مشاهده‌ی پیش‌بینی‌ها

وقتی در خیابان‌های شهر دارید راه می‌روید، به‌طور خودبه‌خود و بدون توجه به ریزه‌کاری‌ها، همه‌چیز برای‌تان روشن است. مغز بر پایه‌ی مدل داخلی درباره‌ی چیزهایی که می‌بینیم فرض‌هایی دارد که طی سال‌ها پیاده‌روی در خیابان‌های سایر شهرها به آن‌ها رسیده است. هریک از تجربه‌های قبلی شما به تکمیل مدل داخلی مغز کمک می‌کنند.

شما به‌جای آن‌که در هر لحظه مجبور به بازسازی واقعیت باشید، اطلاعات حسی خود را با مدلی که از قبل در مغز وجود دارد مقایسه می‌کنید و به‌این‌ترتیب، مدل مغز را به‌روز می‌کنید و به اصلاح و تعدیل آن می‌پردازید. مغز در انجام این کار به‌حدی حرفه‌ای عمل می‌کند ما از آن باخبر نمی‌شویم. اما گاهی نیز تحت شرایطی می‌توانیم ناظر شکل‌گیری این پدیده باشیم.


وقتی به‌طرف فرورفته‌ی نقاب نگاه کنید (راست) برآمده به‌نظر می‌رسد. چون چیزی که می‌بینید تحت‌تاثیر پیش‌بینی شماست.


نیز این مدل داخلی مغز است که باعث می‌شود حتی زمانی‌که در حال حرکتیم، تصویری پایدار از جهان در ذهن داشته باشیم. فرض کنید منظره‌ای از شهر را که مایلید آن را به‌خاطر بسپارید می‌بینید. پس گوشی همراه خود را بیرون می‌آورید تا از آن منظره فیلم بگیرید. اما به‌جای آن‌که با حرکت آرام دوربین فیلم بگیرید، تصمیم می‌گیرید دوربین را مثل چشم‌های خود به حرکت درآورید. شاید ندانید که چشم‌ها در هر ثانیه ۴ بار حرکت جهشی انجام می‌دهند. اگر با دوربین به‌همین ترتیب رفتار کنید، حاصل آن فیلم خوبی نخواهد بود و با دیدن آن دچار بیزاری و تهوع می‌شوید.

پس چرا وقتی به عالم نظر می‌کنیم، پایدار جلوه می‌کند؟ چرا حالت پرجهش و تهوع‌آوری مانند آن فیلم ویدئویی ندارد؟ دلیلش این است که مدل داخلی مغز براساس پیش‌فرض‌هایی که از دنیای خارج دارد عمل کند. چشم‌ها مثل دوربین ویدئویی نیستند، بلکه جزئیات بسیاری را از دنیای خارج کشف و به مدل داخلی ارسال می‌کنند. چشم‌ها مثل عدسی‌های دوربین نیستند که از پس آن‌ها از دنیا فیلم می‌گیریم. چشم‌ها اطلاعات دریافتی از جهان را به‌دنیای درون جمجمه ارسال می‌کنند.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

مدل داخلی مغز ما دارای وضوح پایین است، اما قابلیت ارتقا دارد

مدل داخلی به ما اجازه می‌دهد که در کوتاه‌مدت تصویری از محیط داشته باشیم و با این کارکرد اولیه می‌توانیم در جهان سیر و حرکت کنیم. اما معلوم نیست مغز چه میزان از دقت تصویر را قربانی می‌کند. ما این‌گونه تصور می‌کنیم که جهان اطراف را با جزئیات بسیار درک می‌کنیم اما چنان‌که یکی از آزمایش‌های دهه‌ی ۶۰ نشان می‌دهد، در اشتباهیم.

روان‌شناسی به نام پاول یاربوس، راهی یافت برای ردگیری مسیر حرکات چشم افرادی که به نمایی خیره می‌شدند. او با استفاده از تابلوی مهمانان سرزده، اثر ایلیا رپین، از شرکت‌کنندگان خواست به‌مدت ۳ دقیقه جزئیات تصویر را بررسی کنند و سپس بدون نگاه‌کردن به تابلو، چیزی را که دیده‌اند توصیف نمایند.

من با شرکت گروهی داوطلب، همین آزمایش را تکرار کردم. به داوطلبان فرصت کافی دادم تا مغزشان بتواند مدلی داخلی از تصویر بسازد. اما تصویری که در مغزشان ایجاد می‌شد تا چه حد کامل و حاوی ریزه‌کاری‌ها بود. وقتی از داوطلبان سوال کردم، همه فکر می‌کردند با جزئیات تصویر کاملاً آشنا هستند. اما وقتی از آن‌ها سوال‌های دقیق پرسیدم، معلوم شد که مغزشان بیش‌تر جزئیات را نادیده گرفته است. مثلاً پرسیدم در این تابلو چند تصویر به دیوارها آویزان بود؟ اثاثیه‌ی موجود در اتاق کدام‌ها بودند؟ چند بچه در اتاق حضور داشتند؟ کف اتاق چوبی بود یا قالی داشت؟ ظاهر چهره‌ی «مهمان سرزده» چطور بود؟ عدم پاسخ نشان می‌داد که داوطلب فقط نمای گذرایی از تصویر را در ذهن خود دارد. این نکته که داوطلبان در عین وضوح ناکافی مدل داخلی پیش خود فکر می‌کردند همه‌ی جزئیات تصویر را متوجه شده‌اند، مایه‌ی شگفتی بود. به آن‌ها اجازه دادم دوباره به تصویر نگاه کنند تا بتوانند به پاسخ برخی از پرسش‌ها دست یابند. به‌این‌ترتیب، آن‌ها با چشم‌های خود به کندوکاو در تصویر پرداختند تا مدل داخلی جدید و کامل‌‌تری تشکیل دهند.

این نکته به‌دلیل نارسایی مغز نیست. مغز سعی نمی‌کند تصویر دقیقی از جهان ارائه دهد. مدل داخلی، نوعی گرته‌برداری شتاب‌زده و تخمینی از واقعیت است و اگر لازم به دانستن جزئیات بیش‌تر باشد، مغز به نکته‌های ریز‌تری توجه می‌کند تا تصویر اولیه کامل‌تر شود.

اینک می‌پرسیم چرا مغز از همان ابتدا تصویر کاملی به ما ارائه نمی‌کند؟ چون مغز دستگاهی بسیار مقرون‌به‌صرفه است و با حداقل مصرف انرژی کار می‌کند. مغز ۲۰ درصد کالری بدن را مصرف می‌کند، بنابراین، می‌کوشد به‌کارآمدترین وجهی از این انرژی بهره گیرد و برای رسیدن به این هدف به پردازش کم‌ترین میزان اطلاعات دریافتی از راه حواس برای امکان‌پذیر‌کردن حرکت در جهان بسنده می‌کند.

دانشمندان علوم اعصاب نخستین کسانی نبودند که دریافتند دیدن یک چیز ضامن پی‌بردن به جزئیات آن نیست. جادوگران نیز از مدت‌ها قبل این نکته را می‌دانستند. جادوگران با جلب‌توجه تماشاگران جلوی چشم آن‌ها تردستی می‌کنند. کارهایی که انجام می‌دهند ممکن است باعث لورفتن حقه‌ی آن‌ها شود، اما آن‌ها با خاطری جمع از این بابت که مغز افراد تنها به بخش کوچکی از جزئیات بصری صحنه‌ی نمایش توجه می‌کند کارشان را انجام می‌دهند.
این نکته نشان می‌دهد که چرا در بسیاری از سوانح رانندگی، راننده‌ها در روز روشن عابران را زیر می‌گیرند یا به خودرویی که درست جلوی آن‌هاست برخورد می‌کنند. در بسیاری از این موارد، چشم‌ها دارند به جهت درست نگاه می‌کنند اما مغز قادر به دیدن واقعیت نیست.


ما به بررسی و ثبت حرکات چشم گروهی از داوطلبان پرداختیم که به تابلوی «مهمان سرزده» اثر ایلیا نگاه کرده بودند. خطوط روشنی که در تصویر می‌بینید، مسیر حرکت چشم آن‌ها را نشان می‌دهد. با وجودی که چشم آن‌ها بر بسیاری از جزئیات درنگ کرده بود، اما آن‌ها هیچ‌یک را به یاد نسپرده بودند.


📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

اسیر دام لایه‌ی نازکی از واقعیت

ما رنگ را یکی از ویژگی‌های بنیادی جهان پیرامون خود می‌دانیم. اما در دنیای واقعیت، هیچ رنگی وجود ندارد. وقتی پرتو الکترومغناطیسی با جسمی برخورد می‌کند، بخشی از آن برمی‌گردد و به چشم‌های ما می‌رسد. ما می‌توانیم میلیون‌ها ترکیب طول موج را از هم تشخیص دهیم اما تنها این طول موج‌ها فقط در ذهن ما به رنگ تبدیل می‌شوند. رنگ نوعی تفسیر طول موج است که در درون ما وجود دارد.

این نکته که طول موج‌هایی که از آن صحبت می‌کنیم فقط مربوط به «نور مرئی» یعنی طیف امواج قرمز الی آبی هستند، موضوع را پیچیده‌تر می‌کند. نور مرئی تنها بخش کوچکی از امواج الکترومغناطیسی است، تقریباً ده تریلیونیم آن. باقی این طیف، یعنی امواج رادیویی میکرویو، پرتو ایکس و گاما و امواج گوشی‌های ماهواره و وای‌فای و غیره همین الان در اطراف ما وجود دارند و ما از آن‌ها بی‌خبریم. چون هیچ‌گونه گیرنده‌ی زیستی تخصص‌یافته برای تشخیص این سیگنال‌ها از دیگر قسمت‌های طیف نداریم. برش نازکی از واقعیت که می‌توانیم ببینیم، در محدوده‌ی توانایی‌های زیستی ماست.

هر موجود زنده‌ای، برش نازک و خاصی از واقعیت را درک می‌کند که در دنیای کر و کوری زندگی می‌کند و تنها سیگنال‌های دما و بو را می‌تواند تشخیص دهد. دنیای خفاش‌ها دنیای تعیین موقعیت براساس پژواک امواج متراکم هوا (امواج صوتی) است. نزد کاردماهی شبح سیاه (Black ghost knife fish) جهان عبارت است از آشفتگی‌های میدان الکتریکی محیط. این‌ها نمونه‌هایی از برش واقعیت هستند که جانوران مختلف درک می‌کنند. هیچ‌یک از این موجودات قادر به درک عینی واقعیت نیست. هر موجودی فقط چیزی را درک می‌کند که سرنوشت برایش مقدر کرده است. اما احتمالاً هر موجودی واقعیتی را که درک می‌کند با کل جهان عینی برابر می‌داند. اصلاً چه لزومی دارد فکر کنیم که واقعیتی ورای آن‌چه که درک می‌کنیم وجود دارد؟

دنیای بیرون ما شبیه چیست؟ در آن‌جا نه رنگی وجود دارد، نه صدایی. گوش، تراکم و انبساط هوا را درمی‌یابد و به سیگنال‌های الکتریکی تبدیل می‌کند. سپس مغز این سیگنال‌ها را به الحان خوشایند و زمزمه‌ها و تق‌تق‌ها و جرنگ‌وجیرینگ‌هایی تبدیل می‌کند. واقعیت بو و رایحه ندارد. چیزی به اسم بویایی در خارج از مغز ما نیست. مولکول‌های شناور در هوا به گیرنده‌های بینی ما اتصال می‌یابند و توسط مغز ما به‌ی نوان بوهای مختلف درک می‌شوند. جهان واقعی انباشته از رویدادهای سرشار حسی نیست. این مغز ماست که دنیایی آکنده از حس و حال خاص خود را به‌وجود می‌آورد.


انسان‌ها تنها بخش کوچکی از طیف الکترومغناطیسی را درک می‌کنند. نور مرئی که بخش رنگین‌کمانی این طیف را می‌سازد، از حیث ماهیت مانند باقی قسمت‌های طیف است، اما تنها قسمتی از این طیف است که ما گیرنده‌های مناسب برای دریافت آن را داریم.


📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

واقعیت شما، واقعیت من

چگونه می‌توانم اطمینان یابم که واقعیت من با واقعیتی که شما درمی‌یابید یکی است؟ در مورد بیش‌تر آدم‌ها، تعیین چنین چیزی ناممکن است اما در مورد عده‌ای می‌توان گفت که درک آنان از واقعیت به‌طور قابل اندازه‌گیری با درک دیگران فرق دارد.

مثلاً هانا بوسلی یکی از کسانی است که حروف الفبا را به رنگ‌های مختلف می‌بیند. برای او بدیهی است که «جی» بنفش و «تی» قرمز باشد. حروف برای او به‌طور خودبه‌خود با درک رنگ همراهند و او در همه‌ی عمرش برخوردار از این تداعی بوده است. نام خودش برایش مثل غروب آفتابی بود که از رنگ زرد شروع می‌شد و سپس به‌تدریج به رنگ قرمز و آن‌گاه به رنگی شبیه رنگ ابرها تبدیل می‌شد و دوباره به‌سوی قرمز و زرد میل می‌کرد. نام یان برخلاف این حالت برایش مثل استفراغ بود. البته او در روابطش با کسانی که صاحب این نام بودند مشکلی نداشت.

هانا اهل شعر و شاعری و استعاره نیست. تجربه‌ی ذهنی او «حس‌آمیزی» (synes-thesia) نام دارد حالتی است که در آن حواس یا در برخی از افراد ادراکات با هم مخلوط می‌شوند. انواع گوناگونی از حس‌آمیزی وجود دارند. برخی از افراد مزه‌ی لغات را می‌فهمند، برخی صداها را مثل رنگ درک می‌کنند، بعضی‌ها حرکات قابل مشاهده را مانند صدا می‌شنوند. حدود ۳٪ جمعیت مبتلا به یکی از انواع حس‌آمیزی هستند.

هانا یکی از ۶.۰۰۰ فرد دارای توانایی حس‌آمیزی است که من در آزمایشگاهم درباره‌ی آنان تحقیق کرده‌ام. درواقع، هانا به‌مدت دو سال در آزمایشگاه من کار می‌کرد. یکی از علل تحقیقم درباره‌ی حس‌آمیزی، این بود که حس‌آمیزی یکی از معدود وضعیت‌هایی است که در آن تجربه‌ی فرد با دیگران فرق دارد و این نکته نشان می‌دهد که درک همه‌ی ما انسان‌ها از واقعیت یکی نیست.

حس‌آمیزی، ناشی از ارتباط متقابل بین نواحی حسی مغز، مانند نواحی مجاور هم در مغز است که مرز میان آن‌ها سوراخ‌های ریز بسیار دارد. حس‌آمیزی نشان می‌دهد که حتی بروز تغییرهای میکروسکوپی در اتصال‌های مغزی می‌تواند منجر به درک اشکال دیگری از واقعیت شود.

من هر بار که با شخصی دارای این توانایی دیدار می‌کنم، باورم می‌شود که درک انسان‌ها و مغزهای آنان از واقعیت با هم تفاوت بسیار دارد.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

اعتقاد به آن‌چه مغز ما می‌گوید

همه می‌دانیم دیدن رؤیاهای عجیب و جلوه‌های آشفته به هنگام خوابیدن در شب چه معنایی دارد. گاهی این رؤیاها مانند سفرهایی پرآشوب ما را گرفتار درد و رنج می‌کنند. جنبه‌ی خوب مسئله این است که وقتی بیدار می‌شویم، همه‌ی آن بدبختی‌ها را‌ به یک‌سو می‌گذاریم و می‌گوییم هرچه بود در خواب اتفاق افتاده و زندگی بیداری من چیز دیگری است.

تصور کنید که این دو حالت مختلف درک واقعیت با هم مخلوط شوند و افتراق آن‌ها از هم ناممکن گردد. نزدیک یک درصد جمعیت روی زمین دچار چنین حالتی هستند و واقعیتی که درک می‌کنند می‌تواند آنان را گرفتار ترس و آشفتگی کند. الین ساکس، استاد حقوق دانشگاه کالیفرنیای جنوبی، خانمی است مهربان و زیرک که از سن ۱۶‌سالگی چند دوره‌ی بیماری اسکیزوفرنی را از سر گذرانده است. اسکیزوفرنی یکی از اختلال‌های کارکرد مغز است که گاهی سبب شنیدن صداها یا دیدن چیزهایی برای فرد مبتلا می‌شود که برای دیگران قابل درک نیست و افراد دچار این بیماری گاهی تصور می‌کنند که دیگران می‌توانند فکر آن‌ها را بخوانند. خوشبختانه الین به برکت دارودرمانی و مشاوره‌ی هفتگی، توانست به‌مدت ۲۵ سال، ضمن سر‌کردن با این بیماری، به سخنرانی و تدریس علم حقوق در دانشگاه ادامه دهد.

من در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی با او حرف زدم و او برایم شرحی از دوره‌های اسکیزوفرنی را که پشت سر گذاشته بود بیان کرد «حس می‌کردم خانه دارد با من ارتباط برقرار می‌کند و می‌گوید: تو یک موجود خاص هستی، یک موجود خیلی بد. توبه کن. بس کن. برو. من این کلمات را نمی‌شنیدم، بلکه این‌ها مثل افکاری بودند که در سرم کاشته می‌شدند. می‌دانستم که این افکار به خانه تعلق دارند و افکار خودم نیستند.» الین حتی یک‌بار حس کرد که در داخل مغزش چیزهایی دارند منفجر می‌شوند و نگران شده بود مبادا به دیگران صدمه بزنند (حالا خودش به کنار). یک دفعه باورش شده بود مغزش دارد مثل مایعی از گوش‌هایش بیرون می‌ریزد و مردم در آن غرق می‌شوند.

او حالا که از شر این هذیان‌ها خلاص شده، به آن‌ها می‌خندد، شانه‌هایش را بالا می‌اندازد و می‌گوید «خودم هم نمی‌دانم داستان از چه قرار بود.»
مشکل الین عدم تعادل شیمیایی مغزش بود که سبب تغییر الگوی سیگنال‌های مغزش می‌شد و الگوی متفاوتی به‌وجود می‌آورد و او را گرفتار حالت خاصی از واقعیت می‌کرد که در آن مسائل عجیب و ناممکنی روی می‌داد. وقتی الین گرفتار دوره‌ای از بیماری اسکیزوفرنی می‌شد، هیچ‌وقت به ذهنش نمی‌رسید که ماجرای عجیبی اتفاق افتاده است. چرا؟ چون او به داستانی که سازوکار شیمیایی مغزش نقل نمی‌کرد باور داشت.

یک‌بار در متن پزشکی کهنی خواندم که در تعریف بیماری اسکیزوفرنی در آن آمده بود «بیماری ای که در آن رؤیا به بیداری فرد نفوذ می‌کند.» البته امروزه دیگر اسکیزوفرنی را به این شکل توصیف نمی‌کنند. اما برای آن‌که بفهمیم مبتلایان به این بیماری چه احساسی دارند، توجه به این مثال می‌تواند مفید باشد: دفعه‌ی دیگر که در خیابان یکی را دیدید که داشت با خودش حرف می‌زد و نمایشی را بازی می‌کرد، درک می‌کنید که اگر نمی‌توانستید بین حالت‌های خواب و بیداری فرق بگذارید به چه وضعی گرفتار می‌شدید. تجربه‌ی الین راه سریعی برای درک این وضعیت است. وقتی در میانه‌ی یک رؤیا هستیم، طرد این احساس که با واقعیت روبه‌رو هستیم دشوار است. وقتی خاطره‌ای کاذب را یاد می‌آوریم، برای ما سخت است باور کنیم که آن خاطره صحت ندارد. از نظر کمی، اثبات مسئله دشوار است، اما مجموعه‌ی چنین واقعیت‌های کاذبی، باورها و اعمال ما را به راه‌هایی هدایت می‌کنند که چه‌بسا خود از آن بی‌خبریم.

الین چه در مواقعی که گرفتار هذیان می‌شد و چه در مواقعی که همراستا با واقعیتی بود که مورد پذیرش اکثر مردم بود، باور داشت که درک او عین واقعیت است. نزد او مثل بیش‌تر ما واقعیت حکایتی است که در بطن تالار سربسته‌ی جمجمه ما اتفاق می‌افتد.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

پیج و تاب خوردن زمان (timewarp)

جنبه‌ی دیگری از واقعیت وجود دارد که همواره پیش چشم ماست: «حس مغز از گذشت زمان» که اغلب شگفت‌آور است. مثلاً در برخی از موقعیت‌ها به‌نظر می‌رسد واقعیت دارد با کندی یا تندی بیش از حد سپری می‌شود. من وقتی هشت سالم بود از پشت بام خانه پایین افتادم، اما سقوطم گویی به درازا کشیده بود. وقتی به دبیرستان رفتم و فیزیک آموختم، زمان سقوط خود را محاسبه کردم: ٠/٨ ثانیه! بنابراین، سعی کردم پی ببرم چرا در نظر خودم سقوطم این اندازه طولانی شده بود و شاید پاسخ این سوال می‌توانست نکته‌ای را درباره‌ی درک واقعیت برایم روشن کند.

جب کورلیس، یک ورزشکار حرفه‌ای، یک‌بار که با لباس‌های مخصوص پرش از ارتفاع از بالای کوه به پایین پریده بود، دچار خطای تعریف زمان شد. ماجرا با پرشی حرفه‌ای که نظیر آن را در گذشته بارها انجام داده بود آغاز شد. او در پرش آن روز تصمیم گرفت هدفی را برای خود در نظر بگیرد: تعدادی بالون که می‌خواست با آن‌ها برخورد کند و آن‌ها را به کناری براند. جب، بعد از واقعه، برای ما تعریف کرد: «وقتی داشتم به یکی از این بالون‌ها که به یک صخره‌ی سنگی بسته شده بودند نزدیک می‌شدم، دچار اشتباه شدم.» او با سرعت تقریبی ۱۹۲ کیلومتر در ساعت به این صخره سنگی برخورد کرد.

چون جب یک پرشکار حرفه‌ای بود، آن روز داشتند به کمک دوربین‌هایی که روی صخره و بدنش نصب شده بود از او فیلم تهیه می‌کردند. در فیلمی که گرفته‌اند، صدای خفه‌ی برخورد جب با تخته‌سنگ شنیده می‌شود و کمی بعد او با سرعت از کنار دوربین می‌گذرد و از بالای تخته‌سنگی که لحظه‌ای قبل به آن خورده بود پایین می‌افتد.

درست در لحظه‌ی پیش از برخورد بود که حس جب از گذشت زمان تغییر کرد. او می‌گوید: «مغزم دچار دو فرآیند فکری جداگانه شد که مربوط به ویژگی‌های فنی مسئله بود. دو تصمیم پیش روی خود داشتم: یا نباید ضامن چتر نجات را می‌کشیدم و پیش می‌رفتم و با صخره برخورد می‌کردم و به احتمال زیاد می‌مردم یا باید ضامن را می‌کشیدم و چتر باز می‌شد و طی زمان انتظار برای رسیدن تیم نجات از شدت خونریزی جان می‌باختم.»... بیشتر بخوانید

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

قصه‌گو

مغز مانند یک قصه‌گوست و هریک از ما داستانی را که مغز تعریف می‌کند باور می‌کنیم. این‌که دستخوش یک پندار بصری باشیم یا به رؤیایی گرفتار شویم یا حروف الفبا را رنگی ببینیم یا در دوره‌ای از بیماری اسکیزوفرنی دچار هذیانی شویم، فرقی ندارد. به هر حال، همه‌ی ما واقعیت‌هایی را که مغزمان ترسیم می‌کند باور می‌کنیم.

علی‌رغم آن‌که حس می‌کنیم جهان خارج را به‌طور مستقیم درک می‌کنیم اما واقعیت وجود ما در تاریکی و به زبان ناشناخته‌ی سیگنال‌های الکتروشیمیایی نوشته می‌شود. فعالیت شبکه‌ی گسترده‌ی عصبی ما به داستانی تبدیل می‌شود که همان درک خاص ما از جهان است، مثل حس در دست گرفتن همین کتاب، روشنایی اتاق، بوی گل‌های سرخ و صدای حرف‌زدن دیگران.

حتی عجیب‌تر آن است که هر مغزی داستانی مختصر متفاوت با دیگران را تعریف می‌کند، چون در هر موقعیتی که شاهدان متعددی در صحنه باشند با شرح‌های گوناگونی از جانب آنان روبه‌رو می‌شویم. باتوجه‌به این‌که نزدیک هفت میلیارد مغز انسانی روی این سیاره وجود دارد و علاوه‌بر این، با تریلیون‌ها مغز جانوری نیز سروکار داریم، پس یک نسخه‌ی واحد از واقعیت وجود ندارد. هر مغزی حامل حقیقتی خاص خود است.

پس واقعیت چیست؟ واقعیت مثل نمایشی تلویزیونی است که از یک طرف شما می‌توانید آن را ببینید و از طرف دیگر قادر به خاموش‌کردن آن هم نیستید. اما خبر خوب این است که این بهترین نمایشی است که شما امکان دیدن آن را دارید: نمایشی که با حک و اصلاح برای شخص شما ساخته شده و فقط برای شما به نمایش درمی‌آید.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

خودآگاهی

صبح است. خورشید دارد آهسته در آسمان بالا می‌آید و کوچه و خیابان‌های اطراف محل زندگی شما آرام و ساکت‌اند. در اتاق‌های خواب خانه‌ها رویدادی شگفت در حال وقوع است: خودآگاهی انسان‌ها دارد جان می‌گیرد. پیچیده‌ترین موجودات روی زمین دارند از وجود خود، آگاه می‌شوند.

کمی قبل شما نیز در خواب بودید. ماده‌ی زیستی مغز شما در خواب و بیداری یکی است اما الگوی فعالیت آن در بیداری، نسبت به خواب مختصری متفاوت است - بنابراین، در حالت بیداری می‌توانیم تجربه‌های نوینی داشته باشیم. مثلاً خطوط درهمی را روی یک صفحه می‌خوانیم و معنی آن‌ها را درک می‌کنیم. گرمای آفتاب را روی پوست صورت و وزش نسیم را روی موهای خود احساس می‌کنیم. می‌توانیم راجع‌به وضعیت قرارگرفتن زبان خود در دهان یا احساس کفشی که در پای چپ خود داریم فکر کنیم. وقتی بیداریم، از هویت زندگی، نیازها، آرزوها و نقشه‌ها آگاه هستیم. اینک که روز آغاز شده، آماده‌ایم تا به روابط و اهداف خود فکر کنیم و اعمال خود را براساس آن‌ها تنظیم کنیم.

اما این هشیاری خودآگاهانه، تا چه حد می‌تواند اعمال روزانه‌ی ما را کنترل کند؟ مثلاً به چگونگی مطالعه‌ی جمله‌های همین کتاب دقت کنید. وقتی چشم‌های شما بر خطوط این صفحه حرکت می‌کنند، شما از سرعت حرکات و جهش‌های ناگهانی آن‌ها باخبر نیستید. چشم‌های ما به هنگام مطالعه، دارای حرکات نرم و روان نیستند، بلکه از نقطه‌ای به نقطه‌ی دیگر جهش می‌کنند. در حین جهش، چشم‌ها به‌اندازه‌ای تند حرکت می‌کنند که خواندن غیرممکن است. فقط وقتی چشم‌ها متوقف می‌شوند و در یک موقعیت ثابت می‌ایستند (معمولاً حدود ۲۰ میلی‌ثانیه در هر بار) خواندن ممکن است. ما از این جست‌وخیزها و ایست و حرکت‌های چشم‌ها باخبر نیستیم، چون اگر در ادراک جهان خارج توسط مغز وقفه‌ای ایجاد شود، مشکلات فراوانی به بار می‌آید.
وقتی با دقت بیش‌تر به خواندن فکر کنیم، می‌بینیم مسئله از این هم که گفتیم پیچیده‌تر است. حین خواندن همین کلمات، معانی آن‌ها نیز به‌طور مستقیم وارد ذهن می‌شوند. برای درک این پیچیدگی، سعی کنید خطوطی را که به زبان‌های دیگر نوشته شده‌اند، بخوانید:

আপনার মস্তস্কিরে মধ্য েসরাসরচিহিন এই করম থকে েপ্রবাহ অরণ
эта азначае, патокі з сімвалаў непасрэдна ў ваш мозг
당신의 두뇌에 직접 심볼의 흐름을 의미

اگر با زبان‌های بنگالی، بلاروسی یا کره‌ای آشنا نباشید، خطوط این زبان‌ها برای شما، مانند اشکالی عجیب‌وغریب جلوه می‌کنند. اما اگر این زبان‌ها را بیاموزید، خواندن این سطرها برای شما آسان می‌شود و در این حال گویی اصلاً متوجه نمی‌شوید که مغز برای رمزگشایی از این خط‌های در هم دارد چه کار سختی را انجام می‌دهد. اما مغز دارد در پس پرده کارش را می‌کند.

پس باید بپرسیم سررشته‌ی کار دست چه کسی است و فرمانده کیست؟ آیا ما ناخدای این کشتی هستیم یا تصمیم‌ها و اعمال ما با سازوکار عصبی گسترده‌ای که خارج از محدوده‌ی دید ماست ارتباط دارند؟ آیا کیفیت زندگی روزمره‌ی ما مربوط به تصمیم‌گیری‌های صحیح ماست یا به جنگل انبوه نورون‌ها و هیاهوی بسیار تبادل پیام‌های شیمیایی وابسته است؟

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

مغز ناخودآگاه حین عمل

فرض کنید که با هم در یک کافی‌شاپ نشسته‌ایم و در همان حال که داریم حرف می‌زنیم، می‌بینید که فنجان قهوه‌ام را برداشته‌ام و دارم از آن جرعه‌ای می‌نوشم. این کار به‌اندازه‌ای عادی است که معمولاً توجهی را برنمی‌انگیزد، مگر آن‌که قهوه را روی لباسم بریزم. اجازه بدهید ببینیم چرا این‌طور است: نزدیک‌کردن یک فنجان به دهان اصلاً کار آسانی نیست. در قلمرو روباتیک هنوز دارند تلاش می‌‌کنند روباتی بسازند که بتواند این کار را بدون دردسر انجام دهد. چرا؟ چون برای انجام این حرکت ساده، تریلیون‌ها پالس الکتریکی که با واسطه‌ی مغز به‌گونه‌ای ظریف با یک‌دیگر هماهنگ شده‌اند دست‌اندرکارند.

نخست، سامانه‌ی بینایی صحنه را بررسی می‌کند تا فنجانی را که در برابرم قرار دارد شناسایی کند و هم‌زمان سال‌ها تجربه‌ام از نوشیدن قهوه در سایر مواقع فعال می‌شود. کرتکس فرونتال مغزم سیگنال‌هایی را به کرتکس حرکتی که هماهنگی دقیق انقباض‌های عضلانی، از تنه گرفته تا بازوها، ساعد و دست‌ها را برعهده دارد ارسال می‌کند. به‌این‌ترتیب، می‌توانم فنجان را در دست‌هایم بگیرم. وقتی فنجان را لمس کنم، اعصابم اطلاعاتی را درباره‌ی وزن و موقعیت فنجان در فضا، دما، لغزندگی دسته‌ی آن و غیره به مغزم می‌فرستد. در همان حال که این اطلاعات از نخاع به‌سوی مغز می‌روند، در مسیر مخالف اطلاعاتی در حال بازگشت هستند. این اطلاعات، در مسیری پیچیده، بین بخش‌هایی از مغز، چون عقده‌های قاعده‌ای، مخچه، کرتکس و غیره حرکت می‌کنند. هماهنگی بین مقدار نیرویی که با آن دارم فنجان را برمی‌دارم و نیروی در دست گرفتن فنجان، در کسری از ثانیه برقرار می‌شود. من با محاسبه‌هایی بسیار دقیق و با دریافت فیدبک این داده‌ها می‌توانم عضلاتم را طوری به‌کار ببرم که فنجان با حرکتی آرام و ملایم و قوسی بالا بیاید. در حال انجام این حرکت نیز هماهنگ‌هایی در سطح ریزتر و جزئی‌تر انجام می‌گیرد و وقتی فنجان را به لبم نزدیک می‌کنم، لبه‌ی آن را مختصری کج می‌کنم تا بتوانم بی‌آن‌که محتوی آن بریزد و لباسم را لکه‌دار کند از آن بنوشم.

ده‌ها اَبَرکامپیوتر سریع در دنیا باید با هم جمع شوند تا توان محاسبه‌ی لازم برای انجام این کار را فراهم کنند. با این‌همه، من از این توفانی که در مغزم برپاست، کوچک‌ترین خبری ندارم. در شبکه‌های عصبی مغزم، از انبوه فعالیت‌هایی که در جریان است، غوغایی برپا شده اما هشیاری خودآگاهم دچار حسی شبیه فراموشی مطلق است. خودآگاه من حین برداشتن فنجان و نوشیدن محتوی آن، یکسره مجذوب حرف‌زدن است. شاید حین برداشتن فنجان در حال دمیدن جریان هوا برای تلفظ کلمات یک گفتگوی پیچیده باشم.

فقط این را می‌دانم که فنجان به دهانم می‌رسد یا نه. اگر کارم را درست انجام دهم شاید اصلاً متوجه نشوم چنین کاری را انجام داده‌ام... بیشتر بخوانید

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

جنگل مغز

در سال ۱۸۸۷، دانشمندی اسپانیایی به نام سانتیاگو رامون کاخال، با اطلاعاتی که در عکاسی داشت، برش‌هایی از نسوج مغز را رنگ‌آمیزی کرد. این تکنیک به او اجازه داد بتواند سلول منفرد مغز با شاخه‌های آن را به زیبایی هرچه تمام‌تر آشکار کند. به زودی روشن شد که مغز سامانه‌ی بسیار پیچیده‌ای است که در جهان مثل و مانندی برای آن نمی‌توان یافت و ما با هیچ کلامی قادر به وصف آن نیستیم.

با پیشرفت در ساخت میکروسکوپ و انبوه‌سازی آن و نیز پیشرفت در رنگ‌آمیزی سلولی، دانشمندان توانستند -دست‌کم کلی- نورون‌های تشکیل‌دهنده‌ی مغز را شناسایی کنند. این ساختارهای شگفت‌انگیز، دارای اشکال و اندازه‌های گوناگونی هستند و مانند درختان جنگلی انبوه و نفوذ‌ناپذیر با هم ارتباط دارند. بعدها دانشمندان برای پی‌بردن به چگونگی این ارتباط‌ها چندین دهه تلاش کردند.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

حس درک موقعیت بدن و اندام‌ها

حتی وقتی چشم‌های ما بسته باشند می‌دانیم که اندام‌های ما در چه موقعیتی قرار دارند. آیا دست چپ ما بالاست یا پایین؟ آیا پاهای ما صاف هستند یا خمیده؟ آیا پشت ما صاف است یا قوزکرده؟ توانایی درک موقعیت اندام‌ها پروپریوسپشن نام دارد. گیرنده‌های عضلات، تاندون‌ها و مفاصل، اطلاعاتی درباره‌ی زاویه‌ی مفاصل و نیز کشیدگی و طول عضلات به ما می‌دهند. در مجموع، مغز با واسطه‌ی این اطلاعات می‌تواند تصویری از موقعیت بدن برای ایجاد هماهنگی سریع داشته باشد.

اگر یکی از پاهای ما خوابیده باشد و بخواهیم راه برویم، دچار حالتی شبیه از بین رفتن حس موقعیت بدن می‌شویم. در این حالت، فشاری که به اعصاب وارد آمده، مانع از ارسال و پذیرش سیگنال‌ها می‌شود. اگر نتوانیم از حس تشخیص موقعیت اندام‌ها برخوردار باشیم، انجام‌دادن اعمال ساده‌ای نظیر بریدن قطعات غذا، تایپ یا پیاده‌روی ناممکن می‌شود.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

شکل‌گیری مهارت‌ها در مغز

امروزه دانشمندان علوم اعصاب می‌کوشند با مطالعه‌ی افرادی که در زمینه‌های خاص صاحب تخصص و مهارت هستند، پرده از کارکرد مغز بردارند. من به‌همین منظور به دیدار آستین نابر، کودک ۱۰ ساله‌ای که استعدادی عجیب دارد رفتم. این بچه رکورددار جهانی ورزشی به نام لیوان چیدن (Cup-stucking) در میان کودکان است. آستین با انجام حرکات سریع و روانی که تعقیب آن‌ها با چشم غیرممکن است، چند ردیف لیوان پلاستکی در هم فرورفته را از هم جدا می‌کند. سپس با حرکات سریع دو دست، این لیوان‌ها را دوباره به‌شکل دو هرم روی هم قرار می‌دهد و سپس دو هرم را به یک هرم بلند تبدیل می‌کند و دوباره لیوان‌ها را به‌شکل ستونی در هم کنار می‌گذارد. آستین همه‌ی این کارها را ظرف ۵ ثانیه انجام می‌دهد. من هم سعی کردم این کار را انجام دهم اما بهترین زمانی که توانستم از پس این کار برآیم ۴۳ ثانیه بود.

وقتی به حرکات آستین نگاه می‌کنیم، ممکن است تصور کنیم مغزش دارد با سرعتی بیش از حد کار می‌کند و انرژی زیادی را به مصرف می‌رساند تا انجام این حرکات پیچیده و هماهنگ را در زمان کوتاهی امکان‌پذیر کند. من برای امتحان این نظریه، تصمیم گرفتم فعالیت مغز آستین و نیز خودم را حین مسابقه‌ی لیوان‌چیدن اندازه‌گیری کنم. من و آستین با کمک یکی از همکاران خود به نام دکتر خوزه لوییس کنتراس ویدال، کلاهک‌هایی مجهز به الکترود را که اندازه‌گیری فعالیت مجموعه‌های نورونی را امکان‌پذیر می‌کرد، روی سرمان گذاشتیم. سپس نوار مغز معرف، امواج مغزی ما را حین تلاش برای انجام این کار تهیه کردند و مورد بررسی قرار دادند. به‌این‌ترتیب، هر دوی ما با وسایلی تجهیز شدیم که می‌توانستند پرده از جهان درون مغز ما بردارند... بیشتر بخوانید

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

نوار مغز

اE.E.G که مخفف الکترو آنسفالوگرام یا نوار مغز است، شیوه‌ای برای بررسی فعالیت الکتریکی نورون‌های مغز است. برای تهیه‌ی نوار مغز، الکترودهای کوچکی را روی سطح جمجمه قرار می‌دهند و به کمک آن‌ها امواج مغزی را جمع‌آوری می‌کنند. امواج مغزی، عنوانی است که در گفتگوهای روزمره، به‌میانگین سیگنال‌های الکتریکی تولیدشده توسط نورون‌های مغز اطلاق می‌شود.

فیزیولوژیست و روانپزشکی به نام هانس برگر، برای نخستین‌بار در سال ۱۹۲۴ توانست نوار مغز انسان را تهیه کند و سپس محققان دیگر در دهه‌های سوم و چهارم قرن بیستم توانستند انواع مختلفی از امواج مغز را شناسایی کنند. امواج دلتا با فرکانس کم‌تر از ۴ هرتز که در خواب به‌وجود می‌آیند، امواج تتا با فرکانس ۴ تا ۷ هرتز که حین خواب و استراحت کامل و مشاهده‌ی اشیا به‌وجود می‌آیند و امواج آلفا با فرکانس ۸ تا ۱۳ هرتز که وقتی افراد در حالت آرامش و آسایش هستند به‌وجود می‌آیند و امواج بتا با فرکانس ۱۳ تا ۳۸ هرتز که وقتی به‌طور فعال در حال فکر‌کردن و حل مسئله هستیم پدید می‌آیند. دامنه‌های دیگری از امواج مغزی نیز که دارای اهمیت بودند شناسایی شدند. مانند امواج گاما با فرکانس ۳۹ تا ۱۰۰ که در فعالیت‌های فکری با تمرکز زیاد مانند استدلال‌کردن و برنامه‌ریزی دیده می‌شوند.

فعالیت کلی مغز، مجموعه‌ای از همه‌ی این فرکانس‌های مختلف است، اما بسته به کاری که داریم انجام می‌دهیم، برخی از امواج مغزی بیش از آن‌های دیگر ایجاد می‌شوند.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

دویدن به حالت خودکار

در زندگی، مغزهای ما بارها خود را برای انجام اعمالی نظیر راه‌رفتن، دویدن آهسته، شنا و رانندگی مداربندی می‌کنند. توانایی برای جای‌دادن برنامه‌ها در ساختار مغز، یکی از مهم‌ترین امکانات زیرکانه‌ی آن است. جاسازی مدار مورد نیاز در سخت‌افزار مغز، انجام حرکات پیچیده را با کم‌ترین مصرف انرژی امکان‌پذیر می‌کند. وقتی این‌گونه مهارت‌ها در مدارهای مغزی حک شوند، انجام‌دادن کارهای تحت نظارت آن‌ها، بدون تفکر و تلاش آگاهانه ممکن می‌شود و به‌این‌ترتیب، نیروهای مغز آزاد می‌شوند تا من آگاه بتواند به امور و وظایف دیگر مشغول شود.

خودکار‌شدن انجام امور، پیامدهایی نیز دارد: مهارت‌های جدید در زیر سطح خودآگاهی جای می‌گیرند. رابطه‌ی ما با برنامه‌های دقیقی که در سطح پنهان در حال کار هستند قطع می‌شود و نمی‌توانیم به چگونگی انجام‌دادن اموری که از ما سر می‌زند به‌طور دقیق پی ببریم. وقتی حین حرف‌زدن از یک ردیف پلکان بالا می‌رویم، از انبوه محاسباتی که برای حفظ تعادل در مغز ما انجام می‌شود یا از نحوه‌ی چرخش زبان در دهان خود برای تلفظ اصوات، آگاه نیستیم. دقت در انجام آگاهانه‌ی هریک از این کارها بسیار سخت است اما چون این کارها به‌طور خودکار انجام می‌شوند، برای ما آسان جلوه می‌کنند. همه می‌دانیم که رانندگی در مسیر بازگشت به خانه به هنگام پایان کار روزانه چه حسی دارد. ناگهان می‌بینیم به خانه و مقصد رسیده‌ایم، حال آن‌که از رانندگی در طول مسیر چیزی به یاد نداریم.

درواقع، با تکیه بر مهارت رانندگی، مسیر را ناخودآگاه طی می‌کنیم. خودآگاه ما یا همان بخشی که هر روز صبح به‌محض بیدار‌شدن از خواب جان می‌گیرد، حین رانندگی، بیش‌تر به مسافری شبیه است که کنار راننده روی صندلی نشسته باشد.

یک یافته‌ی مهم درباره‌ی مهارت‌های خودکار، آن است که انجام کنترل آگاهانه حین این اعمال، سبب کاهش کیفیت آن‌ها می‌شود. بهتر آن است که مهارت‌های آموخته‌شده -حتی مهارت‌های پیچیده- را حین اجرا آزاد بگذاریم... بیشتر بخوانید

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

سیناپس و یادگیری

محل اتصال نورون‌ها با یک‌دیگر را سیناپس می‌نامند. در محل این اتصال‌ها، موادی شیمیایی موسوم به میانجی یا نوروترنسمیتر، سیگنال‌ها را بین نورون‌ها انتقال می‌دهند. اما همه‌ی سیناپس‌ها دارای قدرت یکسانی نیستند، بلکه بسته به سابقه‌ی فعالیتی که دارند، می‌توانند قوی‌تر یا ضعیف‌تر باشند. وقتی قدرت سیناپس‌ها تغییر کند، اطلاعات در شبکه‌ی عصبی، به‌گونه‌ای متفاوت انتقال می‌یابد. اگر ارتباط ضعیف شود، می‌پژمرد و از میان می‌رود اما اگر قوی شود، می‌تواند منجر به پیدایش ارتباط‌های جدید شود. برخی از این تغییرات، به‌دنبال دریافت تحریک از سامانه‌ی پاداش ایجاد می‌شوند. نوروترنسمیتر غالب در این سامانه دوپامین است که در مواقعی که کارها درست انجام گردد ترشح می‌شود. شبکه‌های عصبی مغز آستین بسیار کند اما ماهرانه به‌دنبال توفیق یا شکست در انجام حرکات و طی ساعت‌ها تمرین بازسازی شده‌اند.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

حفره‌های عمیق ناخودآگاه

محدوده‌ی دسترسی ناخودآگاه، فراتر از حوزه‌ی جسم ماست. ناخودآگاه به روش‌های گوناگونی به زندگی ما شکل می‌دهد. توجه کنید چگونه حین گفتگو، کلمات سریع‌تر از آن‌که ذهن خودآگاه بتواند آن‌ها را کنترل کند بر زبان‌تان جاری می‌شوند. مغز در پس صحنه دارد کار می‌کند تا با واسطه‌ی حروف و کلمات زبانی برای بیان افکار پیچیده ارائه دهد. (مثلاً سرعت حرف‌زدن را به زبانی بیگانه که تازه یاد گرفته‌‌اید با سرعت حرف‌زدن به زبان مادری خود مقایسه کنید!)

همین کار، پشت صحنه، درباره‌ی ایده‌ها نیز صادق است. تصور ما این است که ایده‌ها با تلاش ذهن خودآگاه پدید می‌آیند. اما درواقع، ذهن ناخودآگاه ما ساعت‌ها و ماه‌ها پیش از آن‌که ایده‌ای وارد ذهن آگاه شود و بتوانیم بگوییم «فکری به سرم‌زد!» برای خلق آن ایده کار کرده است - خاطره‌ها را متراکم کرده و سعی کرده ترکیب‌های تازه‌ای از آن‌ها بیافریند و پیامدها را بسنجد.

زیگموند فروید، کسی که نخستین‌بار اعماق پنهان ناخودآگاه انسان را تشریح کرد، یکی از با نفوذترین دانشمندان قرن بیستم بود. او در سال ۱۸۷۳ وارد دانشکده‌ی پزشکی وین شد و در رشته‌ی نورولوژی (اعصاب) تخصص گرفت. فروید که در مطبش به درمان بیماران روانی می‌پرداخت، دریافت که در بیش‌تر مواقع، بیمار از آن‌چه که سبب بروز رفتار معینی در او می‌شود شناخت آگاهانه‌ای ندارد. نظر فروید این بود که بخش عمده‌ی رفتار بیمار محصول نوعی جریان ذهنی پنهان است. این ایده، روانپزشکی را متحول کرد و بر درک انگیزه‌ها و عواطف انسان پرتو جدیدی افکند. قبل از فروید، علت بروز کارکردهای منحرف روانی نامشخص بود یا آن‌ها را به تسخیر فرد توسط نیروهای شیطانی یا اراده‌ی ضعیف فرد و مانند آن نسبت می‌دادند. فروید سعی کرد دلیل پیدایش این‌گونه اختلال‌ها را در خود مغز جستجو کند.

او به بیماران اجازه می‌داد در دفتر کارش روی تختی دراز بکشند و مستقیم به او نگاه نکنند و سپس با آن‌ها حرف می‌زد. شاید در زمانه‌ای که هنوز دستگاه‌های اسکن مغزی به‌وجود نیامده بودند، این بهترین شیوه برای رسوخ به‌دنیای ذهن ناخودآگاه بود. فروید مثل یک کارآگاه سعی می‌کرد سرنخ‌هایی درباره‌ی سازوکار ناخودآگاه بیابد که بیماران به آن دسترسی مستقیم نداشتند.

فروید به این نتیجه رسید که ذهن خودآگاه نوک کوه یخ فرآیندهای ذهنی ماست. اما آن‌چه به افکار و رفتارهای ما فرمان می‌دهد، بخش بزرگ‌تری از ذهن است که از دیده نهان است.

نظریه‌ی فروید درست بود. یکی از پیامدهای نظریه‌ی فروید این بود که ما از دلیل انتخاب‌های خود آگاه نیستیم. مغز دارد به‌طور پیوسته از محیط اطلاعات می‌گیرد و از این اطلاعات برای هدایت رفتارهای ما استفاده می‌کند، لیکن ما قادر به شناسایی عواملی که بر ما تأثیر می‌گذارند نیستیم. در روان‌شناسی پدیده‌ای به نام «اثر آغازگر» (Priming effect) داریم که بر اساس آن، عاملی سبب درک چیزی دیگر می‌شود. مثلاً اگر لیوانی محتوی مایعی گرم در دست داشته باشید، دید مثبت‌‌تری نسبت به رابطه‌ی خود با فلان عضو خانواده خواهید داشت. اما اگر همین لیوان محتوی مایعی سرد باشد، نسبت به رابطه‌ی خود با این عضو خانواده نظر منفی‌‌تری پیدا می‌کنید. چرا؟ چون مکانیسم مغز برای قضاوت درباره‌ی گرمی روابط بین‌فردی با مکانیسم‌های داوری درباره‌ی گرمی فیزیکی هم‌پوشانی دارند و یکی بر دیگری اثر می‌گذارند. نتیجه‌ی نهایی این است که رابطه‌ی شما با فردی بنیادی مانند مادرتان به‌راحتی تحت‌تاثیر گرم یا سرد بودن فنجانی که در دست دارید قرار می‌گیرد. به‌همین ترتیب، وقتی وارد محیطی که بوی ناخوشایندی دارد می‌شوید، تصمیم‌های اخلاقی خشن‌‌تری می‌گیرید - مثلاً اگر کسی رفتار نامعمولی از خود بروز داده باشد، به احتمال بیش‌‌تری رأی به غیراخلاقی‌بودن رفتار او خواهید داد. در مطالعه‌ای دیگر نشان داده شد اگر فرد به هنگام مذاکره روی صندلی سفت و سختی بنشیند، مواضع سخت‌‌تری اتخاذ خواهد کرد تا روی صندلی نرم... بیشتر بخوانید

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

تحریک ناخودآگاه

ریچارد تالر و کاس سانشتاین، در کتابی به نام تحریک یا سقلمه‌زدن، رویکردی را برای بهتر‌کردن تصمیم‌های مربوط به سلامت، ثروت و سعادت، از طریق بازی با شبکه‌های ناخودآگاه مغز ارائه دادند. یک تحریک کوچک از جانب محیط می‌تواند بدون آن‌که خود بدانیم در ارتقاء تصمیم‌گیری ما مؤثر باشد. اگر در سوپرمارکت‌ها، میوه‌ها در معرض دید باشند، افراد غذاهای سالم‌تری را انتخاب خواهند کرد. گذاشتن عکس یک مگس خانگی در دستشویی فرودگاه‌ها سبب می‌شود مردان موقع ادرار‌کردن بیش‌تر دقت کنند و از پاشیدن ادرار به اطراف جلوگیری کنند. ترغیب کارکنان برای شرکت در برنامه‌های بازنشستگی (با قائل‌شدن آزادی برای عدم شرکت در این برنامه‌ها برای آن‌ها) منجر به اخذ سیاست‌های بهتری برای پس‌انداز‌کردن می‌شود. این دیدگاه تأثیرگذاری را پدرسالاری نرم می‌نامند و تالر و سانشتاین معتقدند هدایت ملایم ذهن ناخودآگاه، در مقایسه با اعمال زور و اجبار، تأثیر بیش‌‌تری بر تصمیم‌گیری‌های ما خواهد داشت.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

چرا آگاه هستیم؟

پس چرا ما موجوداتی کاملاً ناخودآگاه نیستیم؟ چرا مثل زامبی‌های بی‌مغز، این‌طرف و آن‌طرف نمی‌رویم؟ چرا در مسیر تکامل، مغزی خودآگاه به‌وجود آمد؟ فرض کنید دارید در یکی از خیابان‌های محله قدم می‌زنید و در فکر خودتان هستید. ناگهان چیزی توجه شما را جلب می‌کند. یک نفر که از مقابل شما در حال گذر است، لباس عجیبی شبیه یک زنبور غول‌پیکر پوشیده و کیفی در دست دارد. اگر چنین موجودی در خیابان ظاهر شود، توجه مردم را به خود جلب می‌کند. مردم کارهای روزمره‌ی خود را متوقف می‌کنند و به او خیره می‌شوند.

خودآگاهی زمانی پا به میدان می‌گذارد که پدیده‌ای نامنتظره اتفاق بیفتد، یعنی وقتی می‌خواهیم بدانیم در مرحله‌ی بعد چه پیش می‌آید. مغز همیشه می‌کوشد تا حد ممکن به‌طور خودکار فعالیت کند، اما در جهانی سرشار از رویدادهای غیرقابل پیش‌بینی، این کار غیرممکن است.

اما خودآگاهی فقط مربوط به واکنش در برابر مسائل تعجب‌آور نیست، بلکه در فرونشاندن تعارض‌های ایجادشده در مغز نیز نقش مهمی ایفا می‌کند. میلیاردها نورون در انجام وظایفی از تنفس گرفته تا حرکت در اتاق برای برداشتن غذا و بردن آن به‌طرف دهان یا کسب مهارت در یک ورزش دخالت دارند. انجام هر یک از این وظیفه‌ها را شبکه‌های عصبی گسترده‌ی مغز سازمان می‌دهند. اگر در فعالیت این شبکه‌ها تعارضی به‌وجود‌‌ آید، چه پیش خواهد آمد؟ مثلاً فرض کنید خود را در حال نزدیک‌شدن به یک ظرف بستنی می‌بینید، اما فکر می‌کنید اگر آن را بخورید پشیمان می‌شوید. در چنین وضعی باید تصمیم بگیرید، تصمیمی که در درازمدت برای بدن شما ضامن سود باشد. خودآگاهی سامانه‌ای است که می‌تواند از موضعی بی‌همتا و برتر که هیچ چیزی مشابه آن در مغز وجود ندارد این کار را انجام دهد. به‌همین دلیل است که خودآگاهی می‌تواند بر میلیاردها جزء دارای برهم‌کنش، سامانه‌های فرعی و فرآیندهای بنیادی مغز نظارت و قضاوت کند. خودآگاهی می‌تواند برای کل سامانه نقشه بریزد و اهدافی را تعریف کند.


ما معمولاً در دنیای ذهنیت خود غوطه‌وریم و به بیگانه‌هایی که از کنار ما رد می‌شوند توجهی نداریم. اما اگر چیزی با انتظارها و توقعات ما انطباق نداشته باشد، ذهن خودآگاه وارد میدان می‌شود تا مدلی از آن‌چه در شرف وقوع است ارائه دهد.


خودآگاهی مانند مدیر اجرایی یک شرکت بزرگ است که دارای هزاران زیرگروه و بخش‌های دارای همکاری و تعامل بوده و این‌ها کار یک‌دیگر را به روش‌های گوناگون تکمیل می‌کنند. شرکت‌های کوچک نیازی به مدیر اجرایی ندارند اما وقتی یک سازمان به پیچیدگی و حجم زیاد می‌رسد، لازم است یک مدیر اجرایی برای نظارت بر جزئیات امور روزمره وجود داشته باشد تا بتواند چشم‌انداز درازمدتی برای شرکت ترسیم کند.

مدیر اجرایی از جزئیات امور روزمره‌ی شرکت اطلاع دقیقی ندارد اما همیشه دورنمایی از آینده‌ی شرکت را در نظر دارد. مدیر اجرایی یک شرکت انتزاعی‌ترین جلوه‌ی آن شرکت است. در مورد مغز، میلیاردها سلول آن می‌توانند در قالب خودآگاهی به یکپارچگی دست یابند و بنابراین، این سامانه‌ی پیچیده می‌تواند از این راه خود را در آینه ببیند.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

اگر خودآگاهی مختل شود چه اتفاقی می‌افتد؟

اگر خودآگاهی پا به میدان نگذارد و ما به‌مدتی طولانی در حالت خودکار بمانیم، چه می‌شود؟

کن پارکس در سن ۲۳‌سالگی و در روز ۲۳ می‌۱۹۸۷، وقتی داشت در خانه‌اش تلویزیون نگاه می‌کرد به خواب فرو رفت. او در آن هنگام، با دختر ۵‌ماهه و همسرش زندگی می‌کرد و مشکلات مالی و خانوادگی زیادی داشت و به قماربازی معتاد بود. او قصد داشت روز بعد، مشکلاتش را با خویشاوندان همسرش در میان بگذارد. مادرزنش می‌گفت او یک «غول مهربان» است. کن با پدر و مادر همسرش روابط خوبی داشت اما در آن شب ناگهان از خواب برخاست و با خودرو ۲۳ کیلومتر رانندگی کرد تا به منزل آن‌ها رسید. پدرزنش را خفه و مادرزنش را با ضربه‌های چاقو تا سرحد مرگ زخمی کرد. سپس به نزدیک‌ترین پاسگاه پلیس مراجعه کرد و گفت: «فکر می‌کنم همین الان یکی رو کشتم.»

کن اصلاً به یاد نداشت چه اتفاقی افتاده، به‌نظر می‌رسید ذهن ناخودآگاهش حین وقوع آن حادثه‌ی دهشتناک فعال نبوده است. مغز کن دچار چه مشکلی شده بود؟ وکیل پارکس، مارلیس ادواردز، گروهی از کارشناسان را برای حل این معضل بسیج کرد. آن‌ها به این نتیجه رسیدند که شاید این واقعه با خواب کن مربوط باشد. وقتی کن در زندان بود وکیلش از یکی از متخصصان خواب به نام راجر برافتون کمک خواست و او سیگنال‌های حین خواب نوار مغز کن را بررسی کرد. این امواج نشان می‌داد که کن جزء افرادی است که در خواب راه می‌روند.

با تحقیق بیش‌تر توسط این گروه، معلوم شد که خوابگردی در خانواده‌ی کن شیوع دارد. باتوجه‌به این‌که کن هیچ انگیزه‌ای برای قتل نداشت و انکار خوابگردی و سابقه‌ی فامیلی آن به‌هیچ‌وجه امکان‌پذیر نبود، او را از اتهام قتل تبرئه کردند.


کن پارکس در حال خروج از دادگاهی، در حالی‌که از اتهام قتل عمد پدر و مادر والدین همسرش تبرئه شده، وکیلش خانم مارلیس ادواردز گفت: «داوری بی‌نظیری بود... کن را از دیدگاه اخلاقی از اتهام تبرئه کردند... و او را آزاد کردند.»


📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

پس چه کسی فرمانده است؟

ممکن است بپرسید پس ذهن ناخودآگاه در عمل چه نوع کنترلی دارد؟ شاید ما هم مانند عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی در اختیار سامانه‌ای هستیم که بندهای ما را می‌کشد و وادارمان می‌کند کارهای خاصی را انجام دهیم؟ بسیاری گمان می‌کنند همین‌طور است و ذهن ما کنترلی بر اعمال خودآگاه ما ندارد.

بگذارید با ذکر مثالی این نکته را بیش‌تر روشن کنیم. وقتی حین رانندگی به یک دوراهی می‌رسید، می‌توانید مسیر راست یا چپ را انتخاب کنید. هیچ اجباری برای انتخاب مسیر راست یا چپ وجود ندارد اما امروز و در این لحظه شما تصمیم می‌گیرید مسیر راست را انتخاب کنید. اما چرا مسیر راست و چرا مسیر چپ نه؟ چون راست را بیش‌تر دوست داشتید؟ یا شاید چون نوعی مکانیسم ناشناخته‌ی مغزتان این تصمیم را گرفت؟ حالا به این موضوع از منظر دیگری توجه می‌کنیم: سیگنال‌های عصبی که بازوی شما را برای چرخاندن فرمان به‌سمت راست کنترل می‌کنند، از کرتکس حرکتی مغز می‌آیند اما منشأ این سیگنال‌ها قشر مغز نیستند. این سیگنال‌ها را نقاط دیگری در لوب پیشانی که به‌نوبه‌ی خود تحت نفوذ سایر بخش‌های مغز هستند ارسال می‌کنند. به‌همین ترتیب، همه‌ی شبکه‌های مغز به‌گونه‌ای درهم‌پیچیده و متقاطع با هم مربوط هستند. برای تصمیم‌گیری، هیچ نقطه یا زمان صفری وجود ندارد، چون هریک از نورون‌های مغز، تحت‌تاثیر نورون‌های دیگر قرار دارند. به‌نظر می‌رسد هیچ‌یک از بخش‌های این سامانه مستقل عمل نمی‌کنند. بله همگی به یک‌دیگر وابسته‌اند. تصمیم شما برای گردش به راست (یا چپ) تصمیمی است که در مسیر گذشته صورت پذیرفته است، گذشته در حد: ثانیه، دقیقه یا روز یا یک عمر. حتی وقتی به‌نظر می‌رسد که تصمیم‌ها خودبه‌خودی و ناگهانی گرفته شده‌اند، این تصمیم‌ها بدون واسطه و یک‌جانبه اتخاذ نشده‌اند.

پس وقتی شما به آن دوراهی می‌رسید و حامل تاریخ گذشته‌ی زندگی خود هستید، دقیقاً چه کسی دارد تصمیم می‌گیرد؟ این ملاحظات، ما را به آن‌جا می‌رساند که سوالی اساسی درباره‌ی اراده‌ی آزاد مطرح کنیم: آیا اگر تاریخ را صد بار تکرار کنیم همان نتیجه به‌دست می‌آید؟

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

احساس اراده‌ی آزاد

ما این‌طور تصور می‌کنیم که صاحب اراده‌ی آزاد هستیم و بنا به میل خود درباره‌ی مسائل زندگی تصمیم می‌گیریم اما گاهی می‌توان نشان داد که این حس اراده‌ی آزاد توهمی بیش نیست. پروفسور آلوارو پاسکوئال لئونه، در دانشگاه هاروارد، گروهی داوطلب را برای انجام آزمایشی دعوت کرد.

داوطلبان جلوی صفحه‌های نمایش کامپیوتر نشستند و دست‌های خود را به حالت کشیده و درازشده روی میز قرار دادند. وقتی صفحه به رنگ قرمز در می‌آمد، آن‌ها می‌بایست تصمیم می‌گرفتند کدام دست خود را حرکت دهند. البته نباید در عمل دست خود را حرکت می‌دادند. بعد صفحه به رنگ زرد درمی‌آمد و سرانجام وقتی سبز می‌شد داوطلب اجازه داشت تصمیم خود را برای به‌حرکت‌درآوردن دست راست یا چپش اجرا کند.

سپس، برگزار‌کنندگان، تحقیق چرخشی در آن ایجاد کردند، به این شکل که با استفاده از تحریک مغناطیسی از راه جمجمه یا TMS (Transcranial magnetic stimulation)، پالسی مغناطیسی برای تحریک ناحیه‌ی خاصی از مغز که در زیر الکترود قرار داشت می‌فرستادند و به‌این‌ترتیب، کرتکس حرکتی را تحریک می‌کردند تا فرد حرکت را در دست چپ یا راست آغاز کند. آن‌ها وقتی نور زرد ظاهر می‌شد، پالس / تکانه‌ای را وارد می‌کردند (البته در گروه کنترل به‌جای پالس فقط صدای آن شنیده می‌شد).

ارسال پالس TMS سبب می‌شد که داوطلبان تمایل بیش‌‌تری برای حرکت‌دادن یکی از دو دست خود داشته باشند، مثلاً تحریک کرتکس چپ باعث می‌شد که شرکت‌کنندگان به احتمال بیش‌‌تری دست راست خود را حرکت دهند. اما جنبه‌ی جالب قضیه این بود که داوطلبان می‌گفتند با اراده‌ی خودشان این یا آن دست را حرکت داده‌اند، حال آن‌که آغازگر پالس TMS بود. یعنی حتی اگر در هنگام مشاهده‌ی نور قرمز تصمیم داشتند دست چپ خود را حرکت دهند، وقتی نور زرد ظاهر شد و تصمیم خود را عوض می‌کردند تصورشان این بود که از همان ابتدا تمایل به حرکت‌دادن دست راست داشته‌اند. حال آن‌که عامل اصلی حرکت‌دادن دست راست آن‌ها ارسال پالس TMS بود. اما بسیاری از داوطلبان احساس می‌کردند که با اراده‌ی خود دست راستشان را حرکت داده‌اند. دکتر لئونه می‌گوید «بیش‌تر داوطلب‌ها می‌گفتند که در وسط کار تصمیم‌شان را تغییر داده‌اند.» به هر حال، فعالیت درون مغز داوطلبان هرچه بود، آن‌ها در این‌که تصمیم خود را با اراده‌ی آزاد اخذ کرده‌اند هیچ تردیدی نداشتند. ذهن خودآگاه انسان این مطلب را که تحت نفوذ و کنترل عوامل دیگری قرار دارد نمی‌پذیرد.

آزمایش‌هایی مانند این نشان می‌دهند که ما نمی‌توانیم به احساس خود درباره‌ی آزادی انتخاب اعتماد کنیم. در قلمرو علوم اعصاب، هنوز آزمایش‌های کاملی برای رد وجود اراده‌ی آزاد انجام نشده است. این امر موضوعی بس پیچیده است و شاید نتوانیم اکنون به آن پاسخ دقیقی بدهیم اما فرض کنیم چیزی به اسم اراده‌ی آزاد وجود ندارد. یعنی وقتی به آن دوراهی می‌رسیم، انتخاب ما از پیش انجام شده و حالت جبری دارد. اگر این‌طور باشد، قابل پیش‌بینی بودن زندگی سبب افت ارزش آن می‌شود... بیشتر بخوانید

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha