmaganida, bugun Idomeneusni kim bilgan bo‘lardi? Barcha buyuk amaldorlar, satraplar, hatto Idomeneus orzu qilgan unvonni berishni so‘rab murojaat qilingan podshohning o‘zi ham vaqt qa’riga singib, chuqur unutilishga mahkum bo‘lgan.

Tsitseronning maktublari esa Attikusning nomini yo‘qolib ketishdan saqlab qoldi. Attikusning kuyovi Agrippa, nevarasining eri Tiberiy, evarasi Drusus Sezar bo‘lgani unga hech qanday foyda bermagan bo‘lardi. Bu buyuk nomlar orasida

Attikusning nomi hech qachon tilga olinmas edi, agar Tsitseron uni o‘z nomi bilan bog‘lab qo‘ymaganida.

Vaqtning chuqur va cheksiz oqimi bizning ustimizdan oqib o‘tadi. Uning ustida faqat ayrim buyuk insonlargina bosh ko‘tara oladi.

Ammo oxir-oqibat ular ham sukut hukmron bo‘lgan o‘sha olamga ketishga mahkum. Shunga qaramay, ular unutilishga qarshi kurashadi va uzoq vaqt davomida o‘z izlarini saqlab qoladi.

Epikur o‘z do‘stiga nimani va’da qilgan bo‘lsa, men ham senga shuni va’da qilaman, Lutsiliy. Men kelajak avlodlari orasida ham e’tibor topaman. Va o‘zim bilan birga mening nomim kabi uzoq yashaydigan boshqa nomlarni ham olib ketaman.

Shoirimiz Vergiliy ikki qahramonga abadiy nom va’da qilgan va u o‘z va’dasini ado etmoqda:
Ey ikki baxtiyor qahramon! Agar mening qo‘shig‘im qudratga ega bo‘lsa,
Nomlaringiz vaqt kitobidan hech qachon o‘chirilmas.
Modomiki Eneyning avlodi Kapitoliyda hukm surar ekan,
O‘sha mustahkam qoyada Rim otasi saltanatini saqlar ekan,
Sizlarning nomingiz ham avlodlardan avlodlarga yashab borar.

Qachonki insonlar taqdir tufayli yuksaltirilganida yoki boshqa birovning nufuzi va qudratiga bog‘langanida, ular katta e’tiborga sazovor bo‘ladilar. Ularning uylari odamlar bilan gavjum bo‘ladi.

Ammo ular o‘z mavqelarini saqlab turganlaridagina shuhratlari davom etadi. O‘z mavqelaridan ayrilishlari bilan odamlar xotirasidan ham darhol chiqib ketadilar. Tabiiy iste’dod va haqiqiy qobiliyatga esa vaqt o‘tgan sayin hurmat ortib boradi.

Bunday insonning o‘ziga berilgan sharaf bilangina cheklanib qolmaydi: uning xotirasi bilan bog‘liq bo‘lgan barcha narsalar ham bir avloddan boshqasiga o‘tib boradi.

Idomeneus mening maktubimga tekin kirib qolmasligi uchun, endi u o‘z hisobidan qarzini uzsin. Bir paytlar Epikur unga mashhur bir hikmatni aytgan edi. U Idomeneusni Pifoklni boy qilishga undagan, ammo oddiy va shubhali ma’nodagi boylik bilan emas.

U shunday degan: “Agar Pifoklni boy qilmoqchi bo‘lsang, uning boyligini ko‘paytirma — istaklarini kamaytir.”

Bu fikr shunchalik ravshan-ki, unga izoh berishning hojati yo‘q; shunchalik teran-ki, uni yana qo‘shimcha dalillar bilan mustahkamlashga ehtiyoj yo‘q.

Ammo bir narsadan ogohlantirmoqchiman: bu fikrni faqat boylikka tegishli deb o‘ylama.

Uning qiymati uni qayerga tatbiq qilishingdan qat’i nazar bir xil.
“Agar Pifoklni hurmatli qilmoqchi bo‘lsang, uning sharaflarini ko‘paytirma — istaklarini kamaytir.” “Agar Pifokl doimo baxtli bo‘lishini istasang, uning zavqlarini ko‘paytirma — istaklarini kamaytir.” “Agar Pifoklning qarilikka yetib, umrini to‘laqonli yashashini istasang, uning yillarini ko‘paytirma — istaklarini kamaytir.”

Bu so‘zlarni faqat Epikurga tegishli deb hisoblash uchun hech qanday sabab yo‘q. Hikmat hech kimning shaxsiy mulki emas.

Menimcha, falsafada ham Senatdagi odatga amal qilishimiz kerak.
Agar kimdir men qisman ma’qullaydigan taklif kiritsa, men undan taklifini ikki qismga ajratishni so‘rayman va o‘zim ma’qullagan qismiga ovoz beraman.

Shuning uchun Epikurning bu ajoyib so‘zlarini yana takrorlashdan yanada mamnunman. Ayniqsa, undan yomon maqsadda foydalanadigan, o‘z illatlarini uning ortiga yashirmoqchi bo‘ladigan odamlarga shuni ko‘rsatish uchun:
Qaysi falsafiy maktabga mansub bo‘lishidan qat’i nazar, inson sharafli yashashi shart.

Uning Bog‘iga borib, u yerga o‘yib yozilgan mashhur shiorni o‘qi: “Ey musofir, bu yerda bir oz to‘xtab dam ol. Bu yerda eng oliy ne’mat — lazzatdir.”

Bu maskanning qo‘riqchisi — mehribon mezbon — seni ochiq chehra bilan kutib oladi. U senga arpa unidan tayyorlangan taom beradi va oldingga mo‘l-ko‘l suv qo‘yadi. So‘ng shunday deydi: “Seni yaxshi mehmon qildikmi?”

Keyin u tushuntiradi: “Bu bog‘ sening ishtahangni qo‘zg‘atmaydi — uni qondiradi. Har bir ichgan narsang seni yanada chanqatmaydi — chanqog‘ingni tabiiy ravishda bosadi. Buning uchun hech qanday haq talab qilinmaydi.
Men keksayib ulg‘aygan o‘sha ‘lazzat’ mana shudir.”

Ammo men sen bilan gaplashar ekanman, qondirishning iloji bo‘lmagan, to‘xtashi uchun go‘yo pora talab qiladigan istaklar haqida gapiryapman.

Vaqtincha kechiktirish, jilovlash yoki nazorat qilish mumkin bo‘lgan odatiy istaklarga kelsak, men senga faqat bitta fikrni aytmoqchiman: Bunday lazzat tabiatimizga mos, ammo ehtiyojlarimizga shart emas.

Uning oldida bizning hech qanday qarzimiz yo‘q. Unga sarflangan har qanday narsa — ortiqcha berilgan hadyadir.

Qorin esa nasihatga quloq solmaydi. U talab qiladi, tinmay talab qiladi.
Shunga qaramay, u bezovta qiluvchi qarz beruvchi emas.

Agar sen unga faqat qarzing bo‘lgan narsani bersang, qo‘lingdan kelgan hamma narsani emas, uni kichik xarajat bilan ham qanoatlantirib, jo‘natib yuborishing mumkin.

Xayr.

@Seneca_writes

22-maktub — "Yarim yo'lda qolishning foydasizligi" haqida

Salom, Lucilius.

Bu paytga kelib, o‘zingni dabdabali va tuban mashg‘ulotlardan uzoqlashtirishing kerakligini tushungansan. Endi esa buni qanday amalga oshirish mumkinligini bilishni istayapsan.

Ayrim masalalarda uzoqdan turib maslahat berib bo‘lmaydi. Masalan, shifokor bemorga xat orqali qachon ovqatlanish yoki cho‘milish kerakligini aniq ayta olmaydi — u avval bemorning tomir urishini tekshirishi kerak.

Hayotdagi muhim qarorlar ham xuddi shunday: ularni vaziyatning o‘zini ko‘rmasdan turib aniq belgilab bo‘lmaydi.

Umumiy qoidalarni yozish va boshqalarga maslahat berish mumkin. Ammo rejangni qachon va qanday amalga oshirish kerakligi faqat vaziyatning o‘zida aniqlanadi.

Shuning uchun imkoniyat kelganda uni darhol tanib olish uchun nafaqat jismonan, balki ruhan ham hushyor bo‘l.

Imkoniyatni ko‘rsang, uni qo‘ldan boy berma va bor kuching bilan o‘zingni ortiqcha majburiyatlardan ozod qilishga kirish.

Menimcha, sen bunday hayot tarzidan asta-sekin chiqishing kerak. Avvalo, sen shunchalik chalkashtirib yuborgan tugunni birdaniga kesib tashlash emas, asta-sekin bo‘shatish ma’qul.

Ammo agar uni yechishning boshqa iloji qolmasa — kesib tashla.
Hech kim bir umr noaniq holatda osilib turishni, bir marta qat’iy qaror qilib ozod bo‘lishdan afzal ko‘rmasligi kerak.

Hozircha esa o‘zingni yanada ko‘proq majburiyatlarga bog‘lab qo‘yma. Bor ishing bilan kifoyalan.

“Men bunga majbur bo‘ldim”, degan bahona ko‘pincha yolg‘ondir. Hech kim muvaffaqiyat ortidan cheksiz tezlikda yugurishga majbur emas. Ba’zan to‘xtashning o‘zi katta g‘alabadir.

Bu masalada Epikurning Idomeneusga yozgan maktubi ham ibratlidir. U Idomeneusni imkon qadar tezroq chekinishga, kuchliroq biror ta’sir uning ozod bo‘lish imkoniyatini tortib olishidan oldin harakat qilishga undaydi.
Ammo Epikur yana bir muhim narsani aytadi:

Hech narsani o‘z vaqtida va munosib sharoit kelmasidan oldin boshlama.

Imkoniyat kelganda esa — kechiktirma. Stoiklar ham shunga yaqin fikrni bildiradilar. Ular “qiyinchilikdan qochma, zimmangga olgan vazifang bilan kurash”, deydilar.

Ammo bu faqat munosib maqsad uchun kurashayotgan bo‘lsang to‘g‘ri.
Yaxshi inson o‘zini arzimas, nomunosib ishga sarflamaydi. U shunchaki band bo‘lish uchun band bo‘lib yurmaydi.

Agar xavf va noaniqlik haddan oshsa, u dushmanga yuzini o‘girib qochmaydi, balki asta-sekin xavfsiz joyga chekinadi.

Aziz Lutsiliy, biznes va mansabdan voz kechish aslida qiyin emas. Bizni ushlab turadigan narsa — ularning mukofotlari.

“Shuncha katta imkoniyatlarni tashlab ketamanmi? Hosil yig‘iladigan paytda ketamanmi? Xizmatkorlarim, hashamatim, obro‘-e’tiborim nima bo‘ladi?” — deb o‘ylaymiz.

Shuning uchun odamlar mashaqqatning o‘zidan shikoyat qiladilar, ammo uning bergan mukofotidan voz kechishni istamaydilar.

Odamlar o‘zlari orzu qilgan narsalar haqida shikoyat qiladilar, ammo undan ajrala olmaydilar. Ularning qalbini chuqurroq tekshirsang, aslida ular bu hayotdan nafratlanmayotganini ko‘rasan. Ular shunchaki uning qiyinchiliklaridan norozi.

Qullikda ushlab turilayotgan odamlar oz, o‘z qulligiga mahkam yopishib olganlar esa juda ko‘p. Agar sen haqiqatan ham ozodlikni istasang, barcha dono insonlar seni bu yo‘lda qo‘llab-quvvatlaydi.

Ammo agar har safar ortingga o‘girilib, “Qancha narsani o‘zim bilan olib keta olaman? Qancha pulni saqlab qolaman?” deb hisoblayversang, hech qachon ozod bo‘la olmaysan.

Hech kim qirg‘oqqa suzib chiqib, yuklarini ham o‘zi bilan olib chiqa olmaydi. Shuning uchun yuksakroq hayot sari ko‘taril. Buning uchun ortiqcha yuklardan voz kechishing kerak.

Men maktubimni yakunlamoqchi edim, ammo senga yana bir hikmat qoldirgim keldi. Bu safar u Epikurniki: “Har bir inson hayotdan xuddi unga endigina kirib kelgandek chiqib ketadi.”

Yoshni ham, keksani ham sinab ko‘r — barchasi o‘limdan birdek qo‘rqadi va hayotni birdek yaxshi anglamagan. Hech kim o‘z ishini yakunlamagan, chunki qilishi kerak bo‘lgan ishlarini doimo kelajakka surib kelgan.

Epikur yana shunday deydi: “Hech kim bu dunyoni endigina tug‘ilgan insondan boshqacha tarzda tark etmaydi.”

Bu to‘liq to‘g‘ri emas. Chunki inson ko‘pincha dunyoga kelganidan ko‘ra yomonroq holda vafot etadi. Ammo bunda Tabiat aybdor emas — o‘zimiz aybdormiz.

Tabiat bizga shunday degandek: “Men seni dunyoga istak va qo‘rquvlarsiz, xurofot va xiyonatlarsiz olib keldim. Endi dunyodan qanday kirib kelgan bo‘lsang, shunday holda chiqib ket.”

Agar inson dunyoga kelgan paytidagidek tashvishlardan xoli holda vafot eta olsa, u donolikning mohiyatini anglagan bo‘ladi.

Ammo biz o‘lim yaqinlashganda sarosimaga tushamiz: jasoratimiz so‘nadi, yuzimiz oqaradi, ko‘zimizga yosh keladi. Buning sababi — hayotimizni to‘g‘ri yashamaganligimiz. Biz qanday yashaganimiz haqida emas, qancha yashaganimiz haqida qayg‘urdik.

Holbuki: Har bir inson sharafli yashashi mumkin, ammo hech bir inson uzoq yashashni o‘z ixtiyorida ushlab turolmaydi.

Xayr.

@Seneca_writes

23-maktub — "Falsafadan keladigan haqiqiy quvonch" haqida

Salom, Lucilius.

Menga xat yozib, qish fasli bizga qanday yaxshi munosabatda bo‘lgani — qisqa va iliq kelgani haqida yoki hozir boshdan kechirayotgan noxush bahorimiz — fasliga xos bo‘lmagan sovuq ob-havo va odamlar suhbatlashadigan mavzu topolmay qolganda yozadigan boshqa arzimas narsalar haqida gapirishimni kutyapsanmi?

Yo‘q. Men senga ham, o‘zimga ham foyda beradigan bir narsani aytmoqchiman. Bu “bir narsa” nima bo‘lishi mumkin, agar u ruhiy sog‘lomlikka da’vat bo‘lmasa? “Ruhiy sog‘lomlikning asosi nima?” — deb so‘raysanmi?

Bu — foydasiz narsalardan quvonch topmaslikdir. Men buni asos deb aytdim, ammo aslida u eng oliy cho‘qqidir. Agar biz nimadan quvonishimizni anglasak va baxtimizni tashqi narsalarning ixtiyoriga topshirmagan bo‘lsak, demak, biz cho‘qqiga yetganmiz.

Biror narsaga umid bog‘lab, uning ortidan intilayotgan inson — hatto o‘sha narsa uning qo‘l yetadigan joyida bo‘lsa, unga erishish oson bo‘lsa va orzulari uni hech qachon aldamagan bo‘lsa ham — bezovta va o‘ziga ishonchsizdir.

Eng avvalo, aziz Lutsiliy, buni o‘zing uchun asosiy vazifaga aylantir:
quvonishni o‘rgan. Men tasodif bergan ne’matlardan voz kechishni, umiddan qochishni maslahat berayotganim bilan seni ko‘plab quvonchlardan mahrum qilmoqchiman, deb o‘ylaysanmi?

Axir umid qalbimizni quvontiradigan eng yoqimli narsalardan biri-ku. Aksincha!

Men seni hech qachon quvonchdan mahrum bo‘lishingni istamayman. Men uning sening uyingda tug‘ilishini istayman. U faqat sening ichingda bo‘lsa, aynan shu yerda tug‘iladi.

Tashqi quvonch manbalari inson qalbini to‘ldirmaydi; ular faqat uning yuziga vaqtinchalik tabassum olib keladi va tezda yo‘qoladi. Agar kulayotgan har bir insonni quvonchli deb hisoblamasang, buni tushunishing oson.

Insonning butun qalbi baxtli va xotirjam bo‘lishi, har qanday sharoitdan yuksak turishi kerak.

Ishon menga, haqiqiy quvonch jiddiy narsadir. O‘ylab ko‘r: inson o‘limni beparvo chehra bilan, bizning yosh zamondoshlarimiz aytganidek, “xushchaqchaq va quvnoq” qiyofa bilan mensimay qo‘ya oladimi?

Yoki shunday ruh bilan qashshoqlikka eshik ochib bera oladimi? Nafsu istaklariga jilov sola oladimi? Og‘riqqa chidashni xotirjamlik bilan qarshi ola oladimi?

Bu narsalarni qalbida chuqur o‘ylab ko‘rgan inson, albatta, quvonchga to‘la bo‘ladi. Ammo bu oddiy xushchaqchaqlik emas. Men aynan shu quvonch seniki bo‘lishini istayman. Chunki uning manbasini topganingdan keyin, u seni hech qachon tark etmaydi.

Kambag‘al konlarning boyligi yer yuzasida ko‘rinadi. Haqiqiy boy konlarning tomirlari esa chuqur yashiringan bo‘ladi va ularni tinimsiz qazigan odamga yanada mo‘l hosil beradi.

Oddiy olomonni quvontiradigan arzimas narsalar ham shunga o‘xshaydi: ular faqat ustki qatlam sifatida ozgina zavq beradi. Hatto tashqi tomondan oltin bilan qoplangan quvonchning ham mustahkam asosi bo‘lmaydi.

Men gapirayotgan, seni yetaklamoqchi bo‘lgan quvonch esa mustahkam va chuqurdir. Sen unga qanchalik chuqur kirsang, uning haqiqiy boyligi shunchalik ko‘proq namoyon bo‘ladi.

Shuning uchun, eng aziz Lutsiliy, sendan birgina narsani so‘rayman: seni chinakam baxtli qila oladigan ishni qil.

Tashqaridan yarqirab ko‘rinadigan va boshqalar tomonidan senga taklif qilinadigan yoki boshqalardan olish mumkin bo‘lgan barcha narsalarni chetga sur va oyoq osti qil.

Haqiqiy ezgulikka yuzlan va faqat o‘z boyligingdan keladigan narsadan quvon.

“O‘z boyligingdan” deganda nimani nazarda tutyapman? O‘zligingdan. Ya’ni sendagi eng yaxshi qismdan. Albatta, zaif tanamiz ham zarurdir. U bo‘lmasa hech narsani amalga oshira olmaymiz. Ammo uni muhim narsa sifatida emas, zarur vosita sifatida ko‘rishimiz kerak.

Chunki tana bizni behuda va qisqa muddatli lazzatlarga yetaklaydi. Bunday lazzatlar tezda pushaymonlikka aylanadi. Agar ular qat’iy o‘zini tiyish bilan jilovlanmasa, oxir-oqibat o‘zining teskarisi — qayg‘uga aylanadi.

Ya’ni, chegaralanmagan lazzat oxir-oqibat qayg‘u tubiga qulab tushadi.
Ammo o‘zing yaxshi deb hisoblagan narsani chegaralash qiyin.
Haqiqiy ezgulikka esa xavfsiz tarzda intilish mumkin.

“Bu haqiqiy ezgulik nima va u qayerdan keladi?” — deb so‘raysanmi?
Men senga aytaman: U toza vijdondan, olijanob maqsadlardan, to‘g‘ri amallardan, taqdir bergan ne’matlarni mensimaslikdan, va bir yo‘ldan og‘ishmay, vazmin va xotirjam yashashdan keladi.

Bir maqsaddan boshqasiga sakrab yuradigan yoki hatto sakramay, tasodif oqimida u yoqdan-bu yoqqa surilib yuradigan insonlar qanday qilib mustahkam va uzoq davom etadigan ezgulikka ega bo‘lishlari mumkin?

O‘zini va hayotini yagona maqsad asosida boshqaradigan insonlar juda kam.
Qolganlar esa oldinga qarab yurmaydi — ular shunchaki oqim bilan oqib ketadi, xuddi daryoda suzib yurgan narsalar kabi.

Bu narsalarning ayrimlarini sust oqim ushlab turadi va ular sekin harakatlanadi. Boshqalari esa kuchli oqim tomonidan shiddat bilan olib ketiladi. Qirg‘oqqa yaqinlari oqim susayganda o‘sha yerda qolib ketadi.

Yana ayrimlari esa oqimning kuchi bilan ochiq dengizga olib chiqib ketiladi. Shuning uchun biz nimani xohlashimizni qat’iy belgilashimiz va shu qarorimizga sodiq qolishimiz kerak.

Endi qarzimni uzadigan vaqt keldi. Do‘sting Epikurdan yana bir hikmat keltirib, bu maktubdagi qarzimni to‘layman. U shunday degan: “Hayotni doimo yangidan boshlash — zerikarli.”

Yoki, ehtimol, ma’noni yanada aniqroq ifodalovchi boshqa bir shakli: “Doimo yashashni boshlayotgan odamlar yomon yashaydilar.”

“Nega?” — deb so‘rashing tabiiy. Bu gap, albatta, izohga muhtoj. Sababi shuki, bunday odamlarning hayoti doimo tugallanmagan holda qoladi. Hayotini endigina boshlayotgan inson o‘limning yaqinlashishiga tayyor holda tura olmaydi.

Shuning uchun bizning maqsadimiz — yetarlicha yashab bo‘lgan inson holatiga yetishish bo‘lishi kerak. Ammo hayotini endigina rejalashtirishga kirishayotgan odam o‘zini “men yetarlicha yashadim”, deb hisoblay olmaydi.
Bunday odamlar oz deb o‘ylama.

Deyarli hamma shunday. Ba’zilar hayotdan voz kechish vaqti kelgandagina haqiqatan ham yashashni boshlaydilar. Agar bu senga ajablanarli tuyulsa, bundan ham hayratlanarli narsani aytaman:

Ba’zi odamlar esa yashashni boshlashdan oldinroq hayotdan voz kechib bo‘lganlar.

Xayr.

@Seneca_writes

24-maktub — "O'limni Mensimaslik" haqida

Salom, Lucilius.

Sen mendan seni kelajakdagi tashvishlaring haqida tasalli berishimni kutyapsan. Ammo hali kelmagan kulfatni oldindan boshdan kechirishning nima keragi bor?

U kelganida baribir boshdan kechirasan. Kelajakda baxtsiz bo‘lishing mumkinligi sababli bugunoq baxtsiz bo‘lish — nodonlikdir.

Agar tashvishlardan xalos bo‘lishni istasang, qo‘rqayotgan narsangni xayolan hoziroq boshdan kechir. Uning qanchalik dahshatli ekanini o‘lcha. Shunda ko‘pincha u yo arzimas, yo qisqa muddatli ekanini anglaysan.

Agar sudda yutqazsang, nima bo‘lishi mumkin? Surgun yoki qamoqmi? Undan ham og‘iri — o‘limmi?

Ammo tarixda bunday narsalarni qo‘rqmasdan qarshi olgan insonlar ko‘p. Suqrot qamoqda qolishni tanladi va o‘limdan ham, qamoqdan ham qo‘rqmaslikni insoniyatga namuna qilib ko‘rsatdi.

Mutsiy dushmanining ko‘z o‘ngida qo‘lini olovga tutib, uni tortib olmadi. U o‘z og‘rig‘idan ko‘ra o‘z irodasini kuchliroq deb bildi. Katon esa o‘lim oldida ham erkinligini saqlab qoldi. Bunday insonlar bizga bir narsani ko‘rsatadi: inson o‘z ruhini qo‘rquvdan ustun qo‘ya oladi.

Shuning uchun, Lutsiliy, dushmaning seni tahdid qilganda, xotirjam bo‘l. Adolatli hukmga umid qil, ammo adolatsiz hukmga ham tayyor tur. Eng muhimi, narsalarning tashqi ko‘rinishidan qo‘rqma. Ularning asl mohiyatiga qaragin.

Ko‘pincha biz qo‘rqayotgan narsamizning o‘zidan emas, u haqidagi tasavvurimizdan azob chekamiz.

Bolalar niqob kiygan odamni ko‘rib qo‘rqadilar, chunki uning asl yuzini ko‘rmaydilar. Biz ham xuddi shundaymiz. Shuning uchun narsalarning ustidagi “niqob”ni olib tashlashimiz kerak. O‘limni o‘lim sifatida, og‘riqni og‘riq sifatida ko‘raylik.

O‘lim senga qilichlar, olovlar va qiynoqlar bilan qo‘rqinchli ko‘rinmasin.
Bularning barchasini chetga sur. Sen o‘limdan qo‘rqyapsan, xolos. Ammo o‘lim — shunchaki o‘lim. Og‘riq ham shunday. Uni boshdan kechirgan insonlar bor. Demak, uni ham ko‘tarish mumkin.

Agar uni ko‘tara olsam — u kuchsiz; agar ko‘tara olmasam — u qisqa davom etadi.

Falsafa haqida ko‘p gapirishning o‘zi yetarli emas. Endi uning haqiqatini amalda ko‘rsatish kerak. O‘lim, surgun, qayg‘u va boshqa xavflar inson hayotining bir qismidir. Shuning uchun sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan narsani albatta sodir bo‘ladigan narsa sifatida tasavvur qilaylik. Shunda unga tayyor bo‘lamiz.

“Men kambag‘al bo‘lib qolishim mumkin.”
— Unda men ko‘pchilik qatori oddiy inson bo‘laman.
“Men surgun qilinishim mumkin.”
— Unda yuborilgan joyimni vatanim deb bilaman.
“Men zanjirband bo‘lishim mumkin.”
— Hozir butunlay ozodmanmi? Axir men allaqachon tanamga bog‘langanman.
“Men o‘laman.”
— Aslida esa: men kasallik, qamoq va o‘lim xavfidan qutulaman.

O‘limdan keyin nima bo‘lishi haqida turli qo‘rqinchli tasavvurlar mavjud. Ammo o‘lim yo bizni butunlay yo‘q qiladi, yo barcha yuklardan xalos etadi. Agar biz undan keyin mavjud bo‘lsak — demak, yengillashamiz. Agar mavjud bo‘lmasak — yaxshilik ham, yomonlik ham yo‘q bo‘ladi.

Shunday ekan, o‘limdan qo‘rqishning o‘zi nimaga kerak?

Biz har kuni oz-ozdan o‘lamiz. Har bir kun hayotimizdan bir bo‘lakni olib ketadi. Hatto hozir yashayotgan kunimiz ham biz bilan o‘lim o‘rtasida bo‘linmoqda.

Suv soati oxirgi tomchi tushganidagina bo‘shamaydi — undan oldingi barcha tomchilar uni bo‘shatgan.

Xuddi shunday, o‘lim oxirgi lahzada boshlanmaydi; biz unga har kuni yaqinlashib boramiz. Shuning uchun hayotni haddan tashqari sevmasligimiz ham, undan haddan tashqari nafratlanmasligimiz ham kerak.

Hayotning uzunligi emas, qanday yashalgani muhim. Dono inson o‘limdan qochishga ham, unga shoshilishga ham intilmaydi. U hayotni munosib yashaydi va kerak bo‘lganda uni xotirjam tark etadi.

Ba’zi odamlar esa hayotdan zerikib, uning takroriyligini ko‘rib, o‘lim haqida o‘ylaydilar.

Ammo falsafa bizga hayotdan qochishni emas, hayotni to‘g‘ri yashashni o‘rgatadi.

Xayr.

@Seneca_writes

25-maktub: "O‘ZINI ISLOH QILISH" haqida

Salom, Lucilius.

Bu ikki do‘stimizga nisbatan ikki xil yo‘l tutishimiz kerak: birinchisining xatolarini tuzatish, ikkinchisining illatlarini esa butunlay yo‘q qilish lozim. Men bu borada o‘zimga to‘liq erkinlik beraman.

Chunki agar uning ko‘ngliga tegishdan qo‘rqib, unga haqiqatni aytishdan tiyilsam, demak, uni chin dildan sevgan bo‘lmayman. Sen esa shunday deysan:

— Qirq yoshga kirgan odamni hali ham o‘z tarbiyang ostida ushlab turmoqchimisan? Uning yoshini, allaqachon qotib qolgan fe’l-atvorini va ilgari boshidan kechirgan hayotining unga ko‘rsatgan ta’sirini hisobga ol. Bunday odamni endi qayta shakllantirib bo‘lmaydi. Axir faqat yosh qalblargina oson tarbiyalanadi va kerakli shaklga keltiriladi.

Men bu ishda muvaffaqiyatga erishamanmi yoki yo‘qmi — bilmayman. Ammo muvaffaqiyatga erisholmaslikni umidni yo‘qotishdan afzal bilaman.

Kasallik surunkali tus olgan bo‘lsa ham, bemorni davolashdan umid uzish kerak emas. Faqat uning haddan oshishlariga qarshi turish, uni o‘z irodasiga qarshi bo‘lsa ham ko‘plab narsalarni qilishga va chidashga majbur etish kerak.

Ikkinchi do‘stimiz haqida esa men ham yetarlicha ishonch bilan gapira olmayman. Biroq unda hali ham bir muhim fazilat bor: u o‘z gunohlaridan uyaladi, qilgan xatolaridan qizaradi. Ana shu hayo va uyat tuyg‘usini asrash va kuchaytirish kerak. Uning qalbida bu tuyg‘u saqlanib turgan ekan, umid ham mavjud.

Ammo sening bu qirq yoshli “faxriy askaring” bilan menimcha, yanada ehtiyotkorlik bilan muomala qilishimiz kerak. U o‘zidan butunlay umid uzib qo‘yish darajasiga yetib qolmasligi lozim.

Unga ta’sir ko‘rsatish uchun hozirgidan yaxshiroq vaqt bo‘lishi qiyin. Chunki ayni paytda u biroz tin olgan, o‘z kamchiliklarini tuzatgandek va o‘zini yaxshi tomonga o‘zgartirgandek ko‘rinmoqda.

Boshqalar uning mana shu vaqtinchalik fazilatiga aldanishi mumkin. Ammo u meni alday olmaydi. Men ishonchim komilki, bu illatlar yana qaytadi — go‘yo avvalgidan ham ko‘proq, hatto ustama foizlari bilan qaytgandek.

Chunki hozir ular yo‘qolgan emas. Ular shunchaki vaqtincha to‘xtab, jimib turibdi. Men bu masalaga biroz vaqt ajrataman va undan biror natija chiqarish mumkinmi yoki yo‘qmi, sinab ko‘raman.

Sen esa, aslida hozir qilayotganing kabi, menga o‘z irodang mustahkamligini ko‘rsat. Uzoq safarga chiqayotgan odam yo‘lini yengillashtirish uchun ortiqcha yuklarini tashlab ketgani kabi, sen ham o‘z yukingni yengillashtir.

Bizdagi mol-mulklarning hech biri aslida zarur emas. Keling, yana tabiat qonunlariga qaytaylik. Chunki shundagina biz uchun haqiqiy boyliklar jamg‘ariladi.

Bizga haqiqatan ham kerak bo‘lgan narsalar barcha insonlar uchun yo bepul, yo juda arzon. Tabiat insonga faqat non va suvni talab qiladi.

Ana shu mezon bilan qaralganda, hech kim kambag‘al emas.

Agar inson o‘z istaklarini mana shu chegaralar ichida ushlab tura olsa, Epikur aytganidek, u hatto Yupiterning baxtiga ham da’vogarlik qilishi mumkin.
Bu maktubimga uning yana bir-ikki hikmatli so‘zini kiritishim kerak.

Epikur shunday deydi:

“Har bir ishingni Epikur seni kuzatib turgandek bajar.”

Inson o‘zini nazorat qilib turadigan biror kishiga ega bo‘lishi va o‘zi hurmat qiladigan, fikrlari va xatti-harakatlariga guvoh deb biladigan biror insonni tanlashi foydali ekaniga hech qanday shubha yo‘q.

Darhaqiqat, yoningda doimo yaxshi inson turgandek, uning nigohi ostida yashash — bundan ham oliyroq hayot tarzidir. Ammo men hech bo‘lmaganda shuni ham yetarli deb bilaman: qilayotgan har bir ishingni go‘yo kimdir seni kuzatib turgandek bajarishga odatlan.

Chunki inson yolg‘iz qolganida turli xil yomonliklarga moyil bo‘lib qoladi.

Sen o‘z ustingdan shunday nazorat o‘rnatadigan darajaga yetganingda-ki, endi o‘zingdan uyalishni va o‘zingni hurmat qilishni boshlaganingda, yoningdagi “qo‘riqchi”ni ham jo‘natishing mumkin.

Ammo ungacha o‘zingga biror insonning obro‘si va hokimiyatini nazoratchi qilib qo‘y. Bu inson buyuk Katon, Skipion yoki Leliyning o‘zi bo‘lishi mumkin — yoki shunday biror inson bo‘lsinki, hatto eng tuban va uyatsiz odamlar ham uning huzurida o‘zlarining yomon istaklarini tiyishga majbur bo‘lsinlar.

Hozir esa sen o‘zingni shunday inson qilib tarbiyalash bilan band bo‘lishing kerakki, uning huzurida gunoh qilishga o‘zing ham jur’at eta olmasang.

Maqsadga erishganingdan va o‘zingni ma’lum darajada hurmat qila boshlaganingdan keyin, men asta-sekin Epikur boshqa bir joyda aytgan quyidagi fikrni ham amalga oshirishingga imkon beraman:

“Olomon orasida bo‘lishga majbur bo‘lgan paytingda, eng avvalo o‘z ichingga chekin.”

Sen o‘zingni olomondan butunlay boshqa tabiatdagi, boshqa fe’l-atvordagi inson qilib tarbiyalashing kerak.

Shuning uchun yolg‘izlikka chekinish sen uchun hali xavfsiz bo‘lmasa, ma’lum insonlarni izla va ular bilan birga bo‘l.

Chunki inson har qanday odam bilan birga bo‘lganida ham, butunlay yolg‘iz holda o‘zi bilan o‘zi qolganidan ko‘ra yaxshiroq holatda bo‘ladi.
Epikurning:

“Olomon orasida bo‘lishga majbur bo‘lgan paytingda, eng avvalo o‘z ichingga chekin”

degan so‘zlari, albatta, ma’lum bir shart bilan to‘g‘ri.

Sen yaxshi, xotirjam va o‘zini tuta oladigan inson bo‘lsang, bu hikmatning ma’nosi bor.

Aks holda esa, o‘zingdan qochish uchun olomon orasiga kirganing ma’qulroq.
Chunki yolg‘iz qolganingda sen o‘zingdagi yaramas inson bilan haddan tashqari yaqin qolasan.

Xayr.

@Seneca_writes

26-maktub: "QARILIK VA O‘LIM" haqida

Salom, Lucilius.

Yaqindagina senga qarilikni ko‘z oldimda ko‘rib turganimni aytgan edim.
Endi esa qarilikni ortda qoldirib yuborgan bo‘lsam kerak, deb qo‘rqyapman.

Chunki mening yoshimga yoki, hech bo‘lmaganda, tanamga nisbatan endi boshqa bir atamani qo‘llash to‘g‘riroq bo‘ladi. Axir qarilik — hayotning butunlay holdan toygan emas, balki charchagan davridir.

Sen meni endi holdan toyganlar, umrining oxiriga yaqinlashib qolganlar qatoriga qo‘shishing mumkin.

Shunga qaramay, sen bunga guvoh bo‘lib turganingda, men o‘zimni maqtashga haqliman. Chunki qarilik aqlimga hech qanday zarar yetkazmaganini his qilyapman, garchi uning ta’sirini tanamda sezayotgan bo‘lsam ham.

Qarilikka faqat mening illatlarim va o‘sha illatlarni qo‘llab-quvvatlab kelgan tashqi vositalargina yetib keldi. Aqlim esa hali ham kuchli. U tanaga juda kam bog‘liq bo‘lib qolganidan quvonadi. U o‘z zimmasidagi yukning katta qismini allaqachon chetga surib qo‘ygan.

Aqlim hushyor. Hatto qarilik masalasida men bilan bahslashadi. Unga ko‘ra, qarilik — uning so‘nish davri emas, aksincha, gullab-yashnaydigan davridir.

Men uning so‘zlariga quloq solay va u ega bo‘lgan afzalliklardan to‘liq foydalanishiga imkon beray.

Aqlim mendan biroz mulohaza yuritishni va quyidagi savolni o‘ylab ko‘rishni talab qilmoqda: ruhiy xotirjamligim va fe’l-atvorimdagi me’yorni saqlay olishimning qanchasi donolik tufayli, qanchasi esa yoshim tufayli paydo bo‘lgan?

U mendan yana bir narsani — men nimalarni qila olmayman-u, nimalarni qilishni shunchaki istamayman — shu ikkisining farqini sinchiklab ajratishni talab qilmoqda.

Nega inson tugashi tabiiy bo‘lgan qobiliyatlaridan ayrilganidan shikoyat qilishi yoki buni o‘zi uchun kamchilik deb bilishi kerak?

Sen shunday deyishing mumkin: “Ammo butunlay holdan toyish va o‘lim sari borish, aniqrog‘i, so‘zning tom ma’nosida asta-sekin so‘nib borish — bundan kattaroq kamchilik bo‘lishi mumkinmi? Axir inson birdaniga o‘limga duch kelib, qulab tushmaydi. Biz asta-sekin yemirilamiz va har bir kun kuchimizni oz-ozdan kamaytirib boradi.”

Ammo tabiat hayotimizdagi bog‘lamlarni yechganida, o‘zimizga tegishli bo‘lgan bandargohga asta-sekin suzib borishdan ko‘ra yaxshiroq yakun bo‘lishi mumkinmi?

Birdaniga zarbaga uchrab, hayotdan keskin uzilishning o‘zida ham alohida bir azob bor, deb bo‘lmaydi. Bu boshqa yo‘l esa — asta-sekin chekinish, hayotdan sokinlik bilan uzoqlashishdir.

Men esa, go‘yo sinov vaqti yaqinlashib, butun hayotim haqida hukm chiqariladigan kun kelgandek, o‘zimni kuzataman va o‘zim bilan shunday suhbatlashaman:

“Hozirgacha so‘zlarimizda yoki amallarimizda qanday natija ko‘rsatganimizning o‘zi hech narsani anglatmaydi. Bularning barchasi ruhimizning arzimas va aldamchi va’dalaridir. Ularning ichida ko‘p narsalar faqat ko‘zbo‘yamachilikdan iborat.

Endi men qanday taraqqiyotga erishganimni o‘limning o‘ziga aniqlataman. Shuning uchun men hech qanday qo‘rquvsiz, bir kun kelib sahnadagi barcha bezaklarni, aktyorning yuziga surtilgan pardozni chetga qo‘yib, o‘zim haqimda hukm chiqaradigan kun uchun tayyorlanmoqdaman.

O‘shanda men jasoratli fikrlarni shunchaki baland ovozda gapirganmanmi yoki ularni chin dildan his qilganmanmi — mana shu ayon bo‘ladi.

Taqdirga qarshi aytgan barcha dadil tahdidlarim haqiqiy e’tiqodim edimi yoki shunchaki tomosha va soxta jasoratdan iboratmidi — buni ham o‘shanda bilaman.

Men bu hukmni qabul qilaman. Undan qochmayman.”

Dunyoning fikrini chetga sur. U doimo o‘zgaruvchan va har doim ikki tomonni ham qo‘llab-quvvatlaydi. Butun umring davomida shug‘ullangan ilmiy mashg‘ulotlaringni ham chetga qo‘y. O‘lim sen haqingdagi yakuniy hukmni chiqaradi.

Men nimani nazarda tutayotganimni tushuntiraman.

Sening bahs-munozaralaring, ilmiy suhbatlaring, donishmandlarning ta’limotlaridan yig‘ib olgan hikmatli so‘zlaring, madaniyatli va bilimdon suhbatlaring — bularning hech biri qalbingning haqiqiy kuchini isbotlamaydi.

Hatto eng qo‘rqoq inson ham jasoratli nutq so‘zlashi mumkin. Ammo sening butun umring davomida amalda nimalar qilganing faqat so‘nggi nafasingni olayotgan paytingda ayon bo‘ladi. Men bu shartlarni qabul qilaman. Men hukmdan qo‘rqmayman.

Men o‘zim bilan mana shunday gaplashaman. Ammo sen bu so‘zlarni men senga ham aytganimdek qabul qilishingni istayman.

Sen mendan yoshsan. Ammo buning nima ahamiyati bor? Bizning hayotimizda belgilangan yillar soni yo‘q. O‘lim qayerda seni kutib turganini bilmaysan.

Shuning uchun unga har yerda tayyor bo‘l.

Aslida shu yerda to‘xtamoqchi edim. Qo‘lim esa allaqachon maktubning so‘nggi jumlasini yozishga tayyor edi. Ammo hali marosimlar ado etilishi va bu maktubning safar xarajati uchun pul ajratilishi kerak.

Mendan bu zarur mablag‘ni qayerdan qarzga olmoqchi ekanimni so‘rama. Axir qaysi xazinalarga suyanishimni o‘zing bilasan. Menga bir oz vaqt ber, men uni o‘z hisobimdan to‘layman. Hozircha esa Epikur menga quyidagi so‘zlari bilan yordam beradi:

“O‘lim haqida o‘yla.” Yoki bu iborani afzal ko‘rsang: “Osmon sari ko‘chish haqida o‘yla.”

Buning ma’nosi aniq: qanday qilib o‘lishni mukammal o‘rganish — ajoyib narsadir. Sen faqat bir marta foydalaniladigan narsani o‘rganishni ortiqcha deb hisoblashing mumkin.

Ammo aynan shuning uchun biz bu haqda o‘ylashimiz kerak. Agar biror narsani haqiqatan ham bilishimiz yoki bilmasligimizni hech qachon sinab ko‘ra olmasak, demak, uni o‘rganishda doimo davom etishimiz kerak.

“O‘lim haqida o‘yla.”

Epikur bu so‘zlari bilan aslida bizga erkinlik haqida o‘ylashni buyurmoqda. O‘lishni o‘rgangan inson qullikdan xalos bo‘lgan insondir. U har qanday tashqi hokimiyatdan ustun turadi yoki hech bo‘lmaganda, uning hukmidan tashqariga chiqadi.

Bunday inson uchun qamoqning, kishanlarning yoki temir panjaralarning qanday dahshati qolishi mumkin? Uning chiqish yo‘li doimo ochiq. Bizni hayotga bog‘lab turadigan yagona zanjir bor. Bu — hayotga bo‘lgan muhabbatimiz.
Bu zanjirni butunlay uzib tashlash shart emas. Ammo uni asta-sekin ishqalab, yupqatib borish mumkin.

Shunda zarurat tug‘ilgan paytda, biz bir kun baribir bajarishimiz shart bo‘lgan ishni darhol bajarishga hech narsa bizni to‘sqinlik qila olmaydi.
Xayr, Lutsiliy.

Xayr.

@Seneca_writes

27-maktub: "SO‘NMAS EZGULIK" haqida

Salom, Lucilius.

Sen menga nasihat qilyapsanmi? — deysan sen. — Nahotki, avval o‘zingga nasihat qilib, o‘z kamchiliklaringni tuzatib bo‘lgan bo‘lsang? Endi boshqalarni isloh qilishga bo‘sh vaqting ham yetarlimi?

Yo‘q, men o‘zim ham bemor bo‘la turib, boshqalarni davolashga urinadigan darajada uyatsiz emasman.

Ammo men sen bilan ikkimizga ham tegishli bo‘lgan dardlar haqida gaplashyapman va go‘yo ikkimiz bir shifoxonada yonma-yon yotgan bemorlardek, davosini ham sen bilan baham ko‘ryapman.

Shuning uchun meni go‘yo o‘zim bilan gaplashayotgandek tingla. Men seni o‘z qalbimning eng ichki o‘ylariga kiritmoqdaman. Aslida men o‘zim bilan hisob-kitob qilmoqdaman, faqat buning uchun seni bahona qilmoqdaman.

Men o‘zimga qayta-qayta shunday deyman: “Yoshingni hisobga ol. Shunda bolalik paytingda orzu qilgan narsalarning aynan o‘shasini hanuz istayotganing va ularning ortidan quvayotganingdan uyalasan.

Hayotingning so‘nggi kunigacha hech bo‘lmaganda bir narsaga erish: o‘zing o‘lishingdan oldin illatlaring o‘lsin.”

Qimmat bahoga sotib olinadigan tartibsiz va me’yorsiz lazzatlardan voz kech.

Menga faqat kelajakdagi bunday lazzatlar emas, balki allaqachon boshdan kechirilib, ortda qolganlari ham zarar yetkazadi.

Jinoyat sodir etilgandan keyin, u fosh etilmagan bo‘lsa ham, tashvish jinoyat bilan birga tugamaydi. Xuddi shuningdek, aybli lazzatlar ham tugaganidan keyin afsusni ortda qoldiradi.

Ular mustahkam emas. Ularga ishonib bo‘lmaydi. Hatto zarar yetkazmagan taqdirda ham, ular o‘tkinchidir.

Buning o‘rniga doimiy bo‘lib qoladigan bir ezgulikni izla. Ammo bunday ezgulik faqat qalbning o‘zi, o‘z ichidan topgan narsadagina mavjud bo‘lishi mumkin.

Faqat fazilat insonga so‘nmas va xotirjamlik baxsh etuvchi quvonch beradi. Yo‘lda qandaydir to‘siq uchrasa ham, u quyosh qarshisidan o‘tib ketayotgan bulutga o‘xshaydi. Bulut quyoshni bir muddat to‘sishi mumkin, ammo uni hech qachon yenga olmaydi.

Bu quvonchga qachon erishasan? Hozirgacha sen sustkashlik qilganing yo‘q. Ammo endi qadamingni tezlashtirishing kerak.

Hali oldinda katta mehnat turibdi. Agar natijaga erishishni istasang, butun uyg‘oq vaqtingni ham, barcha kuch-g‘ayratingni ham shu maqsadga bag‘ishlashing kerak. Bu ishni sening o‘rningga hech kim bajarib bera olmaydi.

Boshqa turdagi ilmiy yoki adabiy faoliyatlarda esa tashqi yordamdan foydalanish mumkin.

Bizning zamonimizda Kalviziy Sabin ismli bir boy yashagan. Uning hamyonida ozodlikka chiqarilgan quldek boylik, aqlida esa xuddi shunday darajadagi tafakkur bor edi.

Men hech qachon omadining o‘zi insonning nomunosibligini bunchalik yaqqol ko‘rsatib turgan boshqa odamni ko‘rmaganman.

Uning xotirasi shu qadar zaif ediki, ba’zan Uliss, Axill yoki Priamning ismlarini ham unutib qo‘yardi. Holbuki, biz bu nomlarni o‘z xizmatkorlarimizning ismlaridek yaxshi bilamiz.

Hatto qarib qolgan, odamlarni haqiqiy ismlari bilan chaqira olmay, ularga o‘zi o‘ylab topgan nomlarni qo‘yadigan bir uy boshqaruvchisi ham xo‘jayinining urug‘-aymoqlari ismlarini Sabin yunon va troyalik qahramonlarning nomlarini chalkashtirganchalik yomon aytmaydi.

Shunga qaramay, u bilimdon ko‘rinishni juda istardi.

Shuning uchun u bilim olishning o‘ziga xos “qisqa yo‘li”ni topdi.
U nihoyatda qimmat narxlarga qullar sotib oldi: biri Gomer asarlarini yoddan bilardi, boshqasi Gesiodning asarlarini. Hatto to‘qqiz nafar lirik shoirning har biri uchun alohida qul ajratdi.

Ularning narxi juda qimmat bo‘lganiga hayron bo‘lma. Agar u bunday qullarni tayyor holda topa olmasa, maxsus tayyorlatib olardi. Shunday odamlarni to‘plab bo‘lgach, u mehmonlarining tinchini buzishni boshladi.

U bu qullarni o‘z yotog‘i yonida ushlab turar, vaqti-vaqti bilan ulardan biror she’riy satr aytishni so‘rar, so‘ng o‘sha satrlarni o‘zi davom ettirishga urinardi.
Ammo ko‘pincha bir so‘zning o‘rtasiga yetmay turiboq to‘xtab qolardi.

Satelliy Kvadrat ismli bir kishi bor edi. U ahmoqona boylikka ega millionerlarga xushomad qilish bilan kun ko‘rardi va, odatda, bunday xushomadgo‘ylarga xos bo‘lganidek, ularni masxara qilishni ham yaxshi bilardi.

U Sabinga shunday maslahat berdi: Nega bu bilimdon qullarning gaplari orasidagi uzilgan joylarni to‘ldirib beradigan yana filologlarni ham sotib olmaysiz?

Sabin bunga javoban: Har bir qulim menga yuz ming sestertsiyga tushgan, — dedi.

Shunda Satelliy: Shuncha pulga bir necha javon kitob sotib olishingiz mumkin edi, — dedi. Ammo Sabin shunday fikrda edi: uning uyidagi biror kishi nimani bilsa, go‘yo o‘zi ham o‘sha narsani bilardi.

O‘sha Satelliy bir kuni Sabinga kurash bilan shug‘ullanishni maslahat berdi.
Kasallikdan holsizlangan, rangi oqarib ketgan va ozg‘in Sabin bunga: Qanday qilib? Men hozirning o‘zida zo‘rg‘a tirik yuribman, — dedi. Iltimos, bunday demang, — dedi Satelliy. — Axir qancha sog‘lom qullaringiz borligini bir o‘ylab ko‘ring!

Ammo hech kim sog‘lom va mustahkam aqlni qarzga ham, pulga ham sotib ola olmaydi. Hatto mening fikrimcha, sog‘lom tafakkur sotiladigan bo‘lganida ham, unga xaridor topilmas edi.

Buzuq tafakkurlar esa har kuni sotiladi va sotib olinadi.

Endi qarzimni uzib, sen bilan xayrlashay: “Haqiqiy boylik — tabiat qonunlariga moslashtirilgan kambag‘allikdir.”

Epikur bu fikrni turli o‘rinlarda va turli shakllarda aytgan. Ammo uni qanchalik ko‘p takrorlasang ham ortiqcha emas. Chunki uni hech qachon yetarlicha yaxshi o‘rganib bo‘lmaydi.

Ba’zi insonlarga davo vositasini shunchaki tavsiya qilishning o‘zi kifoya.

Boshqalarga esa uni, istamasalar ham, ichirishga majbur bo‘lish kerak.

Xayr.

@Seneca_writes

28-maktub: "KO‘NGIL BEZOVTALIGINI SAYOHAT BILAN DAVOLASH" haqida

Salom, Lucilius.

“Bu holat faqat sening boshingga tushgan deb o‘ylayapsanmi? — deb so‘raysan. Shuncha uzoq sayohat qilganingdan, manzillaringni shuncha ko‘p o‘zgartirganingdan keyin ham ko‘nglingdagi g‘am va og‘irlikdan qutula olmaganing seni ajablantiryaptimi?”

Senga aslida iqlimni emas, qalbingni o‘zgartirish kerak.

Sen dengizlarning bepoyon masofalarini kesib o‘tishing, Vergiliy aytganidek, “Yerlar va shaharlar ortda qolsa ham,” baribir o‘z illatlaringni qayerga bormagin, o‘zing bilan birga olib ketasan.

Suqrot ham shikoyat qilgan bir kishiga xuddi shunday javob bergan: “Butun dunyo bo‘ylab kezib chiqishing senga yordam bermayotganidan nega hayron bo‘lasan? Axir sen qayerga bormagin, o‘zingni o‘zing bilan birga olib yuribsan.

Seni sarson-sargardon qilgan sabab ham doimo ortingdan ergashib yuribdi.”

Yangi o‘lkalarni ko‘rishdan qanday zavq bor? Yangi shaharlar va diqqatga sazovor joylarni tomosha qilishdan nima foyda? Sening bu tinimsiz harakating befoyda. “Unda nega qochishim menga yordam bermayapti?” deb so‘raysan.
Chunki sen o‘zingdan qochib keta olmaysan.

Avvalo qalbingdagi yuklarni chetga surishing kerak. Buni qilmaguningcha, hech bir joy seni qoniqtirmaydi.

Hozirgi holatingni Vergiliy tasvirlagan payg‘ambar ayolga o‘xshatib ko‘r. U hayajonga tushgan, ichki g‘azab va vahima bilan qamrab olingan, go‘yo o‘ziga tegishli bo‘lmagan qandaydir kuch uning ichini egallab olgan: “Rohiba telbalarcha hayqiradi, Balki buyuk xudoni qalbidan chiqarib yuborar.”

Sen ham ichingdagi og‘irlikdan qutulish uchun u yoqdan bu yoqqa sarson bo‘lib yuribsan. Ammo aynan shu bezovtaliging yukingni yanada og‘irlashtiryapti.

Bu xuddi kemadagi yuklarga o‘xshaydi: yuk bir joyda qimirlamay tursa, kemaga deyarli xalaqit bermaydi. Ammo u u yoqdan bu yoqqa siljisa, kema yuk to‘plangan tomonga tezroq og‘a boshlaydi. Sen nima qilishingdan qat’i nazar, bu holat o‘zingga qarshi ishlayapti.

O‘z bezovtaliging bilan o‘zingga zarar yetkazyapsan. Chunki sen aslida kasal odamni tinchlantirish o‘rniga uni silkitib, yanada bezovta qilyapsan.

Agar ana shu ichki bezovtalikdan xalos bo‘lsang, shundan keyin joy almashishning o‘zi yoqimli bo‘lib qoladi.

Hatto dunyoning eng chekka hududlariga borib qolsang ham, eng yovvoyi va begona o‘lkaning biror burchagida yashashga majbur bo‘lsang ham, u joy senga mehmondo‘st maskandek tuyuladi.

Chunki sen qanday inson ekaning, qayerga borayotganingdan ko‘ra muhimroqdir. Shuning uchun qalbingni biror joyga qul qilib qo‘ymasligimiz kerak. Mana shu e’tiqod bilan yashagin: “Men koinotning faqat biror burchagi uchun tug‘ilmaganman. Butun dunyo — mening vatanim.”

Agar sen bu haqiqatni aniq anglaganingda edi, har safar eski joylardan zerikib, yangi joylarga ko‘chganingda ham ulardan hech qanday foyda topmayotganingga hayron bo‘lmas eding.

Chunki har bir yangi joy, agar uni chin dildan o‘zingniki deb bilganingda, senga yoqimli bo‘lardi.

Ammo hozirgi holatingda sen aslida sayohat qilmayapsan. Sen shunchaki u yoqdan bu yoqqa oqib yuribsan, bir joyni boshqasiga almashtiryapsan.

Holbuki, sen izlayotgan narsa — yaxshi yashash — har qanday joyda mavjud.

Forumdan ko‘ra tartibsizroq va shovqinliroq joyni tasavvur qilish qiyin. Ammo zarurat tug‘ilsa, hatto o‘sha yerning o‘zida ham xotirjam yashash mumkin. Albatta, agar insonga o‘z hayotini o‘zi tartibga solish imkoniyati berilsa, men Forumning o‘zidan ham, uning atrofidan ham uzoqqa qochgan bo‘lardim.

Chunki eng kuchli badan ham kasallik tarqalgan joyning zararli ta’siridan aziyat chekishi mumkin.

Xuddi shuningdek, hali to‘liq sog‘ayib ulgurmagan, ammo kasalligidan asta-sekin tuzalayotgan sog‘lomlashayotgan qalb uchun ham ayrim joylar zararli bo‘lishi mumkin.

Men hayotning bo‘ronlari orasiga o‘zini ataylab tashlaydigan, notinch hayotni xush ko‘radigan va har kuni hayot muammolari bilan mardlik ila kurashadigan insonlarning fikriga qo‘shilmayman.

Donishmand bunday narsalarning barchasiga bardosh bera oladi.
Ammo u bunday hayotni o‘zi tanlamaydi. U urushdan ko‘ra tinchlikni afzal ko‘radi.

O‘z illatlaringni yengib bo‘lganingdan keyin ham boshqalarning illatlari bilan urushishga majbur bo‘lsang, bundan unchalik katta foyda yo‘q.

Kimdir shunday deydi: “Suqrotni o‘ttizta zolim o‘rab olgan edi, ammo ular uning ruhini sindira olmadilar.” Ammo bir insonning nechta xo‘jayini borligining nima ahamiyati bor? “Qullik”ning ko‘plik shakli yo‘q.

Ya’ni inson qancha xo‘jayin yoki hukmdor orasida qolmasin, agar u qullikning o‘zini mensimay qo‘ygan bo‘lsa, u baribir erkindir. Haqiqiy erkinlik tashqi sharoitga emas, insonning ichki holatiga bog‘liq.

Endi to‘xtash vaqti keldi. Ammo ketishdan oldin o‘z qarzimni uzib qo‘yay.
Epikurning mana bu so‘zlarini juda olijanob fikr deb hisoblayman: “Gunohni anglash — najotning boshlanishidir.”

Bu juda to‘g‘ri. Chunki o‘zining xato qilganini bilmagan inson o‘zini tuzatishni ham istamaydi. O‘zini isloh qilishdan oldin inson avvalo o‘zining xato qilganini tan olishi kerak.

Ba’zi insonlar o‘z illatlari bilan hatto maqtanishadi. Seningcha, o‘zining illatlarini xuddi fazilatdek birma-bir sanab berayotgan odam haqiqatan ham o‘zini tuzatishni o‘ylaydimi?

Shuning uchun imkon qadar o‘zingni aybdor deb topishga harakat qil.
O‘zingga qarshi dalillar izla. Avval ayblovchi, keyin hakam, oxirida esa o‘zing uchun himoyachi bo‘l.

Ba’zan o‘zingga nisbatan qattiqqo‘l bo‘l.

Chunki inson o‘z xatolarini oqlashni to‘xtatib, ularni rostgo‘ylik bilan tan olganidagina haqiqiy islohot boshlanadi.

Xayr.

@Seneca_writes

29-maktub: "MARSELLINNING OG‘IR AHVOLI" haqida

Salom, Lucilius.

Sen do‘stimiz Marsellin haqida so‘rab, uning ahvoli qanday ekanini bilishni istayapsan.

U meni kamdan-kam ko‘rgani keladi. Buning yagona sababi — haqiqatni eshitishdan qo‘rqadi. Hozir esa u mendan uzoqda bo‘lgani uchun, mening haqiqatni aytishimni eshitish xavfidan ham xoli.

Chunki inson haqiqatni eshitishga tayyor bo‘lmasa, unga gapirishning o‘zi kerak emas. Shu sababli Diogen va boshqa kiniklar tutgan yo‘l haqida ham ko‘pincha shubha bildiriladi.

Ular kim uchrasa, o‘shanga nasihat qilgan, hech kimni ajratmay, o‘z fikrlarini ochiq va cheklovsiz bayon etganlar. Ammo kar odamni koyishdan nima naf bor? Yoki tug‘ma yoxud kasallik tufayli gapira olmaydigan odamga gapirishdan qanday foyda?

Sen bunga shunday javob berishing mumkin: “Nega so‘zlarimni ayashim kerak? Axir so‘z hech qanday xarajat talab qilmaydi. Men nasihat qilayotgan odamga yordam bera olamanmi yoki yo‘qmi — buni bilmayman. Ammo ko‘plab insonlarga nasihat qilsam, hech bo‘lmaganda ulardan biriga yordam berishimni bilaman.

Shuning uchun bu nasihatlarni qo‘lim to‘la donni sochgandek, saxiylik bilan sochishim kerak. Ko‘p marta urinadigan insonning hech bo‘lmaganda bir marta muvaffaqiyatga erishmasligi mumkin emas.”

Ammo, aziz Lutsiliy, menimcha, buyuk qalbli inson aynan bunday yo‘l tutmasligi kerak. Chunki uning ta’siri zaiflashadi. Agar uning so‘zlari odatiy va eskirgan tusga kirib qolsa, aslida uning yordamidan foyda ko‘rishi mumkin bo‘lgan insonlarga ham ta’siri kamayadi.

Kamondan o‘q uzuvchi nishonga faqat ba’zan tegishi kerak emas; aksincha, u faqat ba’zan nishondan adashishi kerak.

Tasodifan ta’sir qiladigan narsa san’at yoki mahorat hisoblanmaydi. Donolik esa mahoratdir.

Shuning uchun u o‘z oldiga aniq maqsad qo‘yishi kerak: kimda taraqqiyot qilish imkoniyati borligini tanlash va umidsiz deb topilganlardan chekinish.

Ammo insondan juda tez umid uzish ham kerak emas. Ish deyarli umidsiz bo‘lib qolgan paytda ham, aynan o‘shanda keskinroq choralarni qo‘llab ko‘rish lozim.

Do‘stimiz Marsellin haqida gapiradigan bo‘lsak, men hali undan umidimni uzganim yo‘q. Uni hali qutqarish mumkin. Ammo yordam qo‘lini tezda uzatish kerak.

Darhaqiqat, bu ishda yordam berayotgan insonning o‘zi ham xavf ostida qolishi mumkin. Chunki Marsellinning tabiatan juda kuchli fe’l-atvori bor, faqat bu kuch hozir yomonlik tomon og‘ib bormoqda.

Shunga qaramay, men bu xavfdan qo‘rqmayman va unga jasorat bilan o‘z kamchiliklarini ko‘rsatishga qaror qilganman.

U esa odatdagidek yo‘l tutadi: o‘zining hazil-mutoyibasiga murojaat qiladi — shunday hazil-mutoyibaki, hatto motam tutayotgan odamning ham yuziga tabassum keltira oladi.

U avval hazilni o‘zining ustidan qiladi, keyin esa meni nishonga oladi.
Men aytmoqchi bo‘lgan har bir gapimni oldindan topib, o‘zimdan avval aytib qo‘yadi.

U bizning falsafiy ta’limotlarimizni masxara qiladi. Faylasuflarni tekin yordam yoki ehson olishda, ma’shuqalar saqlashda va nafs istaklariga berilishda ayblaydi.

U menga zino ustida qo‘lga tushgan bir faylasufni, qahvaxonalarda ko‘p yuradigan boshqasini va sudlarda ko‘rinib turadigan yana birini ko‘rsatadi.

U hatto Mark Lepidning faylasufi bo‘lgan Aristonni ham misol qilib keltiradi. Ariston aravasida ketayotib falsafiy munozaralar olib borardi. Chunki u ilmiy tadqiqotlarini tahrirlash uchun aynan shu vaqtni ajratgan edi.

Shuning uchun Skuarusdan Ariston qaysi falsafiy maktabga mansubligini so‘rashganida, u: “Har holda, u Piyoda yuradigan faylasuflardan emas”, deb javob bergan.

Mashhur inson Yuliy Gretsin ham xuddi shu masala bo‘yicha fikr bildirishga chaqirilganida: “Buni ayta olmayman. Chunki u aravadan tushganida nima qilishini bilmayman”, deb javob bergan.

Go‘yo undan faylasuf haqida emas, aravada jang qiladigan gladiator haqida so‘rashgandek.

Marsellin menga qarshi aynan shunday masxarabozlarni misol qilib tashlaydi. Ular uchun falsafani umuman o‘rganmagan bo‘lish, uni o‘z manfaatiga aylantirib yuborishdan ko‘ra sharafliroq bo‘lardi.

Ammo men uning masxaralariga chidashga qaror qilganman. U meni kuldirishi mumkin, ammo ehtimol, men uning ko‘zidan yosh chiqaraman.

Agar u hazillarini davom ettiraversa, men bundan xafa bo‘lmayman. Aksincha, uning shunday quvnoq “telbaligi” borligidan qayg‘u ichida ham quvonaman.
Ammo bunday quvnoqlik uzoqqa cho‘zilmaydi.

Bunday odamlarni kuzatsang, qisqa vaqt ichida ular haddan tashqari kulishini, keyin esa haddan tashqari g‘azablanishini ko‘rasan.

Men Marsellinga yaqinlashib, ilgari ko‘pchilik kam baholagan paytlarida aslida qanchalik qadrli inson bo‘lganini unga ko‘rsatmoqchiman. Men uning illatlarini butunlay ildizi bilan sug‘urib tashlay olmasam ham, hech bo‘lmaganda ularni jilovlayman.

Ular butunlay yo‘qolmasligi mumkin, ammo ma’lum vaqtga to‘xtaydi.
Ehtimol, to‘xtashga odatlanib qolsa, keyinchalik butunlay yo‘qolishi ham mumkin.

Buni arzimas narsa deb hisoblamaslik kerak. Chunki og‘ir kasallikka chalingan inson uchun dardning bir muddat yengillashi ham sog‘liqning o‘rnini bosa oladigan ne’matdir.

Men Marsellin bilan shug‘ullanishga tayyorlanayotgan bir paytda, sen esa o‘z yo‘lingni anglagan, qayerdan kelib, qayerga ketayotganini tushunadigan va shu sababli hali qancha masofa bosib o‘tishing kerakligini ozmi-ko‘pmi biladigan inson sifatida o‘zingni tarbiyalashda davom et.

Fe’l-atvoringni tartibga sol. Jasoratingni uyg‘ot. Seni qo‘rqitgan narsalar qarshisida mahkam tur.

Senga qo‘rquv uyg‘otayotgan insonlarning sonini sanama. Bir joyda faqat bittadan odam o‘tishi mumkin bo‘lsa, u yerda katta olomondan qo‘rqayotgan odamni ahmoq deb hisoblamaysanmi?

Xuddi shunday, seni o‘ldirish bilan tahdid qilayotganlar ko‘p bo‘lishi mumkin, ammo ularning hammasi bir vaqtning o‘zida senga yetib kelib, seni o‘ldira olmaydi.

Tabiat shunday tartib o‘rnatganki, senga hayot bergan faqat bitta mavjudot bo‘lsa, uni sendan olib qo‘yadigan ham faqat bittadir. Agar senda ozgina uyat bo‘lganida edi, bu maktubning so‘nggi qismini yozishdan meni ozod qilgan bo‘larding.

Ammo men ham xasislik qilmayman. Qarzimni oxirgi tiyinigacha to‘layman va senga hali berishim kerak bo‘lgan so‘nggi narsani ham beraman.

Epikur shunday deydi: “Men hech qachon olomonga yoqishga intilmaganman. Chunki men biladigan narsalarni ular ma’qullamaydi, ular ma’qullaydigan narsalarni esa men bilmayman.”

Buni kim aytgan? — deb so‘raysan, go‘yo men kimning so‘zlarini senga keltirayotganimni bilmayotgandek. Bu — Epikur.

Ammo xuddi shu fikr deyarli barcha falsafiy maktablarda aks-sado beradi: peripatetiklar, akademiklar, stoiklar va kiniklarda. Chunki fazilatdan mamnun bo‘lgan inson qanday qilib olomonga yoqishi mumkin?

Olomonning olqishini qozonish uchun hiyla kerak. Sen ularga o‘xshab qolishingga to‘g‘ri keladi. Chunki ular seni o‘zlaridan biri deb tanimasalar, seni ma’qullashmaydi. Ammo boshqalarning sen haqingdagi fikridan ko‘ra, o‘zing haqingda qanday fikrda ekaning muhimroqdir.

Nomunosib insonlarning mehrini faqat nomunosib vositalar yordamida qozonish mumkin.

Unda biz madh etayotgan, barcha san’at va barcha boyliklardan ustun qo‘yilishini aytayotgan o‘sha mashhur falsafa insonga qanday foyda beradi?

Javob aniq: U seni olomonga yoqishdan ko‘ra, o‘zingdan mamnun bo‘lishni afzal ko‘rishga o‘rgatadi.

U seni odamlarning hukmini shunchaki sanab chiqishga emas, balki uning qiymatini o‘lchashga o‘rgatadi.

U seni xudolardan ham, insonlardan ham qo‘rqmay yashashga o‘rgatadi. U seni yovuzliklarni yengishga yoki ularni butunlay tugatishga qodir qiladi.

Aks holda, agar seni olomonning qarsaklari va hayqiriqlari kutib olsa, sahnaga chiqishingni odamlarning olqishi qarshi olsa — bular aktyorlarga beriladigan sharaflar-ku — agar butun davlat, hatto ayollar va bolalar ham seni madh eta boshlasa, men senga achinmasligim mumkinmi?

Chunki men bunday mashhurlikka olib boradigan yo‘lni juda yaxshi bilaman.

Xayr.

@Seneca_writes

30-maktub: "G‘OLIBNI YENGISH" haqida

Salom, Lucilius.

Men yaqinda olijanob inson Aufidiy Bassni ko‘rdim. Uning sog‘lig‘i butunlay zaiflashgan, yillari esa uni og‘ir bosib kelmoqda. Qarilik endi uning ustiga butun og‘irligi bilan cho‘kkan.

Bilasan, uning tanasi har doim nozik va kuchsiz edi. U uzoq vaqt davomida uni zo‘rg‘a ushlab turdi, ammo birdaniga butunlay qulab tushdi.

Kemada birinchi yoki ikkinchi yoriqni berkitish mumkin, ammo ko‘plab teshiklardan suv kira boshlasa, uni saqlab qolish qiyin. Qari odam tanasida ham zaiflikni ma’lum vaqtgacha qo‘llab-quvvatlash mumkin.

Ammo tana eskirgan binoga o‘xshab, bir joyini tuzatayotganingda boshqa joyi buzila boshlasa, inson undan qanday chiqib ketishni o‘ylashi kerak.

Ammo Bassning ruhi hali ham faol. Falsafa bizga o‘lim oldida ham quvonchli, jasur va xotirjam bo‘lishni o‘rgatadi.

Buyuk dengizchi yelkanlari yirtilgan kemani ham boshqara oladi; kema buzilgan bo‘lsa, qolgan qismlarini tartibga keltirib, yo‘lida davom etadi. Bass ham shunday qilmoqda: u o‘z yakuniga katta jasorat va xotirjamlik bilan qarayapti.

Bu, Lutsiliy, buyuk yutuqdir: muqarrar soat kelganda hayotdan xotirjam ketishni o‘rganish. O‘limning boshqa shakllarida umid bo‘lishi mumkin: kasallik tugaydi, yong‘in o‘chadi, qulagan bino ostidan odam omon chiqishi mumkin, dengiz yutgan odamni qirg‘oqqa chiqarishi mumkin.

Ammo qarilik insonni o‘lim sari olib borayotganida, hech qanday muhlat qolmaydi. Bundan og‘riqsizroq yakun yo‘q, ammo bundan uzoqroq cho‘ziladigan yakun ham yo‘q.

Bas menga go‘yo o‘z dafn marosimida qatnashayotgandek, o‘z jasadini dafn qilishga tayyorlayotgandek tuyuldi. U o‘z o‘limidan oldin yashayotgandek va ketishidan keladigan qayg‘uni dono xotirjamlik bilan qabul qilmoqda.

U o‘lim haqida bemalol gapiradi va agar o‘limda qo‘rquv yoki noqulaylik bo‘lsa, buning sababi o‘limning o‘zi emas, o‘layotgan insonning qo‘rquvi ekanini ta’kidlaydi.

Bass shunday deydi: “Inson o‘zi bilan sodir bo‘lmaydigan narsadan qo‘rqishi qanchalik telbalik bo‘lsa, sodir bo‘lgan taqdirda ham his qilmaydigan narsadan qo‘rqishi ham shunchalik telbalikdir.”

Axir his qilish qobiliyatini yo‘q qiladigan narsa qanday qilib his qilinishi mumkin? Shuning uchun: “O‘lim barcha yomonliklardan shu qadar uzoqki, u yomonliklardan qo‘rqishning o‘zidan ham narida turadi.”

Bu fikrlar ilgari ham ko‘p aytilgan.

Ammo men ularni kitobdan o‘qiganimda yoki o‘limdan uzoqda turgan odamlarning og‘zidan eshitganimda, ular bunchalik ta’sir qilmagan. Bassning so‘zlari esa menga o‘lim uning o‘ziga yaqinlashib kelayotgan paytda aytilgani uchun kuchliroq ta’sir qildi.

Menimcha, inson o‘limning ayni lahzasida unga yaqinlashayotgan paytidagidan ko‘ra jasurroq bo‘ladi. O‘lim yaqinlashganda, hatto tajribasiz odam ham muqarrar narsadan qochmaslik uchun jasorat topadi.

Gladiator jang davomida qo‘rqoq bo‘lgan taqdirda ham, oxir-oqibat bo‘ynini raqibiga tutadi.

Ammo yaqin va muqarrar yakunni kutish bundan ham mustahkam ruhiy jasoratni talab qiladi. Bunday jasoratni esa faqat dono inson namoyon eta oladi.

Shuning uchun Bassni katta zavq bilan tingladim. U o‘limni juda yaqin masofadan kuzatayotgan odam sifatida uning asl mohiyatini tushuntirardi. Menimcha, agar biror kishi o‘limdan qaytib kelib, “Unda hech qanday yomonlik yo‘q”, desa, biz unga yanada ko‘proq ishonardik.

Shu sababli o‘limning yaqinlashuvi qanday bezovtalik keltirishini unga qarshi turib, uni ko‘rgan va xotirjam kutib olgan insonlar eng yaxshi tushuntira oladi.

Bass shunday deydi: o‘limdan qo‘rqish qarilikdan qo‘rqish kabi ahmoqlikdir, chunki o‘lim qarilikdan keyin qanday kelsa, qarilik ham yoshlikdan keyin keladi. “O‘lishni istamaydigan inson yashashni ham chin dildan istagan bo‘la olmaydi.”

Chunki hayot bizga o‘lish sharti bilan berilgan. Bizning yo‘limiz oxir-oqibat shu manzilga olib boradi. Shunday ekan, muqarrar narsadan qo‘rqishning nima keragi bor?

Inson muqarrar narsani kutadi, faqat noaniq narsadan qo‘rqadi.

O‘limning o‘z qonuni bor — u adolatli va undan qochib bo‘lmaydi. Hamma uchun bir xil bo‘lgan shartlarga bo‘ysunib yashayotgan odam qanday qilib shikoyat qilishi mumkin?

Adolatning eng muhim qismi esa tenglikdir. Tabiat ham bizdan aynan shuni talab qiladi: u yaratgan narsani yana parchalab, parchalagan narsasini yana yaratadi. Biz ham uning qonunidan mustasno emasmiz.

Agar inson qarilik tufayli hayotdan birdaniga emas, balki asta-sekin chekinib borsa, u xudolarga minnatdor bo‘lishi kerak.

Chunki u hayotdan yetarlicha bahramand bo‘lgach, insoniyat uchun belgilangan oromga — charchagan odam uchun xush keladigan oromga boradi.

Ba’zilar o‘limni hayotdan ham ko‘proq istaydi. Ammo qaysi biri jasoratliroq — o‘limni talab qilgan odammi yoki uni xotirjam kutib olgan odammi?

Birinchisi ba’zan g‘azab yoki telbalikdan kelib chiqadi; ikkinchisi esa qat’iy fikrdan tug‘ilgan xotirjamlikdir.

Men Bassning oldiga turli bahonalar bilan tez-tez borardim. Asl maqsadim uning ruhiy kuchi tanasining kuchlari bilan birga susayayaptimi yoki yo‘qmi, shuni ko‘rish edi.

Ammo aksincha, uning ruhiy kuchi tobora ortib borayotgan edi — xuddi aravakashning quvonchi poyganing so‘nggi aylanishlarida, marraga va mukofotga yaqinlashganida yanada ravshanlashgani kabi.

Bass Epikurning fikrlarini takrorlab shunday der edi: “Inson so‘nggi nafasida og‘riq bo‘lmasligiga umid qilaman. Agar og‘riq bo‘lsa ham, uning qisqaligi tasalli beradi, chunki hech qanday kuchli og‘riq uzoq davom etmaydi.

Ruh va tana ajralayotgan paytdagi og‘riq tugagach, inson boshqa og‘riqni his qilmaydi. Qari odamning ruhi esa tanadan ajralishga allaqachon yaqinlashgan bo‘ladi. O‘zini oziqlantiradigan yoqilg‘isi tugagan olov qanday o‘z-o‘zidan so‘nsa, qarilikda hayot kuchi ham asta-sekin so‘nadi.”

Bunday so‘zlarni eshitish meni xursand qiladi, chunki ular shunchaki nazariya emas, haqiqiy hayotda namoyon bo‘layotgan edi.

Men ko‘plab odamlarning hayot ipi uzilganini ko‘rganman, ammo menga hayotdan jirkanmay, o‘limga o‘zlari yo‘l bergan insonlar ko‘proq ta’sir qiladi.
Bass aytardi: “Biz o‘limni faqat oxirimiz yaqinlashgandek tuyulgandagina qo‘rqamiz. Ammo kim o‘limga yaqin emas? U har yerda va har vaqtda biz uchun tayyor.”

Biz o‘limning o‘zidan emas, o‘lim haqidagi tasavvurdan qo‘rqamiz. O‘lim esa bizdan doimo bir xil masofada turadi.

Shuning uchun agar undan qo‘rqish kerak bo‘lsa, doimo qo‘rqishimiz kerak bo‘lardi. Axir hayotimizning qaysi davri o‘limdan ozod?

Shuning uchun, Lutsiliy, o‘lim haqida doimo o‘yla — shunda undan hech qachon qo‘rqmaysan.

Xayr.

@Seneca_writes

31-maktub: "SIRENALARNING ALDOVCHI QO‘SHIQLARI" HAQIDA

Salom, Lucilius.

Endi men o‘z Lutsiliusimni taniy boshlayapman! Sen o‘zing va’da qilgan insonning qanday bo‘lishini asta-sekin namoyon etyapsan. Seni barcha ezgu narsalar sari yetaklayotgan ichki intilishni davom ettir.

Olomon ma’qullaydigan narsalarni oyoq osti qil.

Men sendan rejalashtirganingdan ko‘ra buyukroq yoki yaxshiroq bo‘lishingni talab qilmayman. Sen allaqachon mustahkam poydevor qurding; endi faqat boshlagan ishlaringni yakunla va ko‘nglingdagi rejalarni amalga oshir.

Qisqasi, quloqlaringni berkitishni o‘rgansang, dono inson bo‘lasan. Ammo ularni shunchaki mum bilan berkitish yetarli emas. Uliss o‘z hamrohlarini sirenalar qo‘shig‘idan himoya qilish uchun quloqlarini mum bilan berkitgan edi.

Sen esa bundan ham kuchliroq himoyaga muhtojsan. Chunki seni chalg‘ituvchi “qo‘shiqlar” bir tomondan emas, butun dunyodan eshitiladi.

Shuning uchun faqat shubhali lazzatlari bor joylardan emas, har qanday shahardan va har qanday olomondan ehtiyot bo‘l. Hatto seni eng yaxshi ko‘radigan insonlarning gaplariga ham ko‘r-ko‘rona quloq solma: ular yaxshi niyat bilan sen uchun yomon narsalarni tilashlari mumkin.

Agar baxtli bo‘lishni istasang, xudolardan ularning sen haqingdagi barcha yaxshi niyatlari ham amalga oshmasligini so‘ra.

Ular sening ustingga yog‘dirishni istayotgan narsalar aslida haqiqiy ezgulik emas. Faqat bitta haqiqiy ezgulik bor — o‘ziga ishonch, ya’ni baxtli hayotning sababi va tayanchi.

Ammo bunga erishish uchun mashaqqatni mensimaslikni va uni na yaxshi, na yomon narsalar qatoriga kiritishni o‘rganish kerak. Chunki bir narsa bir paytning o‘zida ham yomon, ham boshqa paytda yaxshi bo‘la olmaydi; ba’zida chidash oson, ba’zida esa dahshatli bo‘lib qolishi mumkin emas.

“Mehnat yaxshi narsa emas”, deyman men.

Unda nima yaxshi? Mehnatning o‘zidan qo‘rqmaslik va uni mensimaslik. Shuning uchun behuda mehnat qilayotgan odamlarni tanqid qilgan bo‘lardim.

Ammo inson ezgu maqsad sari intilayotgan bo‘lsa va qancha ko‘p harakat qilsa, shuncha kam taslim bo‘lsa, men uning xatti-harakatini maqtayman va uni ruhlantiraman: “Shu bilan sen yanada yaxshiroq bo‘lyapsan!

Qaddingni rostla, chuqur nafas ol va imkon bo‘lsa, bu tepalikni bir urinishda oshib o‘t!”

Mehnat — olijanob ruhlarning ozig‘idir. Shuning uchun taqdir senga nima berishini tanlab, xudolardan doimo biror narsani so‘rab yurishing shart emas. Eng oliy sharaflarga erishib bo‘lgan insonning hali ham xudolarga iltijo qilib yurishi uyatdir.

O‘zingni o‘z kuching bilan baxtli qilishing mumkin. Buning uchun shuni anglash kifoya: fazilat bilan qo‘shilgan har qanday narsa yaxshi, illat bilan qo‘shilgan har qanday narsa esa yomon.

Yorug‘liksiz hech narsa yarqiramagani, qorong‘ilik bo‘lmasa hech narsa qora bo‘lmagani kabi, fazilat va illat narsalarga ezgulik yoki yomonlik xususiyatini beradi.

Xo‘sh, unda yaxshilik nima? Narsalarni to‘g‘ri anglash va bilish.
Yomonlik-chi? Narsalarni bilmaslik.

Dono inson har bir vaziyatda nimani tanlash yoki rad etishni biladi. Ammo agar uning ruhi mustahkam va yengilmas bo‘lsa, u rad etgan narsasidan qo‘rqmaydi, tanlagan narsasiga esa haddan tashqari mahliyo bo‘lmaydi.

Shuning uchun seni mashaqqatdan tushkunlikka tushishingni istamayman. Faqat mehnatdan qochmaslik yetarli emas — mehnatni o‘zing izla.

“Ammo behuda, ortiqcha yoki nomunosib sabablar tufayli qilinayotgan mehnat yomon mehnat emasmi?” deb so‘rashing mumkin.

Yo‘q. Chunki ezgu maqsadlar uchun sarflangan mehnat kabi, bu yerda ham asosiy masala mashaqqatga bardosh beradigan ruhning kuchidir.

Haqiqiy inson o‘ziga shunday deydi: “Nega bo‘shashyapsan? Terlashdan qo‘rqish erkak kishiga yarashmaydi.” Ya’ni insonni ulug‘ qiladigan narsa faqat natija emas, qiyinchilik oldida ortga chekinmaslikdir.

Bundan tashqari, fazilat mukammal bo‘lishi uchun insonning fe’l-atvori barqaror va hayot tarzi boshidan oxirigacha izchil bo‘lishi kerak. Bunga esa narsalarning mohiyatini anglamasdan erishib bo‘lmaydi.

Insoniy va ilohiy narsalarni tushunishga imkon beradigan bilim — eng oliy yaxshilikdir. Agar sen ana shu yaxshilikni qo‘lga kiritsang, xudolarga yolvoruvchi emas, ularning hamrohi bo‘la boshlaysan.

“Bu maqsadga qanday erishaman?” deb so‘rashing mumkin.

Buning uchun uzoq tog‘larni oshishing, xavfli sahrolarni kesib o‘tishing, Sirti qumlaridan, Skilla yoki Xaribda xavflaridan o‘tishing shart emas.

Garchi sen bularning barchasini kichik bir mansab evaziga bosib o‘tgan bo‘lsang ham, bu safar kerak bo‘ladigan yo‘l butunlay boshqacha.

Tabiat senga xavfsiz va yoqimli yo‘l uchun zarur bo‘lgan barcha narsalarni bergan.

Agar sen berilgan imkoniyatlarga xiyonat qilmasang, Xudo darajasidagi komillikka yaqinlasha olasan.

Ammo boyliging seni Xudo bilan tenglashtirmaydi, chunki Xudoning mulki yo‘q.

Qimmatbaho liboslaring ham yordam bermaydi, chunki Xudo kiyim kiymaydi. Shuhrat, obro‘, butun dunyoga mashhur bo‘lish ham seni unga tenglashtirmaydi. Chunki hech kim Xudoni to‘liq tanimaydi, hatto ayrimlar uni mensimaydi.

Seni ko‘tarib yuradigan qullarning ko‘pligi ham foydasiz. Chunki men gapirayotgan Xudo — eng buyuk va qudratli mavjudot bo‘lsa-da, butun borliqni o‘z yelkasida ko‘tarib turadi.

Go‘zallik va kuch ham seni baxtli qila olmaydi, chunki ikkalasi ham qarilik oldida baribir so‘nadi.

Shunday ekan, biz izlashimiz kerak bo‘lgan narsa — har kuni o‘zimizga qarshi bo‘lgan kuchlar hukmiga tobora ko‘proq tushib bormaydigan narsa.

Bu nima? — Ruh.

Ammo oddiy ruh emas, balki to‘g‘ri, ezgu va buyuk ruh.
Bunday ruhni inson tanasida mehmon bo‘lib yashayotgan ilohiy mavjudot deb atashdan boshqa nima deyish mumkin?

Bunday ruh Rim ritsarida ham, ozod qilingan qulning farzandida ham, oddiy qulda ham bo‘lishi mumkin. Chunki ritsar, ozod odamning o‘g‘li yoki qul — bular shunchaki insoniy istaklar va adolatsizlikdan tug‘ilgan nomlardir.

Inson hatto eng tuban joydan turib ham osmonga ko‘tarilishi mumkin.

Shuning uchun o‘zingni yuksaltir va Xudo bilan qarindoshlikka loyiq darajaga yetkaz.

Bu o‘zgarish oltin yoki kumushdan yasalgan haykalga o‘xshamaydi. Xudoga o‘xshash insoniy ruhni qimmatbaho metallar bilan yaratib bo‘lmaydi.

Esingda tut: qadimda xudolar odamlarga mehribonlik qilganlarida, ularning haykallari loydan yasalgan.

Demak, insonning haqiqiy qadri tashqi boylik, libos, mansab yoki shuhratda emas, uning ichki ruhining qandayligidadir.

Shu sababli, Lutsiliy, atrofingdagi “sirenalar”ning ovoziga aldanma. Olomon seni boylik, mansab, shuhrat, go‘zallik va qulay hayot tomon chorlaydi.

Ammo bularning hech biri o‘z-o‘zicha haqiqiy ezgulik emas.
Haqiqiy boylik — o‘ziga tayanadigan, bilimli, mustahkam va fazilatli ruhga ega bo‘lishdir.

Mashaqqatdan qochma; aksincha, u seni chiniqtirishiga imkon ber. Chunki insonni yuksaltiradigan narsa oson hayot emas, qiyinchiliklar oldida qanday inson bo‘lib qolishidir.

Oxir-oqibat, inson baxtni tashqaridan kutmasligi kerak. Na boylik, na mansab, na shuhrat, na go‘zallik, na kuch uni Xudoga yaqinlashtira oladi. Bunga faqat to‘g‘ri va buyuk ruh orqali erishiladi.

O‘zingni tarbiyala, bilimingni oshir, mashaqqatni qabul qil va olomon ma’qullaydigan narsalarga ko‘r-ko‘rona ergashma.

Xudoga o‘xshashlik tashqi boylikda emas — ruhning fazilatida.

Xayr.

@Seneca_writes

32-maktub: "TARAQQIYOT" haqida

Salom, Lucilius.

Men sen haqingda surishtiryapman, Lutsiliy. Sening yurtingdan kelgan har bir kishidan nimalar qilayotganingni, vaqtingni qayerda va kimlar bilan o‘tkazayotganingni so‘rayman.

Meni aldab bo‘lmaydi, chunki men go‘yo sen bilan birgaman. Shunday yashaginki, qilayotgan ishlaring haqida menga xabar kelishiga yoki ularni o‘z ko‘zim bilan ko‘rishimga ishonching komil bo‘lsin.

Menga eng yoqadigan xabar esa shuki: sen haqingda so‘ragan odamlarimning aksariyati nima qilayotganingni bilishmaydi.

Bu yaxshi odat — o‘zingdan farqli qarash va maqsadlarga ega odamlar bilan ortiqcha aralashmaslik. Men sening olomon orasida ham o‘z yo‘lingdan og‘masligingga ishonaman. Men odamlar seni o‘zgartirib yuborishidan qo‘rqmayman.

Meni xavotirga soladigan narsa — ular sening taraqqiyotingni sekinlashtirib qo‘yishlari.

Hatto seni bir oz ortga tortadigan bitta inson ham katta zarar yetkazishi mumkin. Ayniqsa, hayot juda qisqa. Biz esa uni beqarorligimiz bilan yanada qisqartiramiz: bir ishni boshlaymiz, keyin tashlab boshqasini boshlaymiz.

Natijada hayotimizni mayda bo‘laklarga bo‘lib, behuda sovuramiz.

Shuning uchun, aziz Lutsiliy, tezroq oldinga yur.

Agar orqangdan dushman quvayotganini yoki otliq askarlar seni ta’qib qilayotganini bilsang, qanday tez yugurgan bo‘larding? Xuddi shunday, dushmaning haqiqatan ham ortingdan kelmoqda — va bu dushman vaqtning o‘zi.

Shuning uchun tezligingni oshir, xavfsiz joyga yetib ol. O‘lim kelishidan oldin hayotingni to‘liq yakunlash naqadar ulug‘vor narsa ekanini doimo yodda tut.

Hayoting baxtli bo‘lsa, undan qo‘shimcha yillarni talab qilishing shart emas. Baxtli hayot uzoqroq davom etgani uchun yanada baxtli bo‘lib qolmaydi.

Qachon shunday holatga yetasan-ki, vaqt sen uchun endi hech qanday ahamiyatga ega bo‘lmaydi? Qachon xotirjam va osoyishta bo‘lib, ertangi kun haqida tashvishlanmay, hayotingdan to‘liq bahramand bo‘lib yashaysan?

Bilishni istasang, odamlarni kelajakni ochko‘zlik bilan kutishga majbur qiladigan narsa — ular hali o‘zlarini topmaganidir.

Ota-onang sen uchun turli ne’matlarni tilashgan. Men esa aksincha, ular sen uchun haddan tashqari ko‘p tilagan narsalarning barchasini mensimasligingni tilayman.

Chunki ota-onalarning ba’zi tilaklari bir kishiga boylik berish uchun boshqa birovdan nimanidir tortib olishini anglatadi.

Men esa sen o‘zing ustingdan shunday hukmronlikka ega bo‘lishingni tilaymanki, hozir u yoqdan-bu yoqqa sakrab yurgan fikrlaring nihoyat tinchlansin, barqarorlashsin va o‘zidan qoniqadigan holatga yetib borsin.

Haqiqatan nima yaxshi ekanini anglaganing zahoti, o‘sha yaxshilik sening qo‘lingda bo‘ladi.

Shunday inson o‘z hayotiga yana qo‘shimcha yillar kerak deb hisoblamaydi. Chunki u haqiqiy yaxshilikni topgan va unga ega bo‘lgan.

Inson hayotini to‘liq yashab bo‘lganidan keyin ham tirik qolsa, u barcha zarur narsalardan ozod bo‘lgan, o‘zining sharafli xizmatini tugatgan va erkinlikka chiqqan insondir.

Shuning uchun hayotingni doimo yangi narsalarni boshlash bilan bo‘lib tashlama. Bir maqsadni tanla va unga sodiq qol.

Olomonning shovqin-suroniga ergashib, o‘z yo‘lingni yo‘qotma. Chunki ko‘pchilikning seni ma’qullashi sening to‘g‘ri yo‘lda ekaningni anglatmaydi.

Taraqqiyot — har kuni yangi yo‘l boshlash emas, tanlagan to‘g‘ri yo‘lda oldinga siljishdir.

Vaqtingni kimlar bilan o‘tkazayotganingga e’tibor ber. Har bir inson bizga qandaydir ta’sir qiladi: ba’zilari bizni oldinga yetaklaydi, ba’zilari esa sezdirmay ortga tortadi.

Shuning uchun inson o‘z atrofini ongli ravishda tanlashi kerak. Senga vaqtni behuda sarflattiradigan odam sening hayotingdan ham bir bo‘lakni olib ketadi.

Hayotning qisqaligini anglagan inson o‘z vaqtini yanada qadrlaydi. Bizda abadiy vaqt bordek yashash — eng katta xatolardan biridir.

Har safar yangi ish boshlashdan oldin eskisini tashlab ketish, fikrdan fikrga sakrash, maqsadni o‘zgartirish — hayotni mayda bo‘laklarga parchalashdir.

Hayotning qisqaligi emas, uni qanday sarflayotganimiz muhim.

Shuning uchun o‘zingni kelajak uchun doimo zaxira qilib qo‘yma. “Keyinroq yashayman”, “keyinroq xotirjam bo‘laman”, “keyinroq o‘zim bilan shug‘ullanaman” deb yurish insonni hayotning o‘zidan uzoqlashtiradi.

Haqiqiy baxtni kelajakdan kutma. O‘zini topgan inson bugungi hayotining o‘zida yetarlicha boylikka ega bo‘ladi.

Ota-onalar farzandlari uchun odatda boylik, obro‘, uzoq umr va boshqa tashqi ne’matlarni tilaydilar. Ammo bularning barchasi insonni chinakam baxtli qilishiga kafolat yo‘q.

Sen esa o‘zingni shunday tarbiyala-ki, baxting tashqi narsalarga bog‘liq bo‘lmasin. Shunda hech kimning istagi yoki taqdiri sening ichki xotirjamligingni boshqara olmaydi.

Haqiqiy taraqqiyot — insonning ichki dunyosida yuz beradi. Fikrlar tarqoqlikdan tartibga, beqarorlikdan qat’iyatga, tashqi ehtiyojlardan ichki mustaqillikka qarab borishi kerak.

O‘zini anglagan inson vaqtni quvlamaydi; u vaqtdan qanday foydalanishni biladi. Shunday darajaga yetki, sen uchun hayotning uzunligi emas, uning mazmuni muhim bo‘lsin.

Agar inson o‘z hayotini to‘liq yashagan bo‘lsa, unga yana qancha yil berilishining ahamiyati kamayadi. Baxtli hayotning qiymati uning davomiyligi bilan emas, uning qanday yashalgani bilan belgilanadi.

Demak, Lutsiliy, oldinga intil, lekin tarqoq holda emas; tez yur, lekin yo‘lingni yo‘qotma.

Olomondan uzoqroq tur, seni ortga tortadigan inson va mashg‘ulotlardan ehtiyot bo‘l. Vaqtingni mayda bo‘laklarga bo‘lib sovurma. O‘zingni topishga, ichki xotirjamlik va barqarorlikka erishishga intil.

Inson o‘z hayotini to‘liq yashab bo‘lganida, o‘limdan qo‘rqib qo‘shimcha yillarni talab qilmaydi. U allaqachon erkindir.

Xayr.

@Seneca_writes

33-maktub: "Hikmatli iqtiboslarni yodlash behudaligi" haqida

Salom, Lucilius.

Lutsiliy Senekadan maktublarni avvalgidek falsafa maktabining buyuk namoyandalaridan olingan qisqa hikmatli so‘zlar bilan yakunlashni so‘raydi. Ammo Seneka bunga unchalik qiziqmaydi.

Uning fikricha, haqiqiy falsafiy ta’limot alohida-alohida mashhur jumlalardan emas, balki butun asarning kuchi va mazmunidan iborat.

She’riyat va tarixda ham ko‘plab mashhur hikmatli iboralarni uchratish mumkin. Shuning uchun bunday fikrlarni faqat Epikurga tegishli deb o‘ylamaslik kerak.

Ular umumiy insoniy haqiqatlardir. Faqat Epikurda bunday jasoratli fikrlar kutilmaganda paydo bo‘lgani uchun ular yanada diqqatga sazovor ko‘rinadi.

Seneka shu sababli Lutsiliyga turli faylasuflardan alohida-alohida iqtiboslar izlashni tavsiya qilmaydi. Chunki bunday fikrlar ularning asarlarida tasodifiy uchramaydi — ular butun ta’limot bo‘ylab singib ketgan.

Stoiklar o‘zlarini bitta ustozning so‘zlariga bog‘lab qo‘ymaydilar. Zenon, Kleanf, Xrippipp, Panetsiy yoki Posidoniydan birining har bir fikrini alohida “mana shu bizniki” deb ajratish shart emas.

Stoitsizmning kuchi bitta odamning nomida emas, butun ta’limotidadir.

Shuning uchun buyuk faylasuflarning hikmatlarini alohida-alohida parchalar orqali o‘rganishga umid bog‘lash noto‘g‘ri. Ularning donoligini yaxlit holda o‘rganish kerak. Ular satrma-satr bir butun asar yaratadilar va undan biror qismni olib tashlasangiz, butunning yaxlitligi buziladi.

Buni inson go‘zalligi bilan solishtirish mumkin: ayolning faqat qo‘li yoki to‘pig‘ini chiroyli deb maqtash uning umumiy go‘zalligini ko‘rmaslikdir. Haqiqiy go‘zallik — barcha qismlarning uyg‘unligidadir.

Falsafiy ta’limot ham xuddi shunday: uning kuchi alohida jumlada emas, umumiy tizimidadir.

Biroq Seneka qisqa hikmatli so‘zlarning foydasi yo‘qligini ham butunlay inkor qilmaydi. Ular hali falsafani endi o‘rganayotganlar uchun foydali, chunki qisqa va aniq fikrlarni yodda saqlash osonroq.

Ammo inson falsafada ancha rivojlangan bo‘lsa, doimo tayyor iboralarni izlab yurishi uyatdir.

Haqiqiy taraqqiyotga erishgan inson “Buni Zenon aytgan” yoki “Bu Kleanfning fikri” deb takrorlash bilan cheklanmasligi kerak. Savol boshqa: “Sen o‘zing nima deysan?”

Inson bir kun kelib boshqalarning fikrlarini takrorlashni to‘xtatib, o‘z fikrini yaratishi kerak.

Shuning uchun Seneka: “Qachongacha boshqalarning buyrug‘i ostida yuraverasan? O‘zing boshqaruvni qo‘lga ol!” deydi. Inson o‘z tafakkuridan shunday fikrlar chiqarishi kerakki, ularni keyingi avlodlar ham eslab yursin.

Boshqalarning soyasida yashab, doimo ularning fikrlarini sharhlaydigan odamda haqiqiy buyuklik yo‘q. Chunki u uzoq vaqt davomida boshqalarning bilimini o‘rgangan bo‘lsa-da, uni o‘z hayotida mustaqil ravishda qo‘llashga jur’at qilmagan.

Seneka eslab qolish bilan bilish o‘rtasida katta farq borligini ta’kidlaydi. Eslab qolish — boshqalardan olingan ma’lumotni xotirada saqlash. Bilish esa — o‘sha bilimni o‘zlashtirib, uni o‘zingniki qilishdir.

Haqiqiy bilimga ega inson doimo ustoziga qarab turmaydi.

“Zenon shunday degan”, “Kleanf bunday degan” deb yashashning o‘zi yetarli emas. Inson kitobidan farq qilishi kerak. Bir payt kelib u faqat o‘quvchi emas, o‘zi ham ustoz bo‘lishi kerak.

Faqat boshqalarning ovozini yetkazib beradigan tirik “kitob” bo‘lish — mustaqil fikrlash emas.

Mustaqil tafakkurga ega bo‘lmagan odam avval boshqalarning ortidan ergashadi, hatto boshqalar allaqachon undan yuz o‘girgan bo‘lsa ham. Keyin esa hali tekshirilayotgan masalalarda ham o‘sha rahbarning fikrini takrorlaydi.

Ammo avval topilgan haqiqatlar bilan kifoyalansak, yangi haqiqatlarni hech qachon kashf eta olmaymiz.

Seneka ajdodlardan o‘rganishni rad etmaydi. Ularning yo‘lidan yurish mumkin, ammo agar yanada qisqa va qulayroq yo‘l topilsa, yangi yo‘l ochish kerak. Bizdan oldin yashagan buyuk insonlar bizning xo‘jayinlarimiz emas, yo‘l ko‘rsatuvchilarimizdir.

Haqiqat hali hech kim tomonidan to‘liq egallab olinmagan; u hammaga ochiq va kelajak avlodlar uchun ham kashf etiladigan juda ko‘p narsa bor.

Xayr.

@Seneca_writes

34-maktub: "Iste'dodli Shogird" haqida

Salom, Lucilius.

Senekaning aytishicha, Lutsiliyning xatti-harakatlari va maktublaridan uning ruhiy jihatdan qanchalik rivojlanayotganini ko‘rganida, o‘zi ham yoshargandek, quvonchga to‘lgandek bo‘ladi.

Oddiy insondan esa Lutsiliy allaqachon ancha ilgarilab ketgan.

Dehqon daraxtining meva berganidan, cho‘pon podasining ko‘payganidan qanday quvonsa, ustoz ham o‘z shogirdining kamol topganidan shunday quvonadi.

Ayniqsa, o‘zi tarbiyalagan yosh tafakkurning birdan yetuklikka erishayotganini ko‘rish — ustoz uchun katta baxt.

Seneka Lutsiliyni o‘zining mehnati, ya’ni “o‘z qo‘lim bilan yaratgan ishim” deb hisoblaydi. Uning qobiliyatini ko‘rganidan keyin uni rag‘batlantirgan, doimo oldinga undagan va sustlashishiga yo‘l qo‘ymagan.

Endi esa Seneka Lutsiliyni faqat oldinga haydab borayotgan ustoz emas. Lutsiliy ham o‘zining taraqqiyoti bilan Senekani ilhomlantirib, uni oldinga undamoqda. Ustoz va shogird bir-birini rivojlantiradigan darajaga yetgan.

Lutsiliy: “Mendan yana nimani xohlaysiz? Axir iroda hali ham o‘zimniki-ku”, deyishi mumkin. Senekaning javobi: iroda bu yerda deyarli hamma narsani anglatadi. “Ish boshlandi — demak, yarmi bitdi” degan maqoldagidan ham ko‘proq narsa iroda bilan belgilanadi.

Chunki gap insonning tashqi harakatlari haqida emas, uning ruhiga bog‘liq bo‘lgan masala haqida ketmoqda. Shuning uchun yaxshilikning katta qismi — yaxshi inson bo‘lishni chin dildan istashdir.

Ammo “yaxshi inson” deganda kim nazarda tutiladi? Senekaga ko‘ra, bu mukammallikka yetgan, o‘zini to‘liq shakllantirgan va hech qanday majburlik yoki ehtiyoj uni yomonlik qilishga majbur qila olmaydigan insondir.

Bunday insonni Seneka Lutsiliyning o‘zida ko‘rayotganini aytadi. Ammo buning uchun u bir maromda oldinga borishi va o‘z vazifasiga jiddiy yondashishi kerak.

Insonning taraqqiyoti faqat niyat yoki bilim bilan o‘lchanmaydi. Uning barcha xatti-harakatlari va so‘zlari bir-biriga mos kelishi kerak.

Ya’ni inson bir narsani gapirib, butunlay boshqacha ish qilmasligi kerak. Uning so‘zlari, qarorlari va harakatlari bir xil ruh va tamg‘aga ega bo‘lishi lozim.

Agar insonning xatti-harakatlari bir-biriga zid bo‘lsa, bu uning ichki dunyosida ham tartibsizlik borligini ko‘rsatadi. Tashqi nomuvofiqlik — ichki ruhning qiyshiqligidan dalolat.

Shuning uchun haqiqiy kamolot — insonning ichki istagi bilan tashqi xatti-harakatlari o‘rtasida uyg‘unlik paydo bo‘lishidir. Nimani yaxshi deb bilsa, shunga muvofiq yashash kerak.

Seneka Lutsiliyda bunday fazilatlar shakllanayotganini ko‘rib, undan faqat bir narsani kutadi: shu yo‘lda izchil davom etish. Iroda, harakat va so‘z bir yo‘nalishda bo‘lsa, inson asta-sekin to‘liq shakllangan yaxshi insonga aylanadi.

Maktubning asosiy xulosasi shuki: yaxshi inson bo‘lishning eng katta qismi — yaxshi bo‘lishni chin dildan istashdir.

Ammo bu istak so‘zda qolmasligi kerak. U harakatga aylanishi, insonning butun hayot tarzida namoyon bo‘lishi va so‘zlari bilan amallari uyg‘unlashishi lozim.

Xayr.

@Seneca_writes