1-maktub: Vaqtni tejash haqida.

​Lutsiliyga salom!

​Shunday yo'l tut, qadrdonim Lutsiliy: o'zingni o'zingga qaytar, shu paytgacha sendan tortib olingan, o'g'irlangan yoki shunchaki boy berilgan vaqtingni yig' va asra.

Mening so'zlarim haqiqat ekaniga o'zingni ishontir: vaqtimizning bir qismini bizdan tortib olishadi, bir qismini sezdirmasdan o'g'irlashadi, qolgani esa shunchaki oqib ketadi.

​Biroq, eng uyatli yo'qotish — beparvolik tufayli boy berilgan vaqtdir. Agar diqqat bilan qarasang, ko'rasanki, hayotimizning katta qismi yomon ishlar bilan, salmoqli qismi hech narsa qilmaslik bilan, butun hayotimiz esa biz qilishimiz kerak bo'lgan ishdan boshqa narsalar bilan o'tib ketadi.

​"Vaqtning qadriga yetadigan, kunning bahosini biladigan, har kuni o'zi o'layotganini anglaydigan biror kishini menga ko'rsata olasanmi?"

​Bizning xatoyimiz shundaki, biz o'limni kelajakda deb o'ylaymiz. Vaholanki, o'limning katta qismi allaqachon ortda qolgan: hayotimizning o'tib ketgan barcha yillari o'limga tegishlidir.
​
Shuning uchun, Lutsiliy, menga yozayotganingdek yo'l tut: har bir soatingni mahkam tut.

Agar bugungi kuningni qo'lingga olsang, ertangi kunga kamroq bog'lanib qolasan. Biz hayotni kechiktirganimiz sayin, u o'tib ketaveradi.

​Hammasi o'zgalarniki, Lutsiliy, faqat vaqt bizniki. Tabiat bizga faqat mana shu uchib ketuvchi va beqaror narsani (vaqtni) egalik qilish uchun bergan, lekin biz uni xohlagan kishimizga berib yuboramiz...

​Senga maslahatim: bor narsangni vaqtida asra. Chunki bizning ajdodlarimiz aytganidek: "Idishning tagiga yetganda tejamkorlik qilishga kech bo'ladi". Zero, idish tubida qolgan narsa nafaqat kam, balki eng sifatsiz qismidir.

​Salomat bo'l!

@Seneca_writes

2-maktub: Mutolaada tanlov va chidamlilik.

Salom, Lucilius.

Sening qat’iyating meni quvontiradi: o‘zingni rivojlantirishga intilyapsan va ruhingni mustahkamlashga harakat qilyapsan.

Ammo seni ogohlantiraman — kitoblar orasida sarson bo‘lib yuraverma. Ko‘p mualliflar ortidan quvish — beqarorlik belgisidir.

Aniq va ishonchli mualliflarni tanla va ularga chuqur kirib bor. Har kuni bir joydan boshqasiga o‘taverish foyda bermaydi. Ko‘p joyda bo‘lgan odam hech qayerda bo‘lmagandek bo‘ladi.

Shuning uchun o‘qishda ham barqaror bo‘l: oz sonli asarlarni tanlab, ularni chuqur o‘zlashtir. Ko‘p o‘qish emas, balki chuqur o‘rganish muhim.

Ko‘p kitoblar orasida adashgan odam ruhiy jihatdan mustahkam bo‘lolmaydi. U doimo o‘zgarishda bo‘ladi, lekin hech qachon shakllanmaydi. Ildizi tez-tez ko‘chirib o‘tkaziladigan o‘simlik kabi u ham o‘smaydi.

Har kuni o‘zing uchun bir foydali fikrni olib qol. Masalan, bugun men shunday xulosani tanladim: “Qashshoqlikdan qo‘rqishning o‘zi — eng katta qashshoqlikdir.”

Shuni unutma: ortiqcha narsalar insonni boy qilmaydi. Aksincha, oz narsaga qanoat qilgan odam haqiqiy boydir.

Tana qanday ovqatga muhtoj bo‘lsa, ruh ham ozuqaga muhtoj. Lekin bu ozuqa tartibli va sifatli bo‘lishi kerak.

Shuning uchun yana takrorlayman: ko‘p narsani emas, balki keraklisini o‘rgan.

Xayr.

@Seneca_writes

3-maktub: Haqiqiy va soxta do‘stlik haqida.

​Lutsiliyga salom!

​Sen menga maktublaringni bir "do'sting" orqali berib yuboribsan. Shu maktubning o'zidayoq undan ehtiyot bo'lishni, hamma gaplaringni unga aytmaslikni tayinlabsan.

Shunday qilib, birinchi jumlada uni "do'stim" degan bo'lsang, ikkinchi jumlada undan tonibsan.

​Agar sen "do'st" so'zini shunchaki odob yuzasidan, masalan, ko'chadagi uchragan odamni "janob" deb ataganimizdek yoki tanimagan odamimizni "birodar" deganimizdek ishlatayotgan bo'lsang, mayli.

Ammo agar sen o'zing to'liq ishonmaydigan odamni "do'st" deb hisoblasang, sen do'stlikning mohiyatini tushunmabsan.

​Sen do'sting bilan hamma narsani muhokama qilishing kerak, lekin undan oldin — do'stning o'zini muhokama qil (sinab ko'r).

​"Do'stlashganingdan keyin ishonishing kerak, lekin ishonishingdan oldin saralashing (hukm chiqarishing) lozim."

​Odamlar ko'pincha hamma narsani teskari qilishadi: avval do'stlashib, hamma sirini aytishadi, keyin esa biror shubha tug'ilganda u odamni sinashga tushishadi.

Uzoq vaqt o'yla: bu odamni do'stlar qatoriga qabul qilsammi yoki yo'qmi? Ammo qaror qabul qilganingdan keyin — unga butun qalbing bilan ishon. Uning yonida o'zing bilan yolg'iz qolgandek ochiq bo'l.

​Nega men do'stimning yonida biror gapimni ichimda saqlashim kerak? Nega uning huzurida o'zimni o'zimdan yashirishim lozim?

​Ba'zi odamlar borki, har qanday yo'lovchiga sirlarini aytib ketaverishadi, har qanday quloqqa ichidagilarni to'kib solishadi. Boshqalari esa aksincha, hatto eng yaqinlariga ham ishonishmaydi, hamma sirni ichiga yutib, o'zlarini qiynashadi. Ikkala yo'l ham xatodir.

Chunki hamma narsaga ishonish — yengiltaklik, hech kimga ishonmaslik esa — qattiqqo'llik (yovuzlik) belgisidir.

​Xuddi shunday, doimiy harakatda bo'ladigan (betoqat) odamlar bilan doimiy sukutda o'tiradigan (dangasa) odamlar o'rtasida ham farq bor.

Faqat tartibsizlikni (shovqinni) hayot deb bilish — bu sog'lom ruh emas, balki "yonayotgan" aqlning belgisidir. Faqat sukunatni va harakatsizlikni tinchlik deb bilish esa — tiriklik emas, balki o'limdir.

​Shuning uchun tabiatdan o'rgan: u kunni ham, tunni ham yaratgan. Sen ham harakatingda xotirjamlikni, xotirjamligingda esa harakatni (fikrni) saqlashing kerak.

Xayr.

@Seneca_writes

4-maktub — O‘lim qo‘rquvi haqida

Salom, Lucilius.

Boshlagan yo‘lingdan davom et va imkon qadar tezlash: shunda o‘zing bilan totuv, tinchlangan ongdan uzoqroq vaqt bahramand bo‘lasan.

Albatta, ongni tozalash va uni osoyishtalik holatiga keltirish jarayonining o‘zidan ham zavq olasan; ammo ong har qanday dog‘dan xoli bo‘lib, porlab turgan paytdagi tafakkur zavqi bundan ham butunlay boshqacha.

Esingda bo‘lsa kerak, bolalik kiyimlarini tashlab, erkaklar tog‘asini kiyganingda va forumga olib borilganingda qanday quvonchni his qilgansan; ammo bundan ham katta quvonch seni kutadi — bolalarcha ongni tashlab, donolik seni haqiqiy insonlar qatoriga qo‘shganida.

Chunki bizda hali bolalik emas, balki undan ham yomonroq narsa — bolalarcha xulq qolgan. Bu hol yanada og‘irroq, chunki bizda qarilik jiddiyligi bor, ammo bolalarcha, hatto go‘daklarcha ahmoqliklar ham mavjud.

Bolalar mayda narsalardan qo‘rqadi, go‘daklar soyadan qo‘rqadi, biz esa ikkisidan ham qo‘rqamiz.

Senga faqat oldinga siljish kerak; shunda tushunasan: ba’zi narsalar aynan kuchli qo‘rquv uyg‘otgani uchun kamroq qo‘rqinchlidir. Oxirgi yovuzlik bo‘lgan narsa katta yovuzlik emas. O‘lim keladi; agar u sen bilan qolib ketadigan bo‘lsa, qo‘rqinchli bo‘lardi. Ammo o‘lim yoki umuman kelmaydi, yoki keladi-da o‘tib ketadi.

“Ammo ongni hayotni mensimaslik darajasiga olib kelish qiyin,” deysan. Axir odamlar qanday arzimas sabablar bilan hayotni mensimay qo‘yishini ko‘rmaysanmi?

Biri ma’shuqasi eshigi oldida o‘zini osadi; boshqasi jahli tez xo‘jayinning haqoratlariga chiday olmaslik uchun tomdan o‘zini tashlaydi; yana biri qochib ketgach qo‘lga tushmaslik uchun o‘ziga qilich sanchadi.

Haddan tashqari qo‘rquv shunchalik kuchli bo‘lsa, fazilat ham shunchalik kuchli bo‘lishi mumkin deb o‘ylamaysanmi? Kimki umrini cho‘zish haqida ortiqcha o‘ylasa yoki ko‘p konsullik davrlarini boshdan kechirishni katta baxt deb bilsa, u hech qachon tinch hayot kechira olmaydi.

Har kuni shuni mashq qil: shunda hayotdan mamnun holda ketishga tayyor bo‘lasan. Chunki ko‘pchilik hayotga yopishib oladi — xuddi oqimda ketayotgan odam tikan va o‘tkir toshlarga yopishib olgandek.

Odamlarning ko‘pi o‘lim qo‘rquvi va hayot mashaqqatlari orasida azob bilan tebranadi: ular yashashni xohlamaydi, ammo o‘lishni ham bilmaydi.

Shuning uchun hayotingni o‘zing uchun yoqimli qil — undan xavotirni chiqarib tashla. Hech qanday yaxshilik egasini baxtli qilmaydi, agar u uni yo‘qotish ehtimoliga ko‘nikmagan bo‘lsa; ammo yo‘qolganda kamroq og‘riq beradigan narsa — yo‘qolgach sog‘inilmaydigan narsadir.

Demak, eng qudratlilarni ham uradigan zarbalarga qarshi ruhingni chiniqtir.

Masalan, Pompey ning taqdiri bir bola va bir eunux tomonidan hal qilindi; Crassus esa qo‘pol va mag‘rur parfiya tomonidan o‘ldirildi. Gaius Caesar Lepidusga boshini kesish uchun bo‘ynini tutishni buyurdi, o‘zi esa Chaereaga bo‘ynini tutdi.

Hech kimni Taqdir shunchalik yuksaltirmaganki, u avval erkalagandek darajada keyin tahdid qilmagan bo‘lsin. Uning osoyishtaligiga ishonma: dengiz bir zumda tubigacha qo‘zg‘aladi. Kema kecha tantanali suzgan bo‘lsa, bugun cho‘kib ketishi mumkin.

O‘ylab ko‘r: yo‘lovchi talonchi yoki dushman sening bo‘yningni kesishi mumkin; u xo‘jayining bo‘lmasa ham, har bir qul sen ustingda hayot va o‘lim hokimiyatiga ega.

Shuning uchun aytaman: o‘z hayotini mensimaydigan odam — sening hayotingning xo‘jayini. Uyida fitna bilan o‘ldirilganlarni esla — yashirin yoki oshkora. G‘azablangan qullar ham, g‘azablangan podshohlar kabi ko‘p odamlarni o‘ldirgan.

Demak, qo‘rqayotganingning qudrati nimada, agar har kimda seni qo‘rqitadigan kuch bo‘lsa?

“Agar dushman qo‘liga tushsang, u seni olib ketishni buyuradi,” deysan. Ha — lekin qayerga? Sen allaqachon o‘sha yo‘lga tushgansan. Nega o‘zingni aldaysan va taqdiringni endi tushunayotgandek bo‘lasan?

Ishon: tug‘ilganing kundan boshlab sen o‘sha tomonga olib borilyapsan. Agar oxirgi soatni xotirjam kutmoqchi bo‘lsak, shularni va shunga o‘xshash fikrlarni o‘ylashimiz kerak.

Endi maktubni tugataman. Bugun menga yoqqan hikmatni senga ham beraman: “Tabiat qonunlariga mos keladigan qashshoqlik — katta boylikdir.”

Bilasanmi, bu qonun bizdan nimani talab qiladi? Faqat ochlik, chanqoqlik va sovuqdan saqlanishni. Ochlik va chanqoqlikni yo‘qotish uchun boylar eshigida bosh egish, tahqirli iltifotlarga chidash, dengiz kezish yoki urush qilish shart emas; tabiat ehtiyojlari oson va qo‘l ostida.

Odamlar ortiqcha narsalar uchun ter to‘kadi — ana shu ortiqchalar kiyimlarimizni yirtadi, bizni qaritadi, begona yerlarga uloqtiradi. Yetarli narsa esa qo‘limiz ostida. Kim qashshoqlik bilan to‘g‘ri kelishuv qilgan bo‘lsa — u boydir.

Xayr.

@Seneca_writes

5-maktub — Faylasuflikning hayot tarzi haqida

Salom, Lucilius.

Seni maqtayman va shundan quvonaman: o‘qishlaringda qat’iylik ko‘rsatyapsan va hamma narsani chetga surib, har kuni yaxshiroq inson bo‘lishga intilyapsan. Men seni faqat rag‘batlantirmayman — balki iltimos qilaman: shu yo‘lda davom et.

Ammo seni ogohlantiraman: yaxshilanishdan ko‘ra ajralib turishni istaydiganlar kabi ish tutma; ya’ni kiyiming yoki turmush tarzing bilan odamlarning e’tiborini tortishga urinma.

Qo‘pol kiyim, tartibsiz soch, parvarishsiz soqol, kumush idishlardan ochiqchasiga nafratlanish, yerda yotish va shunga o‘xshash sun’iy o‘zini ko‘rsatishlardan qochish kerak.

Falsafaning o‘zi ham, hatto tinchgina olib borilganda ham, yetarlicha masxara qilinadi; agar biz yana boshqalardan keskin ajralib chiqsak, nima bo‘ladi? Ichki jihatdan har tomonlama boshqacha bo‘lishimiz kerak, ammo tashqi ko‘rinishda jamiyatga moslashishimiz lozim.

Juda hashamatli ham, juda e’tiborsiz ham kiyinma. Oltin bilan bezatilgan kumush idishlar shart emas; ammo kumush va oltinning yo‘qligini sodda hayot belgisi deb ham hisoblamaslik kerak. Keling, ommadan yuqori darajada yashashga intilaylik, lekin unga qarama-qarshi tarzda emas; aks holda, biz yaxshilamoqchi bo‘lgan odamlarni qo‘rqitib yuboramiz.

Natijada ular bizdan hech narsani o‘rganishni istamaydi, chunki hamma narsada bizga o‘xshashga majbur bo‘lib qolishdan qo‘rqadi.
Falsafa eng avvalo insonlarga yaqinlikni — ya’ni hamdardlik va ijtimoiylikni beradi. Agar biz boshqalardan keskin ajralib ketsak, bu va’damizga zid bo‘ladi.

Bizni hayratga solishi kerak bo‘lgan narsalar kulgili va jirkanch bo‘lmasin. Bizning shiorimiz — “Tabiatga muvofiq yashash”; ammo tanani qiynash, soddalikni yomon ko‘rish, ataylab iflos yurish, nafaqat oddiy, balki jirkanch ovqat yeyish — bular tabiatga zid.

Nafis taomlarni izlash hashamat belgisi bo‘lsa, odatiy va arzon narsalardan qochish ham telbalikdir. Falsafa oddiy hayotni talab qiladi, lekin azobni emas; sodda va pokiza yashash bir vaqtning o‘zida mumkin.

Men ma’qullaydigan yo‘l — o‘rtacha yo‘l: hayotimiz donishmand yo‘li bilan oddiy odamlar yo‘li o‘rtasida muvozanatda bo‘lsin; hamma uni qadrlasin, lekin tushunsin ham.

“Demak, boshqalar kabi yashaymizmi? Hech qanday farq bo‘lmaydimi?” Yo‘q, katta farq bo‘ladi. Diqqat bilan qaragan odam bizning boshqalardan farq qilishimizni ko‘radi. Uyimizga kelgan odam bizni emas, buyumlarimizni emas, aynan bizni qadrlasin.

Loy idishdan kumushdek foydalana olgan odam buyukdir; ammo kumushni loydek ishlata olgan odam ham shunchalik buyukdir.

Boylikka bardosh bera olmaslik — beqaror ong belgisi.

Bugungi foydani ham senga yetkazmoqchiman. Hecato yozuvlaridan shuni topdim: istaklarni cheklash qo‘rquvni ham davolaydi. U shunday deydi: “Umid qilishni to‘xtat — shunda qo‘rquv ham yo‘qoladi.” Sen: “Qanday qilib bunday qarama-qarshi narsalar birga bo‘lishi mumkin?” deb so‘rarsan. Mana qanday: ular qarama-qarshi ko‘rinsa ham, aslida bog‘liqdir.

Zanjir qanday mahbusni ham, uni qo‘riqlayotgan askarni ham bog‘lasa, umid va qo‘rquv ham shunday birga yuradi; qo‘rquv umid ortidan keladi.

Bunga hayron emasman: ikkalasi ham kelajak haqida o‘ylab bezovta bo‘ladigan ongga tegishli. Bu ikki yomonlikning asosiy sababi — biz hozirgi zamonga moslashmasdan, fikrlarimizni uzoqqa yuborishimizdir. Shunday qilib, insoniyatning eng buyuk ne’mati — oldindan ko‘ra bilish — buzilib ketadi.

Hayvonlar ko‘rgan xavfidan qochadi va undan qutulgach, tinchlanadi; biz esa kelajak va o‘tmish bilan o‘zimizni qiynaymiz. Ko‘plab ne’matlarimiz o‘zimizga zarar keltiradi: xotira qo‘rquv azoblarini qayta tiriltiradi, bashorat esa ularni oldindan keltiradi. Faqat hozirgi lahza hech kimni baxtsiz qilmaydi.

Xayr.

@Seneca_writes

6-maktub — Bilimni ulashish haqida

Salom, Lucilius.

Sezyapman, azizim, men nafaqat tuzatilayapman, balki o‘zgarayapman. Ammo hali o‘zimga to‘liq ishonch bermayman va ichimda o‘zgartirilishi kerak bo‘lgan hech narsa qolmadi deb o‘ylamayman.

Albatta, hali ko‘p jihatlar bor — ba’zilarini mustahkamlash, ba’zilarini yumshatish, ba’zilarini esa yanada rivojlantirish kerak. Aynan shuning o‘zi ruhim yaxshiroq tomonga o‘zgarganining dalilidir: u endi avval bilmagan nuqsonlarini ko‘ra olyapti. Ba’zan bemor odam o‘zining kasalligini anglagani uchun tabriklanadi.

Shuning uchun men bu kutilmagan o‘zgarishimni senga yetkazmoqchiman; shunda do‘stligimizga yanada mustahkamroq ishonch hosil qilaman — umid, qo‘rquv yoki manfaat buzolmaydigan haqiqiy do‘stlik, odamlar u uchun va uning ichida o‘limga ham rozi bo‘ladigan do‘stlik.

Men senga shunday odamlarni ko‘rsata olaman: ularda do‘st bo‘lgan, ammo do‘stlik bo‘lmagan; ammo ruhlar bir xil ezgu intilishlar asosida birlashgan joyda bunday hol bo‘lishi mumkin emas. Nega? Chunki bunday insonlar hamma narsani umumiy deb biladi — ayniqsa, dardlarini.

Har kuni qanday aniq taraqqiyot qilayotganimni tasavvur ham qila olmaysan.

Sen: “Topgan foydali narsalaringdan menga ham ulash,” deganingda, men shunday javob beraman: men bu ne’matlarning barchasini senga berishni istayman va o‘rganishdan xursandman — o‘rgatish uchun. Agar men uni faqat o‘zim uchun saqlashim kerak bo‘lsa, qanchalik foydali yoki mukammal bo‘lmasin, hech narsa menga yoqmaydi.

Agar donolik menga faqat saqlash sharti bilan berilsa, men undan voz kechgan bo‘lardim. Hech qanday yaxshilik do‘stlar bilan bo‘lishilmasa, yoqimli emas.

Shuning uchun men senga kitoblarning o‘zini yuboraman; foydali joylarni izlab vaqt yo‘qotmasliging uchun ayrim parchalarni belgilab qo‘yaman — shunda to‘g‘ridan-to‘g‘ri men ma’qullagan va qadrlagan joylarga murojaat qilasan. Ammo, albatta, tirik ovoz va birga yashash yaqinligi yozma so‘zdan ko‘ra ko‘proq foyda beradi.

Sen voqea ichiga kirishing kerak: birinchidan, odamlar quloqlariga qaraganda ko‘zlariga ko‘proq ishonadi; ikkinchidan, nasihatlarga ergashish yo‘li uzun, namunaga ergashish esa qisqa va samarali.

Cleanthes Zeno of Citium ning haqiqiy aksiga aylana olmas edi, agar faqat uning ma’ruzalarini tinglaganida; u uning hayotida yashadi, yashirin niyatlarini ko‘rdi va u o‘z qoidalariga amal qiladimi-yo‘qmi, kuzatdi. Plato, Aristotle va boshqa donishmandlar Socrates ning so‘zlaridan ko‘ra uning xulqidan ko‘proq foyda oldilar. Epicurus maktabi emas, balki bir tom ostida birga yashash Metrodorus, Hermarchus va Polyaenus ni buyuk qildi.

Shuning uchun seni chaqiraman — faqat foyda olish uchun emas, balki foyda berish uchun ham; biz bir-birimizga katta yordam bera olamiz.

Ayni paytda men senga kundalik kichik ulushimni berib turishim kerak. ​Bugungi sovg'am esa Gekatondan: "O'zimga nima foyda keltirdim, deb so'rayapsanmi? Men o'zimga do'st bo'lishni o'rgandim".

Bu haqiqatan ham katta yutuqdir: bunday odam hech qachon yolg‘iz bo‘lmaydi. Shubhasiz, bunday inson butun insoniyatga do‘stdir.

Xayr.

@Seneca_writes

7-maktub — Olomon haqida

Salom, Lucilius.

Mendan nimadan ayniqsa saqlanish kerakligini so‘raysanmi? Men aytaman: olomondan. Chunki hozircha sen o‘zingni ular orasida xavfsiz tutishingga ishonch yetarli emas.

Hech bo‘lmaganda, o‘z zaifligimni tan olaman: men tashqariga qanday xarakter bilan chiqsam, uyga hech qachon aynan o‘sha holatda qaytmayman.

Ichimda zo‘rg‘a tinchlantirgan narsalarimdan ayrimlari yana bezovta bo‘ladi; yenggan dushmanlarimdan ba’zilari yana qaytib keladi. Uzoq vaqt kasal bo‘lgan va zaiflashib qolgan bemorni uydan tashqariga olib chiqish kasalligining qaytalanishiga sabab bo‘lgani kabi, bizning ruhimiz ham uzoq davom etgan kasallikdan tuzalayotgan paytda shunday ta’sirlanadi.

Olomon bilan aralashish zararli; chunki shunday odam yo‘qki, u bizdagi biror illatni jozibador qilib ko‘rsatmasin, uni bizga singdirmasin yoki o‘zimiz sezmagan holda bizni uning ta’siriga tushirmasin. Albatta, biz aralashadigan olomon qanchalik katta bo‘lsa, xavf ham shunchalik katta bo‘ladi.

Ammo yaxshi xulq-atvor uchun hech narsa tomoshalarda bekor o‘tirish odatichalik zararli emas. Chunki aynan o‘sha yerda illat bizning oldimizga zavq orqali sezdirmay kirib keladi.

Nima demoqchi ekanimni tushunyapsanmi? Shuni demoqchiman: men odamlar orasida bo‘lganim uchun uyga avvalgidan ko‘ra ochko‘zroq, shuhratparastroq, nafsga beriluvchanroq, hatto shafqatsizroq va insoniylikdan uzoqroq bo‘lib qaytaman.

Tasodifan tush paytidagi bir tomoshaga bordim. Men u yerda biroz ko‘ngilochar narsa, hazil-mutoyiba va hordiq bo‘ladi, deb o‘ylagandim — odamlarning ko‘zlari o‘z tengdoshlarining qirg‘inidan biroz dam oladigan tomosha bo‘ladi, deb kutgandim.

Ammo buning aksi bo‘ldi. Avvalgi janglarda hech bo‘lmaganda rahm-shafqatning biror izi bor edi; endi esa barcha mayda-chuyda narsalar chetga surilgan va bu sof qotillik edi.

Odamlarda hech qanday himoya quroli yo‘q. Ular har tomondan keladigan zarbalarga ochiq va hech kim bekorga zarba bermaydi.

Ko‘pchilik bu tomoshani odatdagi ikki jangchining kurashi yoki tomoshabinlarning iltimosiga ko‘ra o‘tkaziladigan janglardan afzal ko‘radi.

Albatta, shunday qiladi: bu yerda qurolni qaytaradigan dubulg‘a ham, qalqon ham yo‘q. Himoya nima uchun kerak? Mahorat nima uchun kerak? Bularning barchasi faqat o‘limni kechiktirishdan iborat.

Ertalab odamlarni sherlar va ayiqlarga tashlashadi; tush paytida esa ularni tomoshabinlarning o‘ziga tashlashadi. Tomoshabinlar qotilning o‘zi navbatdagi qurbon bilan yuzma-yuz kelishini talab qiladi.

Keyin esa eng so‘nggi g‘olibni yana bir qirg‘in uchun saqlab qo‘yishadi. Har bir jangning yakuni — o‘lim, vositalari esa — olov va qilich. Arena bo‘sh turgan paytda ham bunday ishlar davom etadi.

Sen e’tiroz bildirishing mumkin: “Ammo u yo‘lto‘sar edi; u odam o‘ldirgan!” Xo‘sh, bundan nima? Mayli, qotil sifatida u bunday jazoga loyiq bo‘lgan, deylik. Ammo, bechora, sen qanday jinoyat qildingki, mana shu tomoshani o‘tirib ko‘rishga loyiq bo‘lding?

Ertalab ular baqirishardi: “Uni o‘ldir! Savala! Yoqib yubor! Nega u qilichga bunchalik qo‘rqoqona qarshi chiqyapti? Nega u bunchalik kuchsiz zarba beryapti?

Nega u mardlarcha o‘lmayapti? Uni yaralariga qarshi borishga majbur qiladigan qilib savala! Zarba berayotganda ko‘kraklari ochiq bo‘lsin, ular zarbani yalang‘och ko‘krak bilan qabul qilsin!”

Tomosha tanaffusga to‘xtaganida esa ular: “Shu orada biroz tomoq kesib turaylik, hech bo‘lmaganda nimadir sodir bo‘lib tursin!” — deb e’lon qilishadi.

Kel, hech bo‘lmaganda mana shu haqiqatni tushunmaysanmi: yomon namuna uni ko‘rsatayotgan odamning o‘ziga ham ta’sir qiladi.

Xudoga shukr qilamanki, sen shafqatsizlikni o‘rgana olmaydigan odamga shafqatsizlikni o‘rgatyapsan.

To‘g‘rilikda mustahkam tura olmaydigan yosh xarakter olomondan himoya qilinishi kerak; ko‘pchilik tomoniga o‘tib ketish juda oson. Hatto Suqrot, Cato the Younger va Laelius ham o‘zlariga o‘xshamagan olomon oldida axloqiy kuchlaridan larzaga kelishlari mumkin edi.

Bu shuni ko‘rsatadiki, hech birimiz, qanchalik o‘z qobiliyatlarimizni rivojlantirgan bo‘lmaylik, ortidan shunchalik katta “saf” ergashib kelayotgan illatlar bosimiga bardosh bera olmaymiz.

Bitta ortiqcha lazzatlanish yoki ochko‘zlikning o‘zi ham katta zarar keltiradi. Agar yaqin do‘sting hashamatparast bo‘lsa, u bizni sezilmasdan zaiflashtiradi va yumshatadi; agar qo‘shning boy bo‘lsa, u bizdagi ochko‘zlikni uyg‘otadi; agar hamrohing g‘iybatchi bo‘lsa, o‘zi zang bosgan bo‘lsa ham, biz beg‘ubor va samimiy bo‘lsak ham, uning zangidan ozgina bizga ham yuqadi.

Unda butun dunyo birgalikda insonning xarakteriga hujum qilsa, uning ta’siri qanday bo‘lishini tasavvur qil! Sen yo dunyoga taqlid qilishing, yo undan nafratlanishing kerak bo‘ladi.

Ammo bu ikkala yo‘ldan ham qochish kerak. Ular ko‘pchilik bo‘lgani uchun yomonlikka taqlid qilma; o‘zingga o‘xshamagani uchun ko‘pchilikdan nafratlanma.

Imkon qadar o‘zingning ichingga chekin. Seni yaxshiroq inson qiladigan odamlar bilan muloqot qil. O‘zing yaxshilay oladigan odamlarni ham yoningga ol. Bu jarayon ikki tomonlama: inson o‘rgatar ekan, o‘zi ham o‘rganadi.

Qobiliyatlaringni namoyish qilishga bo‘lgan g‘urur seni omma oldiga chiqishga, hamma uchun nutq so‘zlashga yoki ma’ruza qilishga undamasin.

Albatta, agar senda shunday olomonga mos keladigan bilim va mazmun bo‘lganida, men buni ma’qullagan bo‘lardim. Ammo hozircha ularning orasida seni tushuna oladigan odam yo‘q.

Balki yo‘lingda bir-ikki kishi uchrar; ammo hatto ularni ham sen o‘zing shakllantirishing va tarbiyalashing kerak bo‘ladi, toki ular seni tushuna olsin. Sen: “Unda men bularning barchasini nima uchun o‘rgandim?” — deyishing mumkin.

Ammo o‘z mehnatingni behuda ketdi deb o‘ylama. Sen bu narsalarni avvalo o‘zing uchun o‘rganding.

Ammo bugun faqat o‘zim uchun o‘rganib qolmaslik uchun, mazmuni bir-biriga yaqin bo‘lgan uchta ajoyib hikmatni sen bilan bo‘lishaman.

Ulardan bittasini bu maktub orqali qarzimning to‘lovi sifatida beraman, qolgan ikkitasini esa oldindan berilayotgan hissam deb qabul qil.

Demokrit shunday deydi:
“Bir inson men uchun olomon qanchalik ahamiyatli bo‘lsa, olomon ham men uchun bir insonchalik ahamiyatli.”

Yana bir hikmatni ham kimdir juda chiroyli aytgan, ammo uning muallifi kimligi noma’lum. Undan nima uchun shuncha o‘qish va izlanishni juda ozchilikka yetib boradigan san’atga sarflayotgani so‘ralganida, u shunday javob bergan:

“Men ozchilik bilan ham mamnunman, bir kishi bilan ham mamnunman, hatto hech kim bo‘lmasa ham mamnunman.”

Uchinchi hikmat esa — e’tiborga juda loyiq — Epicurus tomonidan o‘zining ilmiy hamrohlaridan biriga yozilgan:
“Men bu maktubni ko‘pchilik uchun emas, sen uchun yozyapman; har birimiz ikkinchimiz uchun yetarlicha tinglovchimiz.”

Bu so‘zlarni qalbingga joyla, Lucilius. Shunda ko‘pchilikning olqishidan keladigan zavqni mensimay qo‘yasan. Ko‘pchilik seni maqtayapti. Ammo agar sen ko‘pchilik tushuna oladigan odam bo‘lsang, o‘zingdan mamnun bo‘lish uchun bunga qanday asos bor?

Sening yaxshi fazilatlaring tashqariga emas, ichkariga qaragan bo‘lishi kerak.

Xayr.

@Seneca_writes

8-maktub — Faylasufning chekinishi haqida

Salom, Lucilius.

​"Sen menga odamlardan qochishni, o‘z-o‘zingga chekinishni va o‘z vijdoning bilan qolishni maslahat beryapsan-u, lekin o‘zing nima qilyapsan? Sening o‘tmishdagi nasihatlaring qayerda qoldi?

Men senga gohida tavsiya qilayotgandek ko‘rinadigan bu yo‘lning maqsadi shuki: o‘zimni yopib, eshikni qulflashim orqali ko‘proq odamlarga yordam bera olishni istayman.
Men biror kunimni bekorchilikda o‘tkazmayman. Hatto tunning bir qismini ham o‘qishga ajrataman.

Uyquga vaqt bermayman, faqat zarurat tug‘ilganda unga bo‘ysunaman. Ko‘zlarim uyg‘oqlikdan charchab, yumilishga tayyor bo‘lganida ham, ularni ishini davom ettirishga majbur qilaman.

Men nafaqat odamlardan, balki ishlardan ham, ayniqsa o‘z ishlarimdan chekindim. Men kelajak avlodlar uchun ishlayapman: ularga yordam berishi mumkin bo‘lgan ayrim fikrlarni yozib qoldiryapman.

Foydali dorilarga o‘xshatish mumkin bo‘lgan sog‘lom va foydali maslahatlar bor. Men ularni yozib qo‘yyapman, chunki o‘zimning yaralarimni davolashda ulardan foyda topdim.

Balki ular yaralarimni butunlay tuzatmagandir, ammo hech bo‘lmaganda ularning yanada kengayishiga yo‘l qo‘ymadi.

Men boshqa odamlarga to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatyapman — hayotimning ancha kech davrida, uzoq vaqt adashib yurishdan charchaganimdan keyin topgan yo‘limni.

Men ularga aytaman:
“Olomonga yoqadigan har qanday narsadan qoching! Taqdirning sovg‘alaridan saqlaning! Taqdir sizga olib kelgan har qanday yaxshilik qarshisida shubha va ehtiyotkorlik bilan to‘xtang.

Chunki aldamchi umidlarga hayvonlar va baliqlar aldanadi. Siz bularni ‘Taqdirning sovg‘alari’ deb ataysizmi?

Ular — tuzoqlardir.
Orangizdan xavfsiz hayot kechirishni istagan har bir kishi, imkon qadar Taqdirning bu yopishqoq tuzoqlaridan qochishi kerak. Biz, ayniqsa shu jihatdan baxtsiz insonlar, ularga aldanamiz: ularni qo‘limizda ushlab turibmiz deb o‘ylaymiz, aslida esa ular bizni o‘z qo‘llarida ushlab turadi.”

Bunday hayot yo‘li bizni tik va xavfli jarliklarga olib boradi, bunday balandlikdagi hayot esa oxir-oqibat qulash bilan tugaydi.

Bundan tashqari, omad bizni yon tomonga sura boshlaganida, farovonlikning bosimiga qarshi tura olmaymiz. Hatto kemani hech bo‘lmaganda o‘z yo‘lida ushlab qolgan holda yoki bir yo‘la butunlay pastga tushib ketgan holda ham qutula olmaymiz.

Taqdir kemamizni shunchaki ag‘darib yubormaydi — uning tumshug‘ini suv ostiga botiradi va bizni qoyalar tomon urib yuboradi.

Shunday ekan, hayotning mana shu sog‘lom va foydali qoidasiga mahkam yopishib ol: tanaga faqat yaxshi sog‘liq uchun zarur bo‘lgan darajadagina e’tibor ber.

Tanaga nisbatan qattiqqo‘lroq bo‘lish kerak, toki u ongga bo‘ysunmaydigan bo‘lib qolmasin.

Ochlikni ketkazish uchun ovqatlan.
Chanqoqni qondirish uchun ich.
Sovuqdan himoyalanish uchun kiyin.
Faqat noqulaylikdan himoyalanish uchun uy-joy qur.

Uyning tuproqdan qurilganmi yoki turli rangdagi chetdan keltirilgan marmardan qurilganmi — buning ahamiyati juda kam. Shuni tushun: odamni somon tom ham xuddi oltin tom kabi himoya qiladi.

Foydasiz mehnat bilan yaratiladigan bezak va go‘zallik buyumlarining barchasini mensima. Va shuni o‘yla: hayratga loyiq yagona narsa — ruhdir. Chunki ruh buyuk bo‘lsa, uning uchun hech narsa haddan tashqari buyuk emas.

Men o‘zim bilan va kelajak avlodlar bilan shu tarzda suhbatlashayotganimda, sudda advokat sifatida qatnashganimdan, vasiyatnomaga muhr bosganimdan yoki senatdagi biror nomzodni so‘z yoki amal bilan qo‘llab-quvvatlaganimdan ko‘ra ko‘proq yaxshilik qilayotganimni o‘ylamaysanmi?

Ishon menga: hech narsa qilmayotgandek ko‘rinadigan odamlar aslida eng katta ishlar bilan band bo‘lishadi. Ular bir vaqtning o‘zida ham o‘tkinchi, ham abadiy narsalar bilan shug‘ullanishadi.

Ammo to‘xtashim va odatdagidek bu maktubga ham o‘z hissamni qo‘shishim kerak. Bu safar to‘lov o‘z mulkimdan bo‘lmaydi, chunki men hali ham Epicurus dan o‘rganishda davom etyapman. Bugun uning asarlarida quyidagi jumlani o‘qidim: “Agar haqiqiy erkinlikdan bahramand bo‘lishni istasang, Falsafaning quli bo‘lishing kerak.”

Unga bo‘ysungan va o‘zini unga topshirgan odam kutib o‘tirmaydi — u shu zahoti ozod qilinadi. Chunki Falsafaga xizmat qilishning o‘zi — erkinlikdir.

Ehtimol, sen mendan: “Nega o‘zimizning maktabimizdan emas, Epicurus ning shunchalik ko‘p hikmatli so‘zlarini keltirasan?” deb so‘rarsan.

Ammo nima uchun ularni faqat Epikurning so‘zlari deb qarashimiz kerak? Nega ularni umumiy mulk deb hisoblamasligimiz kerak? Qancha shoirlar faylasuflar tomonidan ilgari aytilgan yoki kelajakda aytilishi mumkin bo‘lgan fikrlarni o‘z asarlarida ifodalagan!

Men tragediyachilar va milliy dramalarimiz mualliflariga to‘xtalib ham o‘tirmayman. Ularning asarlari ham jiddiy bo‘lib, komediya bilan tragediya o‘rtasida turadi.

Mim san’atida qancha dono misralar yashirinib yotibdi! Publilius Syrus ning shunchalik ko‘p misralari borki, ularni nafaqat oddiy aktyorlar, balki tragediya aktyorlari ham aytishga arziydi.

Uning falsafaga, ayniqsa hozirgina gaplashgan mavzumizga oid bir misrasini keltiraman. U Taqdir bergan narsalarni o‘z mulkimizning bir qismi deb hisoblamasligimiz kerakligini aytadi: “Sen istak bilan qo‘lga kiritgan narsangning o‘zi hamon sen uchun begona.”

Sen o‘zing ham xuddi shu fikrni bundan ancha chiroyli va qisqa ifodalaganding: “Taqdir seniki qilgan narsa aslida seniki emas.” Yana sen bundan ham chiroyliroq aytgan uchinchi fikringni ham tashlab ketmayman: “Berilishi mumkin bo‘lgan yaxshilik tortib olinishi ham mumkin.”

Buni xarajatlar ro‘yxatiga yozmayman, chunki men bularni sening o‘z xazinangdan olib, yana senga qaytaryapman.

Xayr.

@Seneca_writes

9-maktub — Falsafa va do‘stlik haqida

Salom, Lucilius.

Sen Epikur bir maktubida donishmand o‘ziga o‘zi yetarli bo‘lgani uchun do‘stlikka muhtoj emas deb hisoblaydiganlarni tanqid qilganida haqmi-yo‘qmi, bilishni istaysan.

Epikur bu e’tirozni Stilbo va oliy yaxshilikni hech qanday tuyg‘uni sezmaydigan ruh deb biluvchilar (kiniklar)ga qarshi bildirgan.

Yunoncha “his qilmaslik” tushunchasini lotincha impatientia so‘zi bilan ifodalasa, noto‘g‘ri tushunish yuzaga kelishi mumkin. Biz yomonlikni his qilishdan va azobdan ustun turuvchi ruhni nazarda tutamiz. Bizning donishmandimiz kulfatni his qiladi, lekin uni yengadi; ularning donishmandi esa uni hatto his etmaydi. Shunga qaramay, ikkala maktab ham donishmandning o‘ziga o‘zi yetarli ekanini tan oladi.

Donishmand to‘liq va mustaqil yashash uchun o‘ziga yetarlidir. Agar u kasallik yoki urush sabab qo‘lidan yoxud ko‘zidan ayrilsa, qolgan tana a’zolari bilan kifoyalanib, o‘z hayotidan mamnun bo‘lib yashayveradi. U bu a’zolarini yo‘qotishni afzal ko‘rmaydi, ammo ularsiz qolganda ham qayg‘uga batamom botmaydi.

Donishmand do‘stlarsiz yashay olgani uchun o‘ziga yetarlidir. “Yashay oladi” deganim — u do‘stining yo‘qolishini og‘ishmay, xotirjamlik bilan ko‘tara oladi deganidir.

Haykaltarosh Phidias haykali buzilsa, darhol boshqasini qura olgani kabi, donishmand ham do‘st orttirish san’atini mukammal egallagani uchun yo‘qotgan do‘stining o‘rnini tezda to‘ldira oladi.

Do‘stni qanday qilib tezda orttirish haqida Hecato shunday deydi: “Senga dorilarsiz va sehr-jodusiz bir sevgi ichimligini ko‘rsataman: agar sevilishni istasang, sev”.

Do‘stlikni saqlab qolishda ham, yangisini orttirishda ham katta zavq bor. Attalus aytganidek, do‘st orttirish uni saqlashdan yoqimliroq, xuddi rassom uchun rasm chizish jarayonining o‘zi bitgan rasmni tomosha qilishdan ko‘ra jo‘shqinroq zavq bergani kabi.

Donishmand o‘zining ezgu va oliyjanob fazilatlari harakatsiz qolib ketmasligi, amalda qo‘llanishi uchun do‘st orttiradi. U Epikur aytganidek “kasal bo‘lganda yonida o‘tiradigan yoki qamoqqa tushsa yordam beradigan” odam uchun emas, balki o‘zi do‘stining kasal yotog‘ida o‘tirishi va asirlikdagi do‘stini ozod qilishi uchun do‘st istaydi.

Faqat o‘z shaxsiy manfaatini o‘ylab do‘stlashgan odam noto‘g‘ri hisob-kitob qiladi. Bular “yaxshi kun do‘stlari”dir; foyda uchun tanlangan inson faqat foydasi tegib turgandagina yonida bo‘ladi.

Birinchi kulfat va zanjir jaranglashidayoq bunday do‘stlar uni tashlab qochadi yoki sotadi. Do‘stlikni manfaat evaziga boshlagan kishi, manfaat tugagach uni to‘xtatadi.

Men do‘stim uchun o‘lishim, u bilan surgunga ketishim va uning hayoti uchun o‘z hayotimni xavfga qo‘yish uchun do‘st orttiraman. Faqat qulaylik va natijaga qaraydigan munosabat do‘stlik emas, balki oddiy savdo-sotiqdir. Haqiqiy sevgi va do‘stlik moddiy manfaatdan xoli holda, go‘zallik va ezgulikka intilish bilan ruhni yondiradi.

Do‘stlik o‘zining o‘zi uchun izlanishi kerak, shuning uchun o‘ziga o‘zi yetarli bo‘lgan odam ham uni izlaydi. U do‘stlikni foyda umidida emas yoki Taqdirning beqarorligidan qo‘rqib emas, balki uni oliy va buyuk bir go‘zallik deb bilgani uchun izlaydi.

“Donishmand o‘ziga o‘zi yetarli” degani u jamiyatdan ajralib yashashi kerak degani emas. U baxtli hayot kechirish uchun o‘ziga o‘zi yetarlidir, ammo shunchaki mavjud bo‘lish uchun unga ko‘p narsalar kerak.

Yashash uchun ko‘p yordam zarur, ammo baxtli bo‘lish uchun faqat Taqdirni mensimaydigan to‘g‘ri va mustahkam ruh yetarlidir.

Chrysippus aytganidek, donishmand hech narsaga muhtoj emas (in want of nothing), lekin ko‘p narsalarga ehtiyoji bor (needs many things). Nodon esa hech narsadan foydalanishni bilmagani uchun ehtiyoj sezmaydi, ammo hamma narsaga muhtojdir.

Donishmandga qo‘l, ko‘z va kundalik buyumlar kerak, ammo uning baxti busiz ham to‘kis bo‘la olgani uchun u hech narsaga muhtoj emas.

Agar donishmand qamoqqa tushsa yoki kimsasiz orolda yolg‘iz qolsa, u xuddi dunyo parchalanib Tabiat dam olayotgan paytdagi Yupiter kabi o‘z ichiga chekinadi va o‘z fikrlari bilan yashaydi.

U o‘ziga o‘zi yetarli bo‘la turib uylanadi, farzand o‘stiradi. Uni odamlar orasiga yetaklaydigan narsa xudbinlik emas, balki insonga xos bo‘lgan tabiiy ijtimoiylik va do‘stlikka bo‘lgan ichki intilishdir.

Donishmand do‘stlarini o‘zidan ham ustun qo‘yishi mumkin, ammo uning haqiqiy boyligi bari-bir o‘z ichida saqlanadi. Vatani vayron bo‘lib, oilasini yo‘qotgan faylasuf Stilbodan dushman hukmdori Demetrius biror narsa yo‘qotdingmi deb so‘raganda, u: “Mening barcha boyliklarim o‘zim bilan!” deb javob bergan. U o‘zidan tortib olinishi mumkin bo‘lgan hech narsani haqiqiy boylik deb bilmagan.

Stilbo kabi Stoik faylasuf ham yonayotgan shaharlar va vayronagarchiliklar ichidan o‘z boyliklarini daxlsiz olib o‘ta oladi, chunki u o‘ziga o‘zi yetarlidir.

Epikurning o‘zi ham shunday deydi: “O‘zida bor narsani eng katta boylik deb bilmagan odam butun dunyoning hukmdori bo‘lsa ham, baxtsizdir”. Yani, inson butun dunyoni boshqarishi mumkin, ammo o‘zini to‘liq baxtli his qilmasa — u baxtsizdir.

Insonning o‘z holati haqida nima deyishi emas, ich-ichidan nimani his qilishi muhim. Bir kunlik tuyg‘u emas, balki doimiy ichki holat hal qiluvchidir. Faqat donishmand inson o‘z ichki dunyosidan to‘liq mamnun bo‘lib yashay oladi.

Nodon esa doimo o‘z-o‘zidan zerikish va ichki bezovtalikda umr o‘tkazadi.

Xayr.

@Seneca_writes

10-maktub — “O‘z-o‘zi bilan yashash haqida”

Salom, Lucilius.

Ha, men o‘z fikrimni o‘zgartirmayman: ko‘pchilikdan qoch, ozchilikdan qoch, hatto bitta odamdan ham qoch. Men seni kim bilandir bo‘lishishingni istaydigan biror odamni bilmayman.

Bu bilan sen haqingda qanday fikrda ekanimni ko‘r: men seni o‘zing bilan yolg‘iz qoldirishga jur’at etaman. Aytishlaricha, avvalgi maktubimda tilga olgan Stilboning shogirdi Crates of Thebes yolg‘iz ketayotgan bir yosh yigitni ko‘rib, undan:

“Nega yolg‘iz o‘zing yuribsan?” deb so‘ragan.

Yigit:
“Men o‘zim bilan suhbatlashyapman,” deb javob bergan.

Shunda Krates:
“Unda ehtiyot bo‘l, o‘zingni yaxshi kuzat; sen yomon odam bilan suhbatlashyapsan!” degan.

Insonlar motamda bo‘lganlarida yoki biror narsadan qo‘rqayotganlarida, biz odatda ularni kuzatib turamiz, toki yolg‘izlikdan noto‘g‘ri foydalanib qo‘ymasalar.

O‘ylamay ish qiladigan odamni yolg‘iz qoldirmaslik kerak. Bunday paytda u faqat ahmoqona rejalar tuzadi va o‘zi yoki boshqalar uchun kelajakdagi xavflarni ko‘paytiradi.

U ichidagi tuban istaklarini ishga soladi. Qo‘rquv yoki uyat ilgari bostirib turgan narsalar endi uning ongida yuzaga chiqadi. U jasoratini keskinlashtiradi, ehtiroslarini qo‘zg‘atadi va g‘azabini kuchaytiradi.

Oxir-oqibat, yolg‘izlik beradigan yagona foyda — hech kimga ishonmaslik va guvohlardan qo‘rqmaslik odati — ahmoq odam uchun yo‘qoladi. Chunki u oxir-oqibat o‘zini o‘zi fosh qiladi.

Shuning uchun sen haqingdagi umidlarimni, aniqrog‘i, o‘zimga bergan va’damni ko‘r: umid — noaniq yaxshilikning nomi, xolos.

Men seni o‘zingdan ko‘ra boshqa birov bilan birga bo‘lishingni afzal ko‘radigan biror odamni bilmayman.

Sen bir vaqtlar qanday katta ruh bilan ayrim fikrlarni aytganingni va ularning naqadar kuchli bo‘lganini eslayman.
Men darhol o‘zimni tabriklab dedim: “Bu so‘zlar shunchaki lab chetidan chiqmagan. Bu gaplarning mustahkam asosi bor. Bu odam ko‘pchilikka o‘xshamaydi; u o‘zining haqiqiy manfaatiga e’tibor beradi.”

Shunday gapir va shunday yashagin. Hech narsa seni pastga tortib qolishiga yo‘l qo‘yma. Avvalgi duolaringga kelsak, endi xudolardan ularga javob berishni so‘ramasang ham bo‘ladi. Yangi duolar qil. Sog‘lom aql va yaxshi sog‘liqni so‘ra — avvalo ruhing, keyin tanang uchun.

Albatta, bu duolarni tez-tez qilishing kerak. Xudoga dadillik bilan murojaat qil. Undan boshqa birovga tegishli bo‘lgan narsani so‘ramaysan.

Ammo odatimga ko‘ra, bu maktub bilan birga senga kichik bir sovg‘a ham yuborishim kerak. Men Athenodorus Cananites asarlarida quyidagi haqiqiy fikrni topdim:

“Bilgilki, sen barcha istaklardan ozod bo‘lgan bo‘lasan, qachonki Xudodan faqat ochiqchasiga so‘rashing mumkin bo‘lgan narsalarnigina so‘raydigan darajaga yetgan bo‘lsang.”

Ammo odamlar naqadar ahmoqona ish qilishadi!
Ular osmonga eng tuban va yashirin istaklarini pichirlab aytishadi; agar kimdir ularni eshitib qolsa, darhol jim bo‘lishadi. Odamlar bilishini istamagan narsalarini Xudoga aytishadi.

Shunday ekan, senga mana bunday foydali maslahat berish mumkin deb o‘ylamaysanmi?

“Odamlar orasida xuddi Xudo seni ko‘rib turgandek yashagin; Xudo bilan esa xuddi odamlar seni tinglayotgandek gaplashgin.”

Xayr.

@Seneca_writes

11-maktub — “Kamtarlik va uyatchanlik haqida"

Salom, Lucilius.

Sening do‘sting bilan suhbatlashdim.

U qobiliyatli yigit ekan; uning dastlabki so‘zlaridayoq qanday ruh va tushunchaga ega ekanini, shuningdek, allaqachon qanday yutuqlarga erishganini ko‘rsatdi. U menga o‘zining kelajakdagi imkoniyatlaridan darak berdi va bunga munosib javob bera olishiga ishonaman.

U gaplarini oldindan o‘ylab tayyorlamagan, kutilmaganda, tayyorgarliksiz gapirdi. O‘zini qo‘lga olishga harakat qilganida esa yosh yigit uchun yaxshi belgi bo‘lgan uyatchanlik qizarishini zo‘rg‘a yashira oldi. Yuziga tarqalgan qizarish go‘yo uning ich-ichidan ko‘tarilayotgandek edi.

Ishonchim komilki, u fe’l-atvorini mustahkamlab, barcha kamchiliklaridan xalos bo‘lib, donishmandlikka erishganidan keyin ham qizarishga moyilligi unda qoladi.

Chunki hech qanday donishmandlik tananing tabiiy zaifliklarini butunlay yo‘q qila olmaydi. Tug‘ma va tabiatan bizga berilgan narsani mashq orqali yumshatish mumkin, ammo butunlay yengib bo‘lmaydi.

Eng ishonchli va tajribali notiq ham omma oldida gapirayotganida, go‘yo charchagandek yoki haddan tashqari qizib ketgandek, ko‘pincha terlab ketadi.

Ba’zilar gapirish uchun o‘rnidan turganida tizzalari titraydi. Men tishlari taqillaydigan, tili kalimaga kelmay qoladigan, lablari titraydigan odamlarni ham bilaman.

Mashq va tajriba bunday odatlarni butunlay yo‘q qila olmaydi. Tabiat o‘z kuchini namoyon qiladi va hatto eng kuchli insonlarda ham shunday zaiflik orqali o‘z mavjudligini bildiradi.

Yuzning qizarishi ham xuddi shunday tabiiy odatlardan biri ekanini bilaman. U eng obro‘li va vazmin insonlarning yuziga ham birdan tarqalishi mumkin.

Bu holat, albatta, yoshlarda ko‘proq uchraydi, chunki ularning qoni issiqroq va yuzi ta’sirchanroq bo‘ladi. Shunga qaramay, tajribali va hatto keksa insonlar ham bundan xoli emas.

Ba’zi odamlar qizarib ketgan paytlarida yanada xavfli bo‘lib qoladilar — go‘yo ular bilan birga butun uyat hissi ham yuzaga chiqib ketayotgandek.

Sulla ning yonoqlariga qon yugurganida, u eng shafqatsiz holatida bo‘lardi. Pompey ning yuzi juda ta’sirchan edi; u odamlar to‘planib turgan joyda, ayniqsa ommaviy yig‘ilishlarda doimo qizarib ketardi.

Fabianusni ham eslayman: u senat oldida guvoh sifatida chiqish qilganida yuzi qizarib ketgan edi. Bu uning xijolatini yanada chiroyli ko‘rsatgan.

Bunday odat aqlning zaifligidan kelib chiqmaydi. U ko‘proq vaziyatning yangiligi bilan bog‘liq. Tajribasiz odam albatta sarosimaga tushgan bo‘lmaydi, ammo tananing tabiiy moyilligi sababli bunday holatga tushishi mumkin.

Xuddi ayrim odamlarning qoni ko‘p bo‘lgani kabi, boshqalarning qoni tez harakatlanadi va bir zumda yuzga yugurib chiqadi.

Avval aytganimdek, Donishmandlik bu odatni butunlay yo‘q qila olmaydi. Agar u barcha kamchiliklarimizni yo‘q qila olganida, u butun olamning hukmdori bo‘lgan bo‘lardi.

Tug‘ilishimiz shartlari va tanamizdagi tabiiy tarkib bizga qanday xususiyatlarni bergan bo‘lsa, ruhimiz o‘zini qanchalik uzoq va qattiq boshqarishga urinmasin, ular biz bilan qoladi.
Biz bu tuyg‘ularni xuddi ularni o‘zimiz chaqira olmaganimiz kabi, taqiqlay ham olmaymiz.

Teatr aktyorlari turli hissiyotlarni taqlid qiladilar: qo‘rquv va asabiylikni ko‘rsatadilar, qayg‘uni tasvirlaydilar. Ular uyatchanlikni ham boshlarini egib, ovozlarini pasaytirib, ko‘zlarini yerga tikib tasvirlashlari mumkin. Ammo ular haqiqiy qizarishni yuzaga keltira olmaydilar. Chunki qizarishni na majburlab chaqirish, na oldini olish mumkin.

Donishmandlik ham bizga buning uchun aniq davo yoki yordam bera olmaydi. Qizarish o‘z xohishimizdan tashqari keladi va ketadi; u o‘z qonuniga bo‘ysunadi.

Ammo maktubimni yakunlash vaqti keldi. Mana shu foydali va sog‘lom hikmatni eshit va qalbingga muhrlab qo‘y: “Yuksak fazilatli bir insonni o‘zingga namuna qil va uni doimo ko‘z oldingda tut. U seni kuzatib turgandek yashagin va barcha ishlaringni u seni ko‘rib turgandek tartibga solgin.”

Aziz Lucilius, bu Epicurus ning maslahati. U bizga juda to‘g‘ri ravishda qo‘riqchi va hamroh bergan. Agar xato qilishimiz mumkin bo‘lgan paytda yonimizda bizni kuzatib turadigan guvoh bo‘lsa, ko‘plab gunohlardan qutulishimiz mumkin.

Ruhimiz hurmat qila oladigan biror kishiga ega bo‘lishi kerak — uning obro‘si oldida hatto qalbimizning eng yashirin joylarini ham pokroq tutishga harakat qilamiz. Baxtli inson — faqat yonida bo‘lganida emas, hatto xayolida bo‘lganida ham boshqalarni yaxshiroq insonga aylantira oladigan insondir. Boshqa bir insonni shu qadar hurmat qila olgan odam ham o‘zini tez orada hurmatga loyiq qilib qo‘yadi.

Shuning uchun o‘zingga bir Katoni tanla. Agar Kato senga haddan tashqari qattiqqo‘l namuna bo‘lib tuyulsa, ruhi yumshoqroq bo‘lgan Laeliusni tanla.

Hayoti, suhbati va ruhini aks ettiruvchi qiyofasi senga ma’qul bo‘lgan bir ustozni tanla. Uni doimo o‘zing uchun himoyachi yoki namuna sifatida tasavvur qil. Chunki biz o‘z fe’l-atvorimizni kimningdir hayotiga qarab tartibga solishimiz kerak.

Qiyshiq narsani chizg‘ichsiz to‘g‘rilab bo‘lmagani kabi, inson o‘z xarakterini ham o‘ziga namuna qiladigan biror kishisiz to‘g‘rilay olmaydi.

Xayr.

@Seneca_writes

12-maktub — “Qarilik haqida”

Salom, Lucilius.

Qayerga qarasam ham, yoshim o‘tib borayotganining belgilarini ko‘raman. Yaqinda qishloqdagi uyimga bordim va xarobaga aylangan binoga sarflanayotgan pullardan norozi bo‘ldim.

Boshqaruvchim esa ayb uning e’tiborsizligida emasligini aytdi: “Men qo‘limdan kelgan hamma narsani qilyapman, lekin uy eskirib qolgan.”

Holbuki, bu uyni o‘z qo‘llarim bilan barpo qilganman!
Agar mening yoshimdagi toshlar ham allaqachon yemirilib borayotgan bo‘lsa, kelajak men uchun nimani tayyorlab qo‘ygan ekan?

Jahlim chiqdi va boshqaruvchining yonida noroziligimni bildirish uchun imkoniyatdan foydalandim: “Ko‘rinib turibdi-ki, bu chinorlar qarovsiz qolgan. Barglari yo‘q. Shoxlari qiyshayib, qurib qolgan; tanalari dag‘al va parvarishsiz! Agar kimdir ildizlari atrofidagi tuproqni yumshatib, ularga suv bersa, bunday bo‘lmas edi.”

Boshqaruvchi esa mening homiy xudoyim nomi bilan qasam ichib: “Men qo‘limdan kelgan hamma narsani qilyapman, hech qachon harakatimni to‘xtatmayman. Ammo bu daraxtlar qari,” dedi.

Ikkimizning oramizda qolsin: bu daraxtlarni o‘zim ekkanman, ularning birinchi barglarini ham o‘z ko‘zim bilan ko‘rganman.

Keyin eshikka qarab: “Bu eshik yonida turgan xarobaga aylangan chol kim? Uni aynan shu yerga qo‘yganing yaxshi bo‘libdi, chunki u go‘yo dafn qilinish uchun ketayotgandek. Uni qayerdan topding? Boshqa birovning o‘ligini dafn qilishga nima majbur qildi seni?” deb so‘radim.

Ammo qul: “Xo‘jayin, meni tanimayapsizmi? Men Felicioman. Siz menga bolaligimda kichkina haykalchalar olib berardingiz. Otam boshqaruvchi Philosophus edi, men esa sizning sevimli qulingiz edim,” dedi.

Men esa: “Bu odam butunlay aqldan ozibdi,” deb o‘yladim. Mening sevimli qulim yana bolaga aylanib qolganmi?
Ammo buning iloji bor: uning tishlari yana to‘kilyapti.

Aynan shu qishloqdagi uyim menga qayerga qaramay, qarilikni ko‘rsatdi. Keling, qarilikni qadrlaylik va uni sevikli qilaylik. Chunki undan qanday foydalanishni bilgan odam uchun qarilikning o‘zida ham ko‘plab zavqlar bor.

Mevalar deyarli tugash arafasida bo‘lganida yanada yoqimli tuyuladi. Yoshlik ham oxiriga yaqinlashganida eng maftunkor bo‘ladi. Mast odam uchun esa oxirgi qadah — uni butunlay mast qiladigan va ichkilikning so‘nggi nuqtasini qo‘yadigan qadah — eng yoqimlisidir.

Har bir zavq o‘zida mavjud bo‘lgan eng katta lazzatni oxirigacha saqlaydi. Hayot pastga qarab tusha boshlagan, ammo hali keskin qulashga yetib bormagan paytda eng yoqimli bo‘ladi.

Menimcha, tomning chetida turgandek bo‘lgan bu davrning ham o‘ziga xos zavqlari bor. Yoki, ehtimol, zavqlarga endi ehtiyoj sezmasligimizning o‘zi zavqlarning o‘rnini egallagandir. O‘z istaklarimizni charchatib, ulardan qutulganimiz naqadar taskin beruvchi holat!

Sen: “Ammo o‘limga tikilib yashash noqulay-ku!”
deysan. Biroq o‘limga yosh ham, qari ham birdek yuzlanishi kerak. Biz o‘limga yoshimizga qarab chaqirilmaymiz. Bundan tashqari, hech kim boshqa bir kun yashashga umid qilish uchun haddan tashqari qari emas.

Va yodda tut: bir kun — hayot yo‘lidagi bir bosqichdir.
Hayotimiz turli qismlarga bo‘lingan. U katta doiralar ichidagi kichik doiralardan iborat.

Eng katta doira tug‘ilishimizdan boshlab hayotimizning so‘nggi kunigacha davom etadi. Keyingi doira yoshlik davrimizni chegaralaydi. Undan keyingisi bolalikni o‘z ichiga oladi.

Shuningdek, yil ham alohida bir doiradir. Unda hayotimizning umumiy davomiyligini tashkil qiladigan barcha vaqt bo‘laklari mavjud. Oy undan ham kichikroq doira bilan chegaralanadi. Eng kichik doira esa — bir kun. Ammo bir kunning ham boshlanishi va oxiri, quyoshi chiqishi va botishi bor.

Shu sababli, noaniq va sirli uslubi sababli “Qorong‘i” deb atalgan Heraclitus: Bir kun barcha kunlarga teng, degan. Bu fikrni turli odamlar turlicha talqin qilgan. Ba’zilar kunlar soatlar soni jihatidan teng, deb hisoblaydi. Bu to‘g‘ri: agar “kun” deganda yigirma to‘rt soatlik vaqtni nazarda tutsak, barcha kunlar teng bo‘ladi, chunki tun kunduz yo‘qotgan vaqtni to‘ldiradi.

Boshqalar esa bir kun barcha kunlarga o‘xshashligi sababli ularga teng, deb hisoblaydi. Chunki eng uzoq vaqt davomida ham bir kunning ichida mavjud bo‘lmagan hech qanday narsa yo‘q: yorug‘lik va qorong‘ilik.

Hatto abadiyatning o‘zida ham bu almashinuvlar davom etadi — vaqt qisqa yoki uzun bo‘lishi ularning mohiyatini o‘zgartirmaydi.

Shunday ekan, har bir kunni hayotimizning so‘nggi kuni bo‘lgandek tartibga solishimiz kerak. Go‘yo u butun hayotimizni yakunlab, uni to‘liq holga keltirayotgandek yashashimiz kerak.

Pakuvius uzoq vaqt Suriyani boshqargani sababli, bu viloyat go‘yo butunlay uniki bo‘lib qolgandek edi. Shunga qaramay, u har kuni o‘lishi mumkinligini bilardi. Shuning uchun u o‘z sharafiga muntazam ravishda dafn marosimi uyushtirardi. Sharob ichib, odatdagi dafn ziyofatini o‘tkazar, keyin esa o‘zini ovqatlanish xonasidan yotoqxonasiga olib borishni buyurardi.

Evnuxlar esa yunon tilida musiqa jo‘rligida: “U o‘z hayotini yashab bo‘ldi! U o‘z hayotini yashab bo‘ldi!” deb qo‘shiq aytishardi. Shunday qilib, Pakuvius har kuni o‘zini go‘yo dafn qildirardi.

Ammo biz uning bu ishini yomon sababdan emas, yaxshi sabab bilan qilishimiz kerak. Keling, kechqurun quvonch va xotirjamlik bilan uyquga yotib: “Men yashadim. Taqdir menga belgilab bergan yo‘l tugadi,” deyaylik.

Agar Xudo bizga yana bir kun qo‘shishni ma’qul ko‘rsa, uni ham ochiq ko‘ngil bilan kutib olaylik. Ertangi kundan qo‘rqmasdan yashay oladigan inson eng baxtli va o‘ziga eng mustahkam ega bo‘lgan insondir. Inson: “Men yashab bo‘ldim,” deya olganidan so‘ng, har tong uyg‘onganida unga yana bir kun qo‘shimcha ne’mat sifatida beriladi.

Endi maktubimni yakunlashim kerak. Sen: “Nima? Menga hech qanday kichik sovg‘asiz yuborasanmi?”
deyishing mumkin. Qo‘rqma. Bu maktub nimadir olib keladi — hatto nimadirdan ham ko‘proq, juda katta narsani.

Chunki mana bu hikmatdan ulug‘roq nima bor? “Majburlik ostida yashash noto‘g‘ri; ammo hech bir inson majburlik ostida yashashga majbur emas.”

Albatta, shunday. Ozodlikka olib boradigan ko‘plab qisqa va oddiy yo‘llar har tomonda mavjud. Shuning uchun Xudoga shukr qilaylik: hech kim bizni hayotda qolishga majbur qila olmaydi. Bizni ushlab turgan kishanlarning o‘zini ham rad eta olamiz.

Sen: “Bu so‘zlarni Epicurus aytgan. Unda nega sen boshqa birovning mulkidan foydalanyapsan?” deyishing mumkin. Men esa javob beraman: har qanday haqiqat mening ham mulkimdir.

Shuning uchun men senga Epikurdan iqtiboslar keltirishda davom etaman. Shunda boshqa birovning so‘zlariga qasam ichadigan, aytilgan narsaning o‘ziga emas, uni kim aytganiga qiymat beradigan odamlar tushunib oladilar:

“Eng yaxshi fikrlar — barcha insonlar uchun umumiy mulkdir.”

Xayr.

@Seneca_writes

13-maktub — “Asossiz qo'rquvlar va kelajak tashvishlari haqida”

Salom, Lucilius.

Bilamanki, sen buyuk qalb egalaridan birisan va o'zingni matonat bilan tutasan. Hatto og'ir sinovlar oldida ham matonatingni yo'qotmaysan. Sening ruhiy kuching allaqachon sinovdan o'tgan: sen og'ir damlarda ham xotirjamlikni saqlay olgansan.

Shunday ekan, o'zingni osonlikcha taslim bo'ladiganlar sirasiga qo'shmaysan. Men sen bilan umumiy iboralar bilan emas, balki o'zing o'ylagandan ko'ra chuqurroq va jiddiyroq gaplashmoqchiman.

Mening maslahatim shuki: bizni qiynaydigan narsalardan ko'ra, qo'rqitadigan narsalar ko'proqdir. Biz voqelikning o'zidan ko'ra, o'z tasavvurlarimiz va xayollarimiz sababli ko'proq azob chekamiz. Men sen bilan stoiklarning qat'iy va balandparvoz tili bilan emas, balki samimiy va hayotiy dilda gaplashmoqchiman.

Biz, stoiklar, barcha dunyo kulfatlarini va fojialarini arzimagan narsalar deb bilsak-da, men hozir seni bunday balandparvoz tushunchalar bilan yuklamayman.

Senga beradigan asosiy sabog'im shundan iborat: voqealar sodir bo'lishidan oldin o'zingni baxtsiz qilma. Sen qo'rqayotgan kulfat va xavf-xatarlar hali sodir bo'lgani yo'q, balki ular hech qachon sodir bo'lmas ham. Ammo sen hozirning o'zidayoq ular sodir bo'lgandek azob chekmoqdasan.

Demak, ba'zi narsalar bizni asossiz ravishda xavotirga soladi, ba'zilari azoblaydi, ba'zilari esa mutlaqo yo'q joydan paydo bo'lib, bizni qo'rqitadi.

Biz ko'pincha yo yo'q narsalardan, yo hali sodir bo'lmagan xavflardan, yo bo'lmasa xavf darajasini behuda bo'rttirish orqali o'zimizni qiynaymiz. Kel, ushbu masalani sinchiklab va birma-bir ko'rib chiqaylik.

Bizni qiynayotgan va bezovta qilayotgan narsalar yo hozirgi zamonga, yo kelajakka tegishli bo'ladi. Hozirgi zamon haqida hukm chiqarish oson: agar taning sog' bo'lsa, erking o'zingda bo'lsa va hozirgi daqiqada senga hech qanday zarar yetmayotgan bo'lsa, demak, hozir seni qiynayotgan real narsa yo'q.

Ammo kelajak haqida nima deyish mumkin? Kelajak borasida bizni ko'pincha gumonlarimiz, mantiqsiz taxminlarimiz va xavotirlarimiz chalg'itadi.

Biz xavotirning kelib chiqish manbasini tushunishimiz kerak. Ko'pincha bizni qo me'yoridan ortiqcha qo'rqitayotgan narsa amalda ham sodir bo'ladimi yoki bu shunchaki gumon va shubhamizmi, buni yaxshilab tahlil qilishimiz lozim.

Ko'p hollarda biz asossiz mish-mishlar va uydirmalarga ishonsak-da, go'yo ular haqiqatdek o'zimizni vahimaga solamiz. Biz xuddi tunda qorong'ida soya va sharpalardan qo'rqqan bolalardek harakat qilamiz.

Biz kutilayotgan xavfning oldini olish va uni sovuqqonlik bilan tahlil qilish o'rniga, tasavvurimizdagi qo'rqinchli manzaraga aldanib qolamiz va o'zimizga-o'zimiz azob beramiz.

Inson ruhiyati shunday tuzilganki, u noaniqlik va gumonlar oldida tezda taslim bo'ladi. Haqiqiy xavfning har doim aniq chegarasi bor, ammo tasavvurdagi vahima va qo'rquvning hech qanday chegarasi yo'q.

Shunday ekan, doimo o me'yoriy fikrlashga tayan va o'zingdan so'ra: "Meni qiynayotgan bu xavf haqiqatan ham muqarrar bo'lib qoldimi yoki men shunchaki kelajakdan qo'rqyapmanmi?"

Zotan, biz o'tmishdagi omadsizliklarimiz yoki kelajakdagi taxminiy xavf-xatarlar haqida o'ylab, hozirgi kunimizning tinchligini va halovatini boy beramiz.

Agar biror salbiy hodisa sodir bo'lishi ehtimoli bo'lsa ham, bu u albatta sodir bo'ladi degani emas. Yomonlik qanchalik yaqin ko'rinmasin, baribir hali kelgani yo'q.

Bizni kutayotgan yaxshiliklar ham, yomonliklar ham kutilmaganda o'zgarib ketishi mumkin. Hayotda juda ko'p kutilmagan voqealar sodir bo me'yoridan ortiqcha sodir bo'ladi va kutilgan kulfatlar chetlab o'tadi.

Ko'pgina insonlar hech qachon kelmaydigan baloni kutib, o'z hayotlarini barbod qiladilar. Ular kelajakdagi noaniqlik va gumonlar uchun hozirgi real tinchliklarini qurbon qiladilar. Bu — insoniy nodonlik va aqlsizlikning eng yuksak ko'rinishidir.

O'zingni chalg'itma va har bir salbiy gumonga darhol ishonaverma. Agar qo'rquv ustun kelayotganini bilsang, unga qarshi umid va aql bilan kurash.

Agar xavf rostdan ham yaqinlashayotgan bo'lsa, unga jasorat va matonat bilan ro me'yorida ro me'yorida ro'para kel. O'z qalbingda umidni va ishonchni saqlab qol.

Agar qo'rquving haqli bo'lib chiqsa ham, umid bilan yashagan vaqting uchun afsuslanmaysan. Qo'rquv esa seni ikki karra baxtsiz qiladi: birinchisi — kutish davridagi azob, ikkinchisi — hodisaning o'zidagi azob.

Shuni yaxshi bilki, aksariyat insonlar hech qachon sodir bo'lmaydigan fojialarni o'ylab, xavotirda va ruhiy qiynoqda umr o'tkazadilar. Ular o'z xayollarida dahshatli ssenariylarni to'qib chiqaradilar va o'zlari yaratgan bu xayoliy dunyoning qurboniga do'nadilar.

Inson aqli ba'zan o'zining eng katta dushmaniga aylanadi. U sodir bo'lishi mumkin bo'lgan har bir arzimas xavfni ulkan fojiaga aylantirib ko'rsatadi. Bu holatda aqlingga emas, obyektiv haqiqatga va real faktlarga tayanishing kerak.

Har safar senga xavotir xuruj qilganda, o'zingga shunday de: "Agar bu kulfat keladigan bo'lsa ham, men unga tayyorman. Men bunga chidash va uni yengish uchun yetarli ruhiy kuchga egaman."

Xavotir va qo'rquv seni egallab olishiga yo'l qo me'yorida yo'l qo'yma. Agar sen kelajak haqida o'ylashni to'xtata olmasang, hech bo'lmaganda unga ijobiy va jasoratli ko'z bilan qara. Yomonlikni emas, yaxshilikni va yechimni kutishni o'rgan.

Yana bir narsani unutma: hayotda hech narsa abadiy emas. Kulfat va qiyinchiliklar ham vaqtinchalikdir. Agar sen bugun qiyinchilikka uchragan bo'lsang, ertaga vaziyat o'zgarishi mumkinligini doimo yodda tut.

Ba'zida biz qo'rqayotgan narsalar bizga aslida foyda keltirishi, bizni kuchliroq qilishi va tajribamizni oshirishi mumkin. O'tmishdagi qiyinchiliklaringni esla: ularning barchasi seni hozirgi kuchli inson darajasiga olib keldi.

Agar hayotda faqat qulaylik va xavfsizlikni izlasang, hech qachon haqiqiy ruhiy erkinlikka erisha olmaysan. Jasorat — bu qo'rquvning yo'qligi emas, balki qo'rquv ustidan qilingan aql va irodaning g'alabasidir.

Shuning uchun o'z ruhingni mustahkamla. Har bir kunni xotirjamlik va shukronalik bilan qarshi ol. Kelajak xavflari haqidagi xayollaring sening bugungi quvonchingni o me me'yorida o'g'irlashiga yo'l qo'yma.

Agar atrofdagilar senga tahdid solayotgan bo'lsa yoki vaziyat murakkablashayotgan bo'lsa, o'z ichki dunyongga chekin va u yerda o'zing uchun yengilmas qal'a barpo et. Bu qal'a — sening aqling, idroking va stoikona xotirjamligingdir.

Sen o'z taqdiringni boshqara olmaysan, ammo unga bo'lgan munosabatingni to'liq nazorat qila olasan. Tashqi voqealar sening ichki dunyongni izdan chiqarishiga yo'l qo'ymaslik sening qo'lingdadir.

Qisqasi va xulosasi shuki: baxtsizlik va fojialar sodir bo'lganda azob chekish yetarli. Ular hali sodir bo'lmasdan turib o'zingga sun'iy va ortiqcha azob berish esa mutlaqo aqlsizlikdir.

O'zingni asossiz vahimaga topshirib qo'yma va doimo qalbingda matonat hamda osoyishtalikni saqlab qol.

Xayr.

@Seneca_writes