‌
💠 کنفرانس «اسلام آغازین و یهودیت عهد باستان متأخر»

✅ این کنفرانس در 3-4 آگوست 2026 (۱۲-۱۳ مرداد ۱۴۰۵) به‌صورت حضوری در مدرسۀ الاهیات دانشگاه هاروارد، به‌کوشش محسن گودرزی، شری لووین و هولگر زلنتین برگزار می‌شود.

رابطۀ اسلام آغازین و قرآن با یهودیت از دیرباز، چه در متون سنت اسلامی (برای نمونه، ذیل مفاهیمی همچون «اسرائیلیات») و چه در پژوهش‌های مدرن مورد توجه بسیار بوده است؛ در واقع، بخش مهمی از نخستین نسل اسلام‌پژوهان غربی، نظر به پیشینۀ یهودی‌شان، توجه بسیاری نسبت به این رابطه معطوف داشته‌اند (برای نمونه می‌توان از پژوهش کلاسیک آبراهام گایگر و پژوهش کلاسیک هاینریش اشپایر با عنوان روایت‌های بایبلی در قرآن نام برد)؛ هم‌چنان‌که این رابطه، بخش قابل توجهی از پژوهش‌های نسل‌های بعدی اسلام‌پژوهان غربی را به‌خود اختصاص داده است. در واقع، برخی پژوهشگران برآن شده‌اند که «یهودیت‌شناسی (Wissenschaft des Judentums)» رشته‌ای بوده است که پژوهش انتقادی قرآن از دل آن بیرون آمده است. با این‌حال، پژوهش در جوانب متعددی از این رابطه کماکان در گام‌های آغازین خود قرار دارد. این کنفرانس، که با حضور چهره‌های برجستۀ این حوزه برگزار شده است می‌کوشد تا مساهمتی در پرتو افکندن بر رابطۀ یهودیت عهد باستان متأخر در یک‌سو، و اسلام آغازین و قرآن در سوی دیگر ارائه کند.

🗂 فهرست عناوین ارائه‌ها

⭐️ آیا می‌توان کیستیِ یهودیانِ قرآنی را بازسازی کرد؟ اگر بله، چگونه؟

آیزاک دبلیو. اولیور (دانشگاه کبک): پدیده‌های شگرف، آموزه‌های خارق‌العاده؛ تشخیص خاستگاه و الگوهای در پس گزینش تعالیم ربّنی در قرآن
این مقاله به بررسی چگونگی بازتولید سنت‌های ربّنی در قرآن برای ساخت هویت مؤمنان پرداخته و راه‌های احتمالیِ انتقال این تعالیم یهودی به محیط قرآنی را تحلیل می‌کند.

نیکلای ساینای (دانشگاه آکسفورد): جدل‌های قرآن و مسئلۀ واقع‌نمایی
ساینای در این پژوهش به‌بررسی خصلت جدل‌های قرآن با مخالفانش می‌پردازد و با تفکیک جدل‌های قرآن با گروه‌های گوناگون مخالفان -مسیحیان، یهودیان و مشرکان-، نشان می‌دهد که میزان واقع‌نمایی این جدل‌ها به این مسئله ارتباط دارد که قرآن با کدام‌ گروه از مخالفان در جدل است.

‌
⭐️زبان آیینی مشترک، گویش‌های آیینی واگرا: «صلوة»، ختنه و پیدایش‌ هویت‌های جمعی

اری ام. گوردون (دانشگاه پنسیلوانیا): بازشناسی‌شده اما واکاوی‌نشده؛ فضای آیینی مشترک در عهد باستان متأخر و اسلام آغازین
مقاله با بررسی تحولات مربوط به قبله در سنت‌های گوناگون یهودی، مسیحی، سامری و اسلامی، نشان می‌دهد که چگونه اشتراک در مناسک آیینی در عهد باستان متأخر، به شکل‌گیری هویت‌های متمایز جمعی در اسلام آغازین کمک کرده است.

اشتفانی رودولف (موسسۀ تاریخ علوم ماکس پلانک): «صلوة» تا چه‌ حد یهودی است؟ دربارۀ حدود الگوهای ربّنی برای نماز در قرآن
این ارائه ادعایِ ریشۀ صرفاً یهودیِ «صلوة» را به چالش کشیده و استدلال می‌کند که نماز قرآنی برآمده از یک بستر عبادیِ گسترده‌تر -شامل سنت‌های مسیحی و پیشااسلامی- است.

راشد اس. گویال (دانشگاه توبینگن): آیین ختنۀ اسلامی: بافتار یهودی دیدگاه شرعی ابن‌عباس دربارۀ «أرغل [مرد ختنه‌نشده]»
این پژوهش به‌بررسی دیدگاه شرعی سخت‌گیرانۀ ابن‌عباس دربارۀ نجاست افراد ختنه‌نشده (دیدگاهی متأثر از یهودیت) می‌پردازد و سیر تحول جایگاه ختنه را از یک نشانۀ الزامیِ ایمان به یک عمل مربوط به بهداشت ردیابی می‌کند.

‌
⭐️میان ویرانی و تبعید: یهودیان، از «کبار» بایبلی تا خیبر عربستان

محسن گودرزی (دانشگاه هاروارد): اسرائیل به‌سان آدم؛ تاریخ، برگزیدگی و ویرانی در قرآن
مقاله استدلال می‌کند که قرآن ،تاریخ اسرائیل را نه بر اساس الگوی نابودیِ جمعی (مانند قوم لوط)، بلکه با الهام از پارادایم داستان آدم و حوا (لغزش، توبه و اخراج) روایت می‌کند.

ثاقب حسین (دانشگاه لویولا مریمونت): تبعید اسرائیل و دیاسپورا در قرآن
این پژوهش مفهوم قرآنیِ «تبعید» (جلاء) برای یهودیان را با متون بایبل و تلمود مقایسه می‌کند تا دریابد قرآن با کدام سنت فکریِ یهودی (برای نمونه، تلمود بابلی یا فلسطینی) تعامل داشته است.

یَعرا پرلمان (پژوهشگر مستقل): ارزیابان [ارسال‌شده توسط] محمد برای محصولات خرما در خیبر
این پژوهش نشان می‌دهد که پیامبر اسلام، ارزیابانِ محصول خرمای خیبر را بر اساس دو معیارِ راهبردی انتخاب کرده است: آشنایی پیشینِ آن‌ها با یهودیان و وفاداری مطلقشان به شخص پیامبر.

‌
⭐️پژوهش‌هایی در سورۀ بقره: آدم و ابراهیم از تفسیرهای اسلامی تا سنت‌های ربّنی

نادیا ابوحسین (دانشگاه توبینگن): آزموده‌شده با «کلمات»؛ ابراهیم و کلام الاهی در بقره:۱۲۴ و پیوت‌های [شعرهای نیایشی یهودی] فلسطینی
مقاله با مقایسۀ بقره:۱۲۴ و شعرهای نیایشی یهودی، نشان می‌دهد که قرآن آزمون‌های ابراهیم را نه به‌عنوان چند عمل نامشخص، بلکه به‌عنوان وفاداری به «کلام» و فرمان شفاهی خداوند مفهوم‌پردازی می‌کند.

آنا داویتاشویلی (دانشگاه توبینگن): «تو را به خون‌ریزی خواهم انداخت، چنان‌که تو این درخت را به‌ خون‌ریزی انداختی»؛ کیفر حوا و پیدایش قاعدگی در اسرائیلیات
این روایت به‌ردیابی و تحلیل ریشه‌های روایتی در ضمن «اسرائیلیات» سنت اسلامی می‌پردازد که قاعدگی زنان را برآمده از مجازات حوا برای به‌خون‌ریزی‌انداختن درخت بهشتی می‌داند.

‌
⭐️سلیمان و دیوان، در میانۀ قرآن و ادبیات آپوکریفایی یهودی

هیثم صدقی (دانشگاه شیکاگو): خواندن از روی شانه‌هایشان؛ ردیابی متون آپوکریفایی و جادونامه‌های یهودی در بستر قرآن
این مقاله ادعا می‌کند که قرآن به‌طور مستقیم با جادونامه‌های یهودی آشنا بوده و به‌نحوی هدفمند با آن‌ها جدال کرده است تا ادعاهایشان را باطل کرده و از شخصیت‌هایی چون سلیمان و ابراهیم اعادۀ حیثیت کند.

مهدی صالح (دانشگاه هاروارد): فرشتگان در بابل؛ هاروت و ماروت (بقره: ۱۰۲) از دیوشناسی قرآن مکی تا جدل‌های قرآن مدنی
مقاله داستان هاروت و ماروت را پاسخی جدلی به اتهاماتِ یهودیان و مشرکان مبنی بر منشأ شیطانیِ قرآن می‌داند و آن را تلاشی برای تبرئۀ سلیمان از به‌کارگیری جادو ارزیابی می‌کند.

‌
⭐️حاملان کلام خدا: جدل‌های قرآن و منابع یهودی و مسیحی

شان دابلیو. آنتونی (دانشگاه ایالتی اوهایو): «سزاوار الرحمن نیست که فرزندی بگیرد...»؛ عربستان عهد باستان متأخر و جدل‌ قرآن علیه فرزند داشتن خداوند
این پژوهش به‌بررسی احتمال وجود ارتباط میان جدل‌های قرآن علیه فرزند داشتن خدا در یک‌سو، و تحولات الاهیاتی یکتاپرستیِ پیشااسلامی در پادشاهی حمیَر در جنوب عربستان می‌پردازد.

هولگر زلنتین (دانشگاه توبینگن)؛ چقدر نزدیک‌بودن، بیش‌ازحد نزدیک‌بودن است؟ خوانش غزل‌ غزل‌ها ربّا [میدراش بر غزل غزل‌های سلیمان] و قرآن در گفت‌وگو با یکدیگر
این پژوهش، با مقایسۀ روایت قرآنیِ «معلق شدن کوه طور بر سر بنی‌اسرائیل» و روایت مشابه آن در میدراش بر غزل غزل‌های سلیمان، بر وجود تعاملات نزدیک ادبی میان یهودیان حجاز و یهودیان فلسطین در قرن هفتم میلادی تأکید می‌کند.

شری لووین (کالج استون‌هیل): دربارۀ یهودیان همچون خران بارکش، سگانِ له‌له‌زن و کوه واژگون در قرآن و میدراش
این پژوهش نشان می‌دهد که قرآن چگونه با استفاده از تمثیلِ «خرِ بارکش»، روایات ستایش‌آمیزِ ربّنی را وارونه کرده و با تلفیقِ جدل‌های مسیحی، اسرائیل را به‌عنوان قومی جاهل به تصویر کشیده است.

‌
⭐️سنت‌های اسلامی و/ در تورات شفاهی

شلومو تسوکیر (مؤسسۀ مطالعات پیش‌رفتۀ پرینستون): «تورات شفاهی» در میانۀ گفتمان تلمودی متأخر و گفتمان اسلامی متقدم
این پژوهش به‌بررسی دیدگاهی می‌پردازد که ممنوعیت کتابت حدیث در اسلام آغازین را الهام‌گرفته از رویکردی مشابه در یهودیت می‌داند (برای نمونه، مقالۀ مایکل کوک)، و آن را مردود برمی‌شمارد؛ و نشان می‌دهد که مخالفت‌های تلمودی با کتابت سنت شفاهی، واکنشی همزمان به تحولات اسلام آغازین بوده است.

الیاف گروسمن (دانشگاه وندربیلت): ام‌الکتاب: یک فقرۀ تفسیری تلمودی (سوگیا) اسلامی‌شده
این پژوهش با بررسی دو اصطلاح تلمودی «yesh em la-miqra» و «yesh em la-masoret»، نشان می‌دهد که معنای این دو اصطلاح را به‌بهترین نحو در پرتو اصطلاحات و مفاهیم متناظر اسلامی، و مشخصاً اصطلاح «ام‌الکتاب» در قرآن می‌توان دریافت. گروسمن بر همین اساس پی‌آمدهای این مسئله را برای تاریخ‌گذاری تدوین تلمود مورد بررسی قرار می‌دهد.

ماریانا کلار (دانشگاه آکسفورد): تحلیلی سینوپتیک از توازی‌های ربّنی با تشریع طلاق در قرآن
این پژوهش به بررسی شباهت‌ها و هم‌پوشانی‌های چشمگیر میان احکام طلاق در قرآن و متون ربّنی پرداخته و تأملاتی دربارۀ مسئلۀ روش‌شناختی استفاده از ترجمه‌های رایج از تلمود (ترجمۀ سونسینو و گوگنهایمر) در مطالعات قرآنی ارائه می‌کند.

⭐️موسی در اسلام و محمد در یهودیت: دست‌وپنجه‌ نرم‌کردن با پیامبرِ یکدیگر

روون فایرستون (کالج اتحاد عبری - مؤسسۀ یهودیِ دین): انکار و یافتن محمد در بایبل؛ دربارۀ پاسخ‌های یهودیان به ادعاهای قرآن مبنی بر وجود ارجاعات/ اشاراتی به محمد در بایبل (اعلام‌النبوة/ دلائل‌النبوة)
این پژوهش استدلال‌ها و واکنش‌های یهودیانِ ساکن در قلمرو اسلامی را در برابر ادعای وجود پیش‌بینی ظهور پیامبر اسلام در بایبل مورد بررسی و تحلیل قرار می‌دهد.

‌
#انعکاس_رویداد
@inekas

‌
‌🔵 بستۀ جدید انعکاس: کتابخانۀ مطالعات اسلامی

💳 بستۀ آفلاین «کتابخانهٔ مطالعات اسلامی» در بهار ۱۴۰۵ با مشارکت جمعی از استادان و دانشجویان تهیه شده است و شامل معرفی ۱۳ اثر برجسته و اثرگذار در حوزۀ مطالعات اسلامی است.

📷 در این مجموعه، هر کتاب در قالب یک ویدئوی حدود ۳۰ تا ۴۰ دقیقه‌ای توسط یک پژوهشگر مرتبط معرفی می‌شود تا مخاطبان با ایده‌های محوری، دغدغه‌ها و جایگاه آن در مطالعات اسلامی آشنا شوند. محتوای تکمیلی هر درس نیز فرصتی برای پیگیری و مطالعه عمیق‌تر فراهم می‌کند.

⭐️ این بسته برای دانشجویان، پژوهشگران و علاقه‌مندان مطالعات اسلامی طراحی شده و می‌تواند نقطه شروعی برای آشنایی با آثار و رویکردهای متنوع این حوزه باشد. تنوع کتاب‌های انتخاب‌شده فرصتی فراهم می‌کند تا مخاطبان، با پرسش‌ها و ادبیات حوزه‌های مختلف مطالعات اسلامی آشنا شوند.

🗂 فهرست کتاب‌های این مجموعه (عنوان کتاب|نام نویسنده|ارائه‌دهنده):

۱. محمد و مؤمنان|فرد دانر|احسان روحی
۲. هاجریسم|پاتریشیا کرونه|احسان روحی
۳. تاریخ قرآن|تئودور نولدکه|محمدرضا نعمتی
۴. کشف قرآن|نیل رابینسون|فرهاد قدوسی
۵. خلیفۀ خدا| پاتریشیا کرونه|سید علیرضا طباطبائی یزدی
۶. بازتفسیر تاریخ‌نگاری اسلامی|طیب الحبری| فاطمه‌سادات میررضی
۷. زنان پرده‌نشین و نخبگان جوشن‌پوش| فاطمه مرنیسی|راضیه شریف‌زاده
۸. جانشینی محمد| ویلفرد مادلونگ|احمد بهشتی‌مهر
۹. شکل‌گیری خاورمیانه قرون وسطی|جک تنوس|امین هاشمی
۱۰. گرایش به اسلام در قرون میانه|ریچارد بولت|فاطمه شریعت اصفهانی
۱۱. اسلام و یهودیت|آبراهام گایگر|مهدی صالح
۱۲. عربی قرآنی|فان پوتن|وحید صفا
۱۳. دائرةالمعارف اسلام (EI)|سعید عدالت‌نژاد

‌
‍‌⏲ مهلت ثبت‌نام با تخفیف زودهنگام: تا پایان آبان ۱۴۰۵

🔗 برای ثبت‌نام به این‌جا مراجعه کنید یا به @Inekas_admin پیام بدهید.

@inekas