پاراگراف

۲۱ آذر؛ ادبیات، حافظه و سیاستِ فراموشی

۲۱ آذر در تاریخ معاصر آذربایجان و ایران روزی چندلایه و مسئله‌مند است: روز تشکیل دولت خودمختار آذربایجان در سال ۱۳۲۴ و هم‌زمان، یادآور فروپاشی آن پس از یک سال و سرکوب‌های خونینی که در پی آمد. این روز نه فقط یک واقعه سیاسی، بلکه گره‌گاهی از تاریخ، حافظه و فراموشی است. هم‌زمانی تولد احمد شاملو و رضا براهنی با این تاریخ، تصادفی نادر اما معنا‌دار است؛ گویی تاریخ و ادبیات در یک نقطه به هم رسیده‌اند و دو نسبت متفاوت با یک تجربه تاریخی را نمایندگی می‌کنند.
احمد شاملو در شعر آوازِ شبانه برای کوچه‌ها به کشتار مردم آذربایجان پس از سقوط فرقه دموکرات پرداخته است؛ شعری که بعدها گفته می‌شود نسبت به آن دچار تردید یا پشیمانی شد. با این‌همه، مواجهه شاملو با ۲۱ آذر صرفاً به این شعر محدود نمی‌شود. نوشته‌ی پرماجرای او با عنوان میراث، که به گفته خودش نزدیک‌ترین و شبیه‌ترین اثر به اوست، نیز با پس‌زمینه حوادث آن یک سال شکل گرفته است. این اثر ابتدا به صورت رمان نوشته می‌شود، اما پس از گم‌شدن نسخه‌ی اولیه، شاملو آن را دوباره، این بار در قالب فیلمنامه، بازنویسی می‌کند و از اواخر دهه‌ی شصت در اختیار مسعود کیمیایی قرار می‌دهد؛ پروژه‌ای که تا امروز به سرانجام نرسیده است.
داستان میراث در آذرماه ۱۳۲۴ می‌گذرد: مواجهه‌ی پسری با پدرِ مرده‌اش، خانه‌ای که مرگ تمام فضای آن را اشغال کرده و تاریخی که همچون سایه‌ای سنگین بر روابط انسانی افتاده است. در این‌جا، تاریخ نه به‌مثابه بیانیه سیاسی، بلکه به‌صورت تراژدی و فقدان وارد متن می‌شود. شاملو بیش از آن‌که مورخ ۲۱ آذر باشد، شاعرِ زخمی است که از دل ویرانی عبور می‌کند.
اما نسبت رضا براهنی با دولت خودمختار آذربایجان به‌کلی متفاوت است. براهنی در مقام نویسنده، شاعر و روشنفکر سیاسی، عمر خود را صرف نوشتن درباره‌ی حقانیت این تجربه‌ی شکست‌خورده کرد؛ نه برای بازسازی نوستالژیک آن، بلکه برای مقاومت در برابر سیاست فراموشی. او به‌خوبی به آن گزاره هشداردهنده‌ی والتر بنیامین آگاه بود که «عطیه دمیدن بر بارقه‌ی امید، تنها از آنِ مورخی است که یقین دارد اگر دشمن پیروز شود، حتی مردگان نیز در امان نخواهند بود» و این دشمن، تا امروز، همواره فاتح بوده است.
براهنی این کابوس تاریخی را در قالب‌های گوناگون نوشت: از شعر حوادث که خود می‌گوید آن را به انگلیسی ترجمه و در مجلات آمریکایی منتشر کرد تا رمان مردگان خانه وقفی که مستقیماً به وقایع فرقه دموکرات آذربایجان می‌پردازد و بعدها گم‌وگور می‌شود. او بخش‌هایی از این رمان را در رازهای سرزمین من بازنویسی می‌کند؛ گویی تاریخ، مدام از شکلی به شکل دیگر بازمی‌گردد و اجازه‌ی بسته‌شدن نمی‌دهد. براهنی به نقل از جیمز جویس می‌گوید رمان‌نویس کسی است که «کابوس تاریخ» را می‌نویسد؛ و او مهم‌ترین کابوس زندگی‌اش و شاید تاریخ آذربایجان را بی‌وقفه نوشت. هزینه‌ی این حافظه‌مندی، طرد، جنجال و حذف بود؛ و از همین رو، براهنی به یکی از مناقشه‌برانگیزترین چهره‌های ادبیات ایران بدل شد.
از این منظر، براهنی حافظه‌ای ترکی و آذربایجانی در متن زبان فارسی است؛ حافظه‌ای که نگذاشت کابوس ۲۱ آذر به سکوت سپرده شود. اگر شاملو تاریخ را در قالب تراژدی انسانی روایت کرد، براهنی در دل تاریخ ماند و با آن درگیر شد. تفاوت این دو نه در اخلاق یا انسان‌دوستی، بلکه در نسبت‌شان با سیاست حافظه است: یکی از دل ویرانی عبور می‌کند، دیگری در برابر فراموشی می‌ایستد.
@Sociogram2023

65 views14:57