■​ဆောင်းပါး

"အယ်လ်နီညို ရဲ့အပြင်းထန်ဆုံးအရှိန်ဟာ အမေဇုန်အတွက် အဆိုးဆုံးအချိန်မှာရောက်လာနိုင်ပြီး ကမ္ဘာတစ်ဝန်း စိုးရိမ်စရာဖြစ်လာ"

-နောင်​နောင် ရေးသားသည်။

“လူသားတွေကြောင့် ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှုဒဏ်ကို ခံနေရပြီးသား သစ်တောတွေမှာ မိုးရာသီ နောက်ကျသွားရင် ‘ဂေါ်ဇီလာ’ လို့ တင်စားခေါ်ဝေါ်တဲ့ အလွန်ပြင်းထန်သော အယ်လ်နီညို ဖြစ်စဉ် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ပါတယ်။”

ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှုကြောင့်ဥရောပမှာ တော
မီးတွေ၊ အာရှမှာ ရေကြီးမှုတွေနဲ့ အပူလှိုင်း
တွေ ဖြစ်ပေါ်နေချိန်မှာ အမေဇုန်ဒေသက
တော့ ပြင်းထန်တဲ့ မိုးခေါင်မှုကို ရင်ဆိုင်ဖို့ ပြင်ဆင်နေရပါတယ်။ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက အယ်လ်နီညို ရဲ့ အထွတ်အထိပ်ဟာ အောက်
တိုဘာလကနေ ဒီဇင်ဘာလအတွင်း၊ အမေဇုန်အတွက် အဆိုးဆုံးအချိန်မှာ ဖြစ်လာနိုင်တယ် လို့ ခန့်မှန်းထားပါတယ်။

အဲဒီကာလဟာ မိုးခေါင်ရာသီအဆုံးပိုင်းဖြစ်ပြီး မြစ်ရေတွေ အနိမ့်ဆုံးအခြေအနေကို ရောက်နေသလို သစ်တောအောက်ပိုင်းတွေကလည်း ခြောက်သွေ့ပြီး မီးလောင်လွယ်နေပါတယ်။

အမေဇုန်သစ်တောဟာကမ္ဘာ့ရာသီဥတုကို ထိန်းညှိပေးရာမှာ အရေးကြီးသလိုတောင်အမေရိကတစ်ဝန်း စိုက်ပျိုးရေးအတွက်မိုးရေရရှိစေဖို့လည်းအဓိကအခန်းကဏ္ဍကနေ ပါ
ဝင်ပါတယ်။ဒါပေမယ့်လူသားတွေကကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းလောင်စာ(ကျောက်မီး
သွေး၊ရေနံနဲ့ သဘာဝဓာတ်ငွေ့) နဲ့ သစ်တောတွေကို မီးရှို့အသုံးပြုတာကြောင့် ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာပြီး အပူလှိုင်း၊ မုန်တိုင်း၊ မိုးခေါင်မှုနဲ့ တောမီးတွေလို ပြင်းထန်တဲ့ ရာသီဥတုဖြစ်ရပ်တွေပိုမိုဆိုးရွားလာပါတယ်။ ဒီရေရှည်အခြေ
အနေအပေါ် အယ်လ်နီညို ဆိုတဲ့ သဘာဝရာသီဥတုဖြစ်စဉ် က ထပ်မံဖိအားပေးလာတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီအယ်လ်နီညို ဟာ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၁၅၀ အတွင်း အပြင်းထန်ဆုံးဖြစ်လာနိုင်တယ် လို့ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက ခန့်မှန်းထားပါတယ်။ အစပြုနေဆဲအချိန်မှာတောင် ကမ္ဘာ့ဒေသအ
များအပြားမှာ အပူချိန်မြင့်တက်မှု၊ မိုးခေါင်မှု၊ တောမီးနဲ့ ရေကြီးမှုတွေ ဖြစ်နေပါပြီ။ဥရောပမှာအပူချိန်စံချိန်တွေချိုးဖောက်ခဲ့ပြီးပြင်သစ်၊ ဂရိနဲ့ မြေထဲပင်လယ်ဒေသတွေမှာတောမီးတွေ ပြင်းထန်ခဲ့ပါတယ်။အာရှမှာတောင်ကိုရီးယားနဲ့ ဂျပန်တို့ အပူလှိုင်းခံနေရပြီး တရုတ်နဲ့ အိန္ဒိယမှာလည်း ရေကြီးမှုတွေ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပါတယ်။ ကနေဒါ၊ အင်ဒိုနီးရှားနဲ့ အမေရိကန်တို့မှာလည်း တောမီးကြီးတွေ ဖြစ်ပွားနေပြီး အ
ရှေ့အလယ်ပိုင်းမှာ အပူချိန်စံချိန်သစ်တွေ ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်နေပါတယ်။

ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အပူချိန်တွေကလည်း ယခင်မှတ်တမ်းတွေထက် အလွန်မြင့်တက်
နေပြီး သန္တာကျောက်တန်းတွေနဲ့ ပင်လယ်သတ္တဝါတွေကို ခြိမ်းခြောက်နေပါတယ်။ သမုဒ္ဒရာတွေဟာကမ္ဘာ့အပူကိုအဓိကစုပ်ယူပေးတဲ့ နေရာဖြစ်တာကြောင့်ပင်လယ်ရေအပူ
ချိန်မြင့်တက်မှုဟာကုန်းမြေပေါ်မှာဆက်လက်
ဖြစ်လာမယ့် အပူဒဏ်တွေကို ကြိုတင်ပြသနေတဲ့ အချက်တစ်ခုလည်း ဖြစ်ပါတယ်။

အမေဇုန်ဟာ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးမြစ်နဲ့ မြစ်လက်
တက်များစွာကို ပိုင်ဆိုင်ထားပြီး သစ်ပင်တွေနဲ့ အပင်တွေကအစိုဓာတ်ကိုစုပ်ယူကာ လေထုထဲ ပြန်လည်ထုတ်လွှတ်ပေးတဲ့အတွက် မိုး
ကောင်းကင်ပေါ်က ရေငွေ့စီးကြောင်းများ (flying rivers) လို့ခေါ်တဲ့ ရေငွေ့စီးကြောင်းတွေကို ဖြစ်ပေါ်စေပါတယ်။ အဲဒီစနစ်က တောင်အမေရိကတစ်ဝန်းကို အေးမြစေပြီး မိုးရေထောက်ပံ့ပေးပါတယ်။ဒါ့အပြင်အမေဇုန်သစ်တောက ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် အမြောက်အမြားကို စုပ်ယူပေးတာကြောင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းအတွက် အရေးကြီးပါတယ်။

ဒါပေမယ့်အမေဇုန်ဟာစိုက်ပျိုးရေး၊သတ္တုတူးဖော်ရေးနဲ့ လူသားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တဲ့ ရာ
သီဥတုပြောင်းလဲမှုတွေကြောင့် သုံးပုံတစ်ပုံခန့်ပျက်စီးယိုယွင်းနေပါပြီ။အဲဒီအတွက် သစ်
ပင်နဲ့သစ်တောအောက်ပိုင်းတွေဟာမီးလောင်
လွယ်လာပြီး “megafire” လို့ခေါ်တဲ့ အလွန်ကြီးမားတဲ့ တောမီးတွေ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြေ မြင့်တက်လာပါတယ်။ အချို့ဒေသတွေဟာ သစ်
တောက သူ့ဘာသာသူ ပြန်လည်ကောင်းမွန်နိုင်တဲ့အဆင့်ကို ကျော်လွန်သွားနိုင်မလားဆိုတာ စိုးရိမ်စရာ ဖြစ်လာပါတယ်။

အရင် အယ်လ်နီညို သုံးကြိမ်—၁၉၉၇ - ၉၈၊ ၂၀၁၅ - ၁၆ နဲ့ ၂၀၂၃ - ၂၄ တို့ဟာ အမေဇုန်အတွက် ဆိုးရွားခဲ့ပါတယ်။ ၂၀၂၃ - ၂၄ အယ်လ်နီညိုကြောင့် မြစ်အချို့ စံချိန်တင်အနိမ့်ဆုံးရောက်ခဲ့ပြီး တောမီးကြီးတွေ ဖြစ်ပွားခဲ့သလို လင်းပိုင်နဲ့ ငါးတွေ အမြောက်အမြား သေဆုံးခဲ့ပါတယ်။ အခုတော့ သစ်တောဟာ အဲဒီပျက်စီးမှုကနေ ပြန်လည်ကောင်းမွန်ဖို့တောင်အချိန်မရသေးခင်နောက်ထပ်ပိုမိုပြင်း
ထန်တဲ့ အယ်လ်နီညိုကို ရင်ဆိုင်နေရပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီ အယ်လ်နီညို ကို “ဂေါ်ဇီလာ
အယ်လ်နီညို" လို့ တင်စားခေါ်ဆိုထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဘရာဇီးအစိုးရကဂြိုဟ်တုနဲ့စောင့်ကြည့်ခြင်း၊ စည်းမျဉ်းဖောက်ဖျက်မှုတွေကိုအရေးယူခြင်းနဲ့ တောမီးငြှိမ်းသတ်ရေးအတွက် ရင်းနှီးမြှုပ်
နှံမှု တိုးမြှင့်ခြင်းတွေ ပြုလုပ်နေပါတယ်။ ဒီလုပ်ဆောင်ချက်တွေကြောင့် မနှစ်က အမေဇုန်မှာ မီးလောင်ကျွမ်းခဲ့တဲ့ ဧရိယာဟာ ၁၉၈၅ ခုနှစ် မှတ်တမ်းစတင်ခဲ့ပြီးနောက် အနိမ့်ဆုံးအဆင့်ကိုရောက်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် တစ်နှစ်ဆိုတာသစ်တောတစ်ခု ပြန်လည်ကောင်း
မွန်ဖို့ မလုံလောက်ပါဘူး။

အမေဇုန်မီးလောင်ရာသီက စတင်နေပြီဖြစ်ပြီး အမြင့်ဆုံးအဆင့်ကတော့ နောက်ထပ် လအနည်းငယ်အတွင်း ရောက်လာနိုင်ပါတယ်။ ဌာနေတိုင်းရင်းသားအသိုင်းအဝိုင်းတွေကလည်း သစ်တောအတွင်းပိုင်း မီးလောင်မှုတွေကို ကိုယ်တိုင် ကိုင်တွယ်နိုင်ဖို့ မီးငြှိမ်းသတ်ရေးအဖွဲ့တွေဖွဲ့စည်းနေကြပါတယ်။ သစ်တောကျွမ်းကျင်သူ အဲရိကာ ဘဲရင်ဂဲ (Erika Berenguer) ကတော့ “စိုထိုင်းဆမြင့်တဲ့ မိုးသစ်တောကြီးက မီးလောင်နေတယ်ဆိုတာ အရမ်းကို အံ့ဩစရာကောင်းတယ်”လို့ပြောပါတယ်။

ပြဿနာရဲ့ အဓိကအချက်တစ်ခုကတော့
အယ်လ်နီညို ဖြစ်စဉ်တွေ အချိန်တိုအတွင်း ထပ်ခါထပ်ခါ ဖြစ်လာခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ သစ်တောဟာ ပထမ အယ်လ်နီညို ရဲ့ ထိခိုက်မှုကနေပြန်မကောင်းသေးခင်နောက်ထပ်
အယ်လ်နီညို ရောက်လာရင် ရောဂါတစ်ခုနဲ့ အားနည်းနေတဲ့လူတစ်ယောက်ကို နောက်ထပ်ကူးစက်ရောဂါ ဝင်လာတာနဲ့ ဆင်တူပါတယ်။

အယ်လ်နီညို ရဲ့ အပူဆုံးအချိန်နဲ့ ကမ္ဘာ့အခြားဒေသတွေမှာ အပူချိန်မြင့်တက်လာတဲ့အချိန်ကြားမှာ သုံးလခန့် နောက်ကျမှု ရှိတာကြောင့် ပြင်းထန်တဲ့အခြေအနေတွေဟာ ၂၀၂၇ ခုနှစ်အထိ ဆက်လက်ရှိနိုင်ပါတယ်။ ဆာဝ်ပေါ်လူ (São Paulo) တက္ကသိုလ်က ရာသီဥတုသိပ္ပံ
ပညာရှင် ကာလို့စ် နောဘရီ (Carlos Nobre) က အမေဇုန်ဟာ ၂၀၂၇ ခုနှစ် မတ်လအထိ အထူးသဖြင့် ပြင်ဆင်ထားဖို့ လိုအပ်တယ် လို့ သတိပေးထားပါတယ်။

လယ်သမားနဲ့ မွေးမြူရေးလုပ်ငန်းရှင်တွေလည်း စိုးရိမ်နေကြပါတယ်။ အယ်လ်နီညို ကြောင့် နွားတွေအပူဒဏ်ခံတာ၊ စားကျက်မြက်အရည်အသွေးကျဆင်းတာနဲ့ ရေရှားပါးတာတို့ ဖြစ်လာနိုင်ပြီး နွားစာဖြည့်စွက်စရိတ် တက်လာသလိုနွားအလေးချိန်တိုးမှုနဲ့ နို့ထုတ်
လုပ်မှုလည်း ကျဆင်းနိုင်ပါတယ်။ယခင်အယ်လ်နီညို ပြင်းထန်တဲ့နှစ်တွေမှာ ဘရာဇီးရဲ့ ပဲပုပ်သီးနှံထွက်ရှိမှုလည်းကျဆင်းခဲ့ပါတယ်။

ဌာနေတိုင်းရင်းသားတွေကတော့ သစ်တောကို ထိန်းသိမ်းပေးသူတွေ ဖြစ်ပေမယ့် သူတို့ကိုယ်တိုင်လည်း ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှု၊ သစ်
တောရှင်းလင်းမှုနဲ့ အယ်လ်နီညို တို့ရဲ့ သက်
ရောက်မှုကို ခံနေရပါတယ်။ အရင် အယ်လ်နီညို တုန်းက ရှင်ဂူး (Xingu) နဲ့ တာပါဂျော့စ် (Tapajós) မြစ်ဝှမ်းက အသိုင်းအဝိုင်းတချို့ဟာ မြစ်တွေရေခန်းခြောက်သွားတာကြောင့် သွားလာရေးပြတ်တောက်ပြီးရေငတ်၊ အစား
အစာပြတ်လပ်မှာစိုးရိမ်ခဲ့ကြရပါတယ်။အ
ခြေအနေက ဒီထက်ပိုဆိုးလာရင် အမေဇုန်မိုးသစ်တောထဲမှာမိုးခေါင်ဒုက္ခသည်တွေပေါ်လာ
နိုင်တဲ့အထိ ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။

ဒီပြဿနာဟာ ဘရာဇီးတစ်နိုင်ငံတည်းနဲ့ မဆိုင်ပါဘူး။အမေဇုန် အားနည်းလာရင် ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုနဲ့ စိုက်ပျိုးရေးထုတ်လုပ်မှုကိုပါ ထိ
ခိုက်စေမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ဒေသအများအပြားက လယ်သမားတွေကလည်း ရာသီ
ဥတုပြောင်းလဲမှုဟာ သူတို့ လိုက်လျောညီ
ထွေဖြစ်အောင် ပြောင်းလဲနိုင်တာထက် မြန်
ဆန်နေပြီလို့ ပြောနေကြပါတယ်။ အစားအစာဈေးနှုန်းတွေကလည်း သုံးနှစ်အတွင်း အမြင့်ဆုံးအဆင့်ရောက်နေပြီး အယ်လ်နီညိုကြောင့်
လူပေါင်း ၄၉ သန်းခန့်ထပ်မံအစာရေစာမလုံ
လောက်မှုကို ရင်ဆိုင်ရနိုင်တယ် လို့ UN က ခန့်မှန်းထားပါတယ်။

ဒါကြောင့် အမေဇုန်လို ကမ္ဘာကြီးအတွက် အရေးကြီးတဲ့ သဘာဝဂေဟစနစ်တွေကို ပိုမိုကာကွယ်ဖို့ လိုအပ်ပါတယ်။ တောမီးငြှိမ်းသတ်ရေးအတွက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံတာက ရေတိုအတွက် လိုအပ်ပေမယ့် မီးလောင်ပြီးသား အကျိုးဆက်ကိုသာ ဖြေရှင်းတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ရေရှည်မှာတော့ သစ်တောပြုန်းတီးမှုကို ရပ်တန့်ပြီး ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းလောင်
စာအသုံးပြုမှုကို လျှော့ချရပါမယ်။ မဟုတ်ရင် ကမ္ဘာ့လေထုဟာ ဆက်လက်ပူနွေးပြီး ရာ
သီဥတုပြင်းထန်မှုတွေကို ပိုမိုဆိုးရွားစေမှာပါ။

အမေဇုန်ကို အခုကတည်းက ထိထိရောက်ရောက် မကာကွယ်နိုင်ရင် ဒီနှစ်ရဲ့ “‌ဂေါ်ဇီလာ” အယ်လ်နီညို တောင်နောင်လာမယ့်ပိုမိုဆိုးရွားတဲ့ ရာသီဥတုအခြေအနေတွေနဲ့ ယှဉ်ရင် ကြောင်ကလေးတစ်ကောင်လို အန္တရာယ်မရှိသလောက် ဖြစ်သွားနိုင်ပါတယ်။ ။

ကိုးကား The Guardian

SCEF က စစ်ကိုင်းဖက်ဒရယ်ယူနစ်နဲ့ ထပ်မံတွေ့ဆုံပြီး အဖွဲ့ဝင်အဖြစ်ပါဝင်ဖို့ဖိတ်ခေါ် အဆိုပြုချက်များ ရှင်းပြ

ဩဂုတ် ၁၅၊ ၂၀၂၆။ ထားမြတ်/People’s Spring

ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စုပေါ်ထွန်းရေးဦးဆောင်ကောင်စီ(SCEF)နဲ့ ကြားကာလ စစ်ကိုင်းဖက်ဒရယ်ယူနစ် အစိုးရအဖွဲ့၊ လွှတ်တော်တို့ ဒုတိယအကြိမ်တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြောင်း SCEFက ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး SCEF ရဲ့ စုဖွဲ့မှု မှာ ပါဝင်ဖို့ ကိစ္စတွေဆွေးနွေးခဲ့တယ်လို့ ထုတ်ပြန်ပါတယ်။

ဩဂုတ် ၁၃ရက်က တွေ့ဆုံခဲ့တာဖြစ်ပြီး SCEF ရဲ့စုဖွဲ့မှု ၊ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်မှုမူဘောင် (Operational Framework) ၊ အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ပါဝင်ဆောင်ရွက်ဖို့ ဖိတ်ခေါ်အဆိုပြုချက်တွေကို ရှင်းလင်းတင်ပြခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြပါတယ်။

တွေ့ဆုံမှုမှာ SCEF အလှည့်ကျသဘာပတိ ခူဦးရယ်လ်၊ ကြားကာလ စစ်ကိုင်းဖက်ဒရယ်ယူနစ်အစိုးရ ဝန်ကြီးချုပ် ဦးစိုးဦး၊ စစ်ကိုင်းဖက်ဒရယ်ယူနစ်လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ ဦးမြင့်ထွေး တို့ ပါဝင်ခဲ့ပြီး ဆွေးနွေးရာမှာ အပြုသဘောဆွေးနွေးခဲ့သလို ကျန်နေတဲ့ အသေးစိတ် အချက်အလက်တွေကို တတိယ အကြိမ် အစည်းအဝေးမှာ ဆက်ဆွေးနွေးဖို့ ဆုံးဖြတ်ခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။

SCEF ဟာ စစ်ကိုင်းဖက်ဒရယ်ယူနစ်၊ မကွေးဖက်ဒရယ်ယူနစ်နဲ့ မန္တလေးဒေသ အစိုးရ၊ လွှတ်တော် တာဝန်ရှိသူတွေနဲ့ ဇူလိုင် ၁၇ရက်မှာ အတူစုပေါင်းတွေ့ဆုံခဲ့ပြီးတလခန့်အကြာ ဩဂုတ် ၁၃ရက်မှာ စစ်ကိုင်းဖက်ဒရယ်ယူနစ်နဲ့ သီးခြားထပ်မံတွေ့ဆုံခဲ့တာပါ။ SCEFနဲ့ စစ်ကိုင်းဖက်ဒရယ်ယူနစ်တို့ သီးခြားစီတွေ့ဆုံတဲ့ ပထမဆုံးဆွေးနွေးပွဲကို မေလ ၁၃ရက်မှာ ကျင်းပခဲ့တာပါ။

SCEF အနေနဲ့ စစ်ကိုင်း၊ မန္တလေးနဲ့မကွေး ယူနစ် အစိုးရ လွှတ်တော်တွေနဲ့ တွေ့ဆုံတာတွေရှိသလို နွေဦးတော်လှန်ရေးက ပေါ်ဖွားလာတဲ့ လက်နက်ကိုင်တပ် ၁၉ဖွဲ့နဲ့ စုဖွဲ့ထားတဲ့ နွေဦးတော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်ပေါင်းစု(SRA)၊ မွန်နဲ့ ပအိုဝ်းတော်လှန်ရေးအင်အားစုများ၊ အာရက္ခတပ်တော်(AA) စတဲ့ စစ်ကောင်စီကို ခုခံတိုက်ခိုက်နေတဲ့ တော်လှန်အဖွဲ့အစည်းတွေနဲ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုတွေ မြှင့်တင်ဖို့ ဆက်တိုက်ပြုလုပ်လျက်ရှိပါတယ်။

SCEF ကို ကချင်လွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့(KIO)၊ ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး(KNU) ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး(CNF)၊ ကရင်နီအမျိုးသားတိုးတက်ရေးပါတီ(KNPP)၊ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ(NUG)၊ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ကိုယ်စားပြုကော်မတီ(CRPH) စတဲ့ အဖွဲ့ ၆ခုနဲ့ စုဖွဲ့ထားတာဖြစ်ပြီး အဖွဲ့ဝင်သစ်တွေ ပူးပေါင်းပါဝင်လာရေး လုပ်ဆောင်သွားဖို့ရှိတယ်လို့ အသိပေးထားပါတယ်။

(စစ်ကိုင်းဖက်ဒရယ်ယူနစ် အစိုးရအဖွဲ့ တာဝန်ရှိသူတွေ အစည်းအဝေးပြလုပ်နေတာကို တွေ့ရစဉ်။ ဓာတ်ပုံ - PVTV)

စစ်ရေးပြစ်မှတ်နေရာဖြစ်လို့ စဉ့်ကူးမြို့နယ် ဧရာဝတီမြစ်အရှေ့ခြမ်းကပြည်သူတွေ ယာယီပြောင်းရွှေ့ဖို့ PDF သတိပေး

ဩဂုတ်-၁၅၊၂၀၂၆၊ရှိန်း/ People's Spring

မန္တလေးတိုင်း၊စဉ့်ကူးမြို့နယ်အတွင်းက ဧရာဝတီမြစ်ရဲ့အရှေ့ဘက်ခြမ်းမှာ နေထိုင်ကြတဲ့ပြည်သူတွေအနေနဲ့ စစ်တပ်အထိုင်ချရာ နေရာတွေနဲ့ လွတ်ကင်းရာနေရာ ဒေသတွေကို ခေတ္တပြောင်း‌ရွှေ့နေထိုင်ကြဖို့ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်၊TRIဗျူဟာ က ထုတ်ပြန်ထားပါတယ်။

ဧရာဝတီမြစ်ရဲ့ အရှေ့ဖက်ကမ်းဟာ စစ်တပ်လှုပ်ရှားသွားလာအုပ်ချုပ်ရာနယ်မြေ ဖြစ်တဲ့အတွက် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေး တပ်မတော်(PDF)တို့ စစ်ရေးလှုပ်ရှားမယ့် လက်နက်ကြီး၊ငယ်ပစ်ခွင်းမယ့်နယ် ဖြစ်တယ်လို့ ထုတ်ပြန်ထားပါတယ်။

ဒါ့ကြောင့် မြစ်အရှေ့ဖက်ကမ်း နေထိုင်ကြတဲ့ပြည်သူတွေအနေနဲ့ ထုတ်ပြန်တဲ့ နေ့ကစပြီး စစ်မအေးခင်ကာလအထိ သို့မဟုတ် တပ်မှစစ် အေးကာလဖြစ်ကြောင်း ပြန်လည်ရွှေ့ပြောင်း နေထိုင်လို့ရပြီဟု မထုတ်ပြန်ခင်အထိ လွတ်ကင်းရာ နေရာသို့ပြောင်း‌ရွှေ့ နေထိုင်ကြဖို့ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဥပဒေ (စစ်သည်တော်ကျင့်ဝတ်)အရ ‌‌ လေးစားစွာထုတ်ပြန်တယ်လို့ ဆိုထားပါတယ်။

စဉ့်ကူးမြို့နယ်ကို ၂၀၂၅ ဩဂုတ်လကုန်ပိုင်းမှာ စစ်တပ်က ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ခဲ့ပြီး ၁နှစ်အကြာမှာ တော်လှန်ရေးတပ်တွေက တန်ပြန်တိုက်စစ်တွေကြေညာလာတာဖြစ်ပါတယ်။

မန္တလေးတိုင်းနဲ့ စစ်ကိုင်းတိုင်းကို ဧရာဝတီမြစ်နဲ့ ပိုင်းခြားထားပြီး မန္တလေးမြို့ကနေ ဆိုရင် မြောက်ဘက်မှာ မတ္တရာမြို့နယ်-စဉ့်ကူးမြို့နယ်-သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်ဆိုပြီးရှိတာဖြစ်ပါတယ်။

ထုတ်ပြန်ချက်အရ စဉ့်ကူးမြို့နယ်အတွင်း ဧရာဝတီမြစ်အရှေ့ခြမ်းလို့ဆိုပါက ဇီးကုန်းကျေးရွာ၊သဲအင်းရွာ၊ကြက်တူရွေး၊ကျွန်းတော်၊ဟင်္သာမ၊ ပေါက်ကုန်း၊ရွှေဘယက်၊ဝက်ပေါင်၊ဆင်သေ၊စားကျက်၊ထုံးကြီး၊စတဲ့ ကျေးရွာ တွေပါဝင်ပါတယ်။

လက်ရှိ အဲဒီကျေးရွာတွေက ထုံးကြီး၊သဲအင်း၊ကျွန်းကြီးရွာတွေမှာ စစ်တပ်က အထိုင်ချထားသလို ကပ်လျက်မတ္တရာမြို့နယ်မှာလည်း စစ်တပ်က အထိုင်ချတပ်စွဲထားတဲ့ ကျေးရွာအများအပြားရှိတယ်လို့ ဒေသခံတွေက ပြောပါတယ်။

စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ဝက်လက်မြို့နယ်ရဲ့ အရှေ့ဘက်ကပ်လျက်ရှိတဲ့ စဉ့်ကူးမြို့နယ်၊မြစ်အရှေ့ဘက်က ကျေးရွာတွေကို တော်လှန်ရေးတပ်တွေဝင် ရောက်တယ်ဆိုတဲ့ သတင်းထွက်ပြီး စစ်တပ်က ဩဂုတ် ၁၂ရက်ကစတင်ကာ အင်အားတိုးပြီး ဒရုန်းတွေနဲ့ ဗုံးကြဲတာ တွေဆက်တိုက်လုပ် နေတယ်လို့ ဒေသခံ တွေက ပြောပါတယ်။

"၃ရက်ရှိပြီပဲ။ တချိန်မှမနားဘူ။လက်နက်ကြီး၊ငယ်ပစ်တယ် ။ဒရုန်း တွေနဲ့ဗုံးကြဲတယ်။ရွှေဘယက်နဲ့ ဆင်သေရွာကို အများဆုံးကြဲတယ်။ကြက်တူရွေးရွာထဲလည်းကျတယ်။ဒီ၃ရက်အတွင်း အသေဆုံးက တ ယောက် ဒဏ်ရာရကတော့ ၅ယောက် လောက်ရှိမယ်။စစ်ရှောင်ပြည်သူ တွေပဲထိ နေတာ။နွား တွေထိတာလည်းများတယ်"လို့ဒေသခံတစ်ဦးက ပြောပါတယ်။

စဉ့်ကူးမြို့နယ်ရဲ့ တောင်ဘက်က မတ္တရာမြို့နယ်ကိုလည်း ဒီနေ့မှာ စစ်တပ်က ရေကြောင်းကနေ သင်္ဘာ ၂စီးနဲ့ အင်အားဖြည့်တင်းထားတယ်လို့ သိရပါတယ်။

ဇွန်လ၂၇ ရက်ကလည်း သဲအင်းရွာကိုတပ်စွဲထားတဲ့ စစ်တပ် တိုက်ခိုက်ခံရပြီး သေဆုံးမှုတွေရှိကာ တပ်ပြန်ဆုတ်သွားခဲ့ရပါတယ်။ အဲဒီနောက် ဇွန်လ၃၀ ရက်မှာ အင်အားတိုးပြီး သဲအင်းရွာကို တပ်ပြန်စွဲခဲ့တာလို့ သိရပါတယ်။

(ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်၊TRIဗျူဟာ က ရဲဘော်တွေကို တွေ့ရစဉ်။ ဓာတ်ပုံ - PDF - TRI ဗျူဟာ)

အာဆီယံ အထူးကိုယ်စားလှယ်သစ် ခန့်အပ်စရာ မလိုတော့ကြောင်း စစ်တပ် ပြောဆိုမှုကို APHR ပယ်ချ

သြဂုတ်-၁၅၊ ၂၀၂၆။ People’s Spring

အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံများ အစည်းအရုံး(အာဆီယံ)က မြန်မာနိုင်ငံအတွက် အထူးကိုယ်စားလှယ်အသစ် ခန့်အပ်ဖို့ မလိုတော့ကြောင်း အာဏာသိမ်း မြန်မာစစ်တပ်ရဲ့ ပြောကြားမှုကို အာဆီယံ လူ့အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ လွှတ်တော်အမတ်များအဖွဲ့ (APHR)က ပယ်ချခဲ့ပါတယ်။

ဒါဟာ မြန်မာ့နိုင်ငံရေး အကျပ်အတည်းကို ကူညီဖြေရှင်းပေးဖို့ အာဆီယံ နိုင်ငံတွေ ညှိနှိုင်းလက်ခံထားတဲ့ ဘုံသဘောတူညီချက် ၅ ရပ်ပါ အချက်တစ်ခုကို ပယ်ဖျက်ဖို့ မြန်မာစစ်တပ်ရဲ့ အားထုတ်မှု တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း၊ တစ်နည်းအားဖြင့် စစ်တပ်ကိုယ်တိုင် ဘယ်တုန်းကမှ မလိုက်နာခဲ့တဲ့ ဒေသတွင်း တာဝန်ယူ တာဝန်ခံမှုဆိုင်ရာ ပြဋ္ဌာန်းချက် တစ်ခုကို ပိတ်ပင်ဖို့ ကြိုးစားတဲ့ အဓိပ္ပါယ်လည်းဖြစ်ကြောင်း APHRက ဝေဖန်ခဲ့ပါတယ်။

ဩဂုတ် ၈ ရက်နေ့တုန်းက စစ်တပ် ထိန်းချုပ်ထားတဲ့ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာနရဲ့ ထုတ်ပြန်ချက်မှာတော့ မြန်မာနိုင်ငံမှာ ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီ ရွေးကောက်ပွဲ ရလဒ်အရ ထွက်ပေါ်လာတဲ့ အစိုးရတစ်ရပ် အာဏာရနေပြီ ဖြစ်တာကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ အာဆီယံ အထူးကိုယ်စားလှယ်သစ် ခန့်အပ်ဖို့ မလိုတော့ဘူးလို့ ဖော်ပြထားခဲ့ပါတယ်။ အကျဉ်းချခံ နိုင်ငံတော် အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို လွှတ်ပေးဖို့ တောင်းဆိုမှုတွေနဲ့ ပတ်သက်လို့လည်း ဝန်ကြီးဌာနက ဥပဒေ အကြောင်းပြချက်တွေ၊ အာဆီယံရဲ့ မစွက်ဖက်ရေး မူတွေကို ထောက်ပြပြီး ငြင်းဆိုသွားခဲ့ပါတယ်။

မကြာသေးခင်က ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကြက်ခြေနီ ကော်မတီ (ICRC)က တွေ့ဆုံခွင့် ရခဲ့တဲ့ ကိစ္စအပေါ် အပြုသဘောဆောင်တဲ့ ခြေလှမ်းတစ်ခု အဆင့်လောက်သာ ရှုမြင်ကြောင်း အာဆီယံ အလှည့်ကျ ဥက္ကဋ္ဌရဲ့ ထုတ်ပြန်ချက်ကို မြန်မာဖက်က အခုလို တုံ့ပြန်ခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ အာဆီယံ ဥက္ကဋ္ဌရဲ့ ထုတ်ပြန်ချက်မှာတော့ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ခြွင်းချက်မရှိ ပြန်လွှတ်ပေးဖို့ တောင်းဆိုထားခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။

လူ့အခွင့်အရေး အခြေအနေတွေကို ဆိုးရွားလာစေပြီး လူသန်းပေါင်းများစွာကို ဆင်းရဲဒုက္ခ ကြုံစေတဲ့ စစ်တပ် အုပ်စိုးမှုဟာ မြန်မာပြည်သူတွေရဲ့ လိုလားချက် ဆန္ဒတွေကို ကိုယ်စားမပြုဘူးလို့ APHR ဥက္ကဋ္ဌဖြစ်သူ အင်ဒိုနီးရှားအောက်လွှတ်တော် အမတ် မာစီ ခရစ္စတီ ဘာရင်းစ်စ်က ပြောကြားခဲ့ပါတယ်။

ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၊ မနီလာမြို့တော်မှာ ကျင်းပခဲ့တဲ့ အာဆီယံ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးများ အစည်းအဝေးမှာတော့ မြန်မာဖက်က ဘုံသဘောတူညီချက် ၅ ရပ်ကို ဘယ်လောက် အတိုင်းအတာထိ လေးစားလိုက်နာနေသလဲ ဆိုတာကို တိုင်းတာနိုင်မယ့် စံနှုန်းတွေ သတ်မှတ်သင့်ကြောင်း အာဆီယံ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံတွေရဲ့ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးတွေက သဘောတူခဲ့ပါတယ်။ နောက်ပြီး လက်ရှိမှာ အာဆီယံ အထူးကိုယ်စားလှယ်ကို သက်တမ်း တစ်နှစ်စီပဲ ကန့်သတ်ထားတဲ့အစား ရေရှည်တာဝန်ယူမယ့် ကိုယ်စားလှယ်မျိုး အပ်နှင်းဖို့ အပြောင်းအလဲကိုလည်း စတင် ဆွေးနွေးခဲ့ပါတယ်။

အဲဒီလို အခြေအနေမျိုးမှာ မြန်မာစစ်တပ်က အာဆီယံ အထူးကိုယ်စားလှယ်အသစ် ထပ်ပြီး ခန့်အပ်ဖို့ မလိုတော့ပါဘူးဆိုတဲ့ သဘောထားကို ထုတ်ပြန်ခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။

APHRကတော့ မြန်မာစစ်တပ်ရဲ့ အဲဒီ ထုတ်ပြန်ချက်ကို ပယ်ချခဲ့ပြီး အာဆီယံ အထူးကိုယ်စားလှယ်ရဲ့ လုပ်ပိုင်ခွင့်တွေကို လေးစား အတည်ပြုဖို့၊ အထူးကိုယ်စားလှယ် အနေနဲ့ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် အပါအဝင် နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားတွေနဲ့ လွတ်လပ်စွာ တွေ့ဆုံခွင့် ရနိုင်ဖို့၊ အာဏာသိမ်း စစ်တပ်ရဲ့ နိုင်ငံရေး ကိုယ်စားလှယ်တွေကို အာဆီယံ ထိပ်သီး အစည်းအဝေးတွေမှာ ဆက်လက် ဖယ်ထုတ်ထားဖို့လည်း အာဆီယံကို တိုက်တွန်းခဲ့ပါတယ်။

နောက်ပြီး အာဆီယံရဲ့ ပဋိညာဉ် အဓိက သတ်မှတ်ချက် တစ်ခုဖြစ်တဲ့ ပြည်တွင်းရေး ဝင်မစွက်ဖက်ရေး မူကိုလည်း ဘုံသဘောတူညီချက် ၅ ရပ်ကို အကောင်အထည် ဖော်ချိန်မှာ လွှမ်းမိုးသက်ရောက်မှု မရှိစေဖို့ APHRက အလေးအနက် တောင်းဆိုသွားခဲ့ပါတယ်။

ကိုးကား: APHR

(အာဏာသိမ်းခေါင်းဆောင်မင်းအောင်လှိုင်နဲ့ ထိုင်းအထက်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌတို့ ဩဂုတ် ၇ရက်က တွေ့ဆုံစဥ်။ ဓာတ်ပုံ - EPA)

တာကျိုးလို့ရေဘေးသင့်နေတဲ့ ဧရာဝတီတိုင်းမှာ ကြံ့ခိုင်မှုမကောင်းတဲ့ ရေကာတာ ၂ခု ထပ်တွေ့လို့ အရေးပေါ် ပြုပြင်နေရ

ဩဂုတ်-၁၅၊၂၀၂၆၊ရွှေပြည်စိုး/People's Spring

လေးမျက်နှာမြို့က ငဝန်မြစ်ရေကာတာကျိုးလို့ မြို့နယ် ၅မြို့ထက်မနည်း ရေဘေးကြုံတွေ့နေစဉ် ဧရာဝတီတိုင်းအတွင်း နောက်ထပ် ရေကာတာ ၂ခု ကြံ့ခိုင်မှုမကောင်းလို့ အရေးပေါ် ပိတ်ဆို့ကာရံနေရပါတယ်။

ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းဘေးမြို့နယ်တွေဖြစ်တဲ့ မြန်အောင်မြို့နဲ့ ဇလွန်မြို့တို့မှာ ရေကာတာကြံ့ခိုင်မှု စိတ်မချရတဲ့အန္တရာယ်ကြုံနေတာလို့ ဒေသခံတွေက ပြောပါတယ်။

ဧရာဝတီမြစ်ရေ စိုးရိမ်ရေမှတ်အထက်မြင့်တက်နေတဲ့မြန်အောင်မြို့မှာ အမှတ်(၁)ရပ်ကွက်အနီးက အုတ်နံရံနဲ့ကာထားတဲ့ ရေကာတာက ရေအမြင့် ၁ပေခန့်သာ လိုတော့ပြီး အတွင်းပိုင်းကနေ သဲအိတ်တွေနဲ့ ကာရံနေရပါတယ်။

မြန်အောင်မြို့တာမိုင် ၆/၃ အနီးမြေထိန်းကွန်ကရစ်နံရံ ပြိုမကျဖို့နဲ့ ရေမကျော်ဖို့အတွက် ဒေသခံလူထောင်ချီပြီး လုပ်အားပေးနေရတယ်လို့ မြို့ခံတစ်ဦးက ပြောပါတယ်။

မြန်အောင်တာမိုင် ၆/၃ နှင့်၆/၄ ကြား အရှေ့ဘက် ပေ ၂၅၀ ခန့်အကွာ အလျား (၇၆၅)ပေရှိ တာခြေထောက်မြေထိန်းကွန်ကရစ်နံရံ ကြံ့ခိုင်မှု လုပ်ဆောင်နေရတယ်လို့ စစ်ကောင်စီရဲ့ ဌာနဆိုင်ရာက ထုတ်ပြန်ထားပါတယ်။

ဒါ့အပြင် ဇလွန်မြို့မှာလည်း ဧရာဝတီမြစ်ရေစိုးရိမ်ရေမှတ်အထက်မြင့်တက်နေပြီး ညောင်ပင်သာရွာက ရေကာတာကို သဲအိတ်တွေနဲ့ ကာရံနေရတာဖြစ်ပါတယ်။

" လေးမျက်နှာအပြင် နောက်တစ်နေရာကသာထပ်ပြီးတာကြိုးသွားရင် ဧရာဝတီတိုင်းမလွယ်ဘူး။ အခုကတော့တကယ့်ကိုအရေးပေါ်အခြေနေပါ"လို့ ဇလွန်မြို့ခံတစ်ဦးက ပြောပါတယ်။

မြန်အောင်နဲ့ ဇလွန်ရေကာတာကျိုးပေါက်ခဲ့ပါက လက်ရှိရေဘေးကြုံနေတဲ့မြို့နယ်တွေအပြင် အနီးပတ်ဝန်းကျင်မြို့တွေဖြစ်တဲ့ ဟင်္သာတ၊ ဓနုဖြူ၊ အင်္ဂပူ၊ကွင်းကောက်မြို့နယ်တွေလည်း ရေကြီးနစ်မြုပ်မယ့်အန္တရာယ်ရှိနေပါတယ်။

ဒီနေ့ ဩဂုတ်လ ၁၅ရက် တိုင်းတာချက်အရ ဧရာဝတီမြစ်ရေဟာ လက်ရှိမှာ ဧရာဝတီတိုင်းအတွင်း ဆိပ်သာ၊ မြန်အောင်နဲ့ ဇလွန်မြို့နယ်တွေမှာ စိုးရိမ်ရေမှတ်အထက်ကို ၉လက်မကနေ ၁ပေခွဲခန့်အထိ ကျော်လွန်နေပါတယ်။

လေးမျက်နှာမြို့မှာ ပြီးခဲ့တဲ့ဇူလိုင် ၃၀ရက်က ငဝန်မြစ်ရေကာတာ ကျိုးကျခဲ့ပါတယ်။ လေးမျက်နှာမြို့နယ်အပြင် ဘေးပတ်ဝန်းကျင်ဒေသတွေဖြစ်တဲ့ အိုင်သပြု၊ ဟင်္သာတ၊ ရေကြည်၊ ကျုံကျော်နဲ့ ငါးသိုင်းချောင်းမြို့နယ်တွေထဲကကျေးရွာတွေပါ ရေဝင်နေပါတယ်။

မြစ်ရေတွေထပ်မံမြင့်တက်လာလို့ ရေကြီးနစ်မြုပ်မှု ပိုမိုဆိုးရွားနေပါတယ်။

မိုးလည်းဆက်ကြီးနိုင်တဲ့ သတိပေးချက်တွေနဲ့ မြစ်ရေတွေလည်း ဆက်တက်လာလို့ ဧရာဝတီတိုင်းအတွင်းရေကာတာတွေရဲ့ ကြံ့ခိုင်မှုအန္တရာယ်ကို ဒေသခံတွေ စိုးရိမ်နေကြပါတယ်။

လေးမျက်နှာရေကာတာကျိုးကျတဲ့ဖြစ်စဉ်ဟာ စစ်အုပ်စုက တမင်လုပ်ဆောင်ခဲ့တာလို့ ဒေသခံတွေကသံသယရှိနေသလို လက်ရှိရေးဘေးကယ်ဆယ်ရေးမှာလည်း အစီအစဉ်မကျတဲ့အတွက် စစ်အုပ်စုအပေါ်ကိုယုံကြည်မှုမရှိဘူးလို့ ဒေသခံတွေက ပြောဆိုနေကြပါတယ်။

လေးမျက်နှာမြို့ ရေဘေးမှာ စစ်ကောင်စီရဲ့ ထုတ်ပြန်ချက်နဲ့ မြေပြင်က ကယ်ဆယ်ရေးအဖွဲ့တွေရဲ့ ပြောဆိုချက်တွေဟာ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေပါတယ်။

ဩဂုတ် ၅ရက်က ပုသိမ်မြို့ကိုရောက်လာ‌တဲ့ စစ်ကောင်စီ ဒုတိယသမ္မတက ရေဘေးဖြစ်ဖြစ်ချင်း ကယ်ဆယ်ရေးတွေ အပြည့်အဝလုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့တဲ့အတွက် အသေအပျောက်မရှိခဲ့ဘူးလို့ ပြောပါတယ်။

သူအဲ့ဒီလို ပြောနေချိန်မှာပဲ လေးမျက်နှာမြို့နယ်၊ အိုင်သပြုရွာလမ်းဆုံမှာ ရေဘေးသင့်ပြည်သူတွေကိုထမင်းထုပ်လိုက်ဝေတဲ့ လူငယ်တစ်ဦး ရေနစ်မြုပ်သေဆုံးခဲ့ပါတယ်။

ဩဂုတ်လ ၈ရက်က စစ်ခေါင်းဆောင်ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်ရဲ့ ပုသိမ်ခရီးစဉ်မှာလည်း တိုင်းအစိုးရအဖွဲ့ဟာ ပြည်သူတွေဘေးကင်းအောင် စီမံနိုင်ခဲ့တယ်လို့ ပြောပြန်ပါတယ်။ လက်ရှိရေဘေးနဲ့ ရေကာနာတွေရဲ့ကြံ့ခိုင်မှုကို အဓိကစီမံကိုင်တွယ်နေတဲ့ ဧရာဝတီတိုင်းအစိုးရကလည်း လနဲ့ချီကြာမယ့်ရေဘေးကို ၁၄ရက်အတွင်း ရေပြန်ကျရင် စပါးတွေမပျက်စီးနိုင်ဘူးလို့ ထုတ်ပြန်ခဲ့ပါတယ်။