تیۆدۆر ئادۆرنۆ: جیهانی هونەر و ئەوەی لە مەترسیدایە
مۆیا کەی ماسۆن
وەرگێڕانی: شادیار شۆڕش
جەیمسۆن پێشنیاری ئەوە دەکات کە زێدەتر واقعییانە دەبێت گەر بێتوو بەو تێڕوانینە لە کولتووری باڵا و جەماوەریی بکۆڵینەوە کە جیاوازییە بونیادی و مێژووییەکانیان وا دەکات پێواژۆکەکە زیاتر ئۆبجێکتانە بێت وەک لەوەی سەبجێکتانە بێت. چەسپاندنی نرخی هونەری باڵای مۆدێرنیستیی ئادۆرنۆ و هۆرکهایمەر، وا دەکات چۆنایەتییەکی ناڕاستەقینە و ژیانێکی سەربەخۆیانەی زۆرەملێیانە بێتە گۆڕێ، (کە لۆجیکی بەکاڵابوون کاری تێنەکردووە و کاریگەریی نەبووە. قوتابخانەی فرانکفۆرت مۆدێرنیزمیان هەڵاوێرد دادەنا و پێداگرییان لەسەر ئەوە دەکرد کە بەهیچ شێوەیەک لەژێر کاریگەریی بەکاڵابووندا نییە، کە ئەمەش بە چەشنێک ڕزگارکەر بووە. بۆ جەیمسۆن هەموو دیاردەیەکی ئابووری، لە هەمان کاتدا دیاردەیەکی کۆمەڵایەتییشە)
لینکی وتارەکە لە وێبسایتی ناوەخت:
https://bit.ly/3O5mduk
لینکی وتارەکە لە تێلیگرام:
https://bit.ly/3A6NgzI
مۆیا کەی ماسۆن
وەرگێڕانی: شادیار شۆڕش
جەیمسۆن پێشنیاری ئەوە دەکات کە زێدەتر واقعییانە دەبێت گەر بێتوو بەو تێڕوانینە لە کولتووری باڵا و جەماوەریی بکۆڵینەوە کە جیاوازییە بونیادی و مێژووییەکانیان وا دەکات پێواژۆکەکە زیاتر ئۆبجێکتانە بێت وەک لەوەی سەبجێکتانە بێت. چەسپاندنی نرخی هونەری باڵای مۆدێرنیستیی ئادۆرنۆ و هۆرکهایمەر، وا دەکات چۆنایەتییەکی ناڕاستەقینە و ژیانێکی سەربەخۆیانەی زۆرەملێیانە بێتە گۆڕێ، (کە لۆجیکی بەکاڵابوون کاری تێنەکردووە و کاریگەریی نەبووە. قوتابخانەی فرانکفۆرت مۆدێرنیزمیان هەڵاوێرد دادەنا و پێداگرییان لەسەر ئەوە دەکرد کە بەهیچ شێوەیەک لەژێر کاریگەریی بەکاڵابووندا نییە، کە ئەمەش بە چەشنێک ڕزگارکەر بووە. بۆ جەیمسۆن هەموو دیاردەیەکی ئابووری، لە هەمان کاتدا دیاردەیەکی کۆمەڵایەتییشە)
لینکی وتارەکە لە وێبسایتی ناوەخت:
https://bit.ly/3O5mduk
لینکی وتارەکە لە تێلیگرام:
https://bit.ly/3A6NgzI
"کوردی"
گوتهكانی باوكی شههید محهمهد حهسهن زاده، له كاتی ناشتنی كوڕهكهی له بۆكان رێكهوتی ١٧ ی نۆڤهمبری ٢٠٢٢
«زهمانێك ئێمه ئهگهر دهمانویست به كهسێك بڵێین زۆر بهغیرهته، زۆر به نامووسه، زۆر به ویژدانه، دهیانگوت زۆر پیاوه. ئێسته پیاوێك ئهگهر بیهوێ زۆر پیاو بێت دهبێت زۆر ژن بێت.»
"English"
The eulogy of martyr Mohammed Hassan Zada’s father during the burial of his son, November 17, 2022:
«There was a time when instead of saying someone is very courageous, ethical, and conscientious, people would say he is a real man. But now, for a man to be a real man, he first must be a real woman.»
"français"
Une partie de discours du père de martyre Mohammed Hassan Zada à Bokan (Rojhelat-Kurdistan) lors de funérailles:
«À l’époque pour exprimer le courage, la conscience et la moralité d’un homme on disait qu’il est très et vraiment un homme, mais aujourd’hui pour être un vrai homme il faut être vraiment une femme».
"فارسی"
بخشی از گفتههای پدر شهید محمد حسن زاده در مراسم خاكسپاری فرزندش در ١٧ نوامبر ٢٠٢٢، بوكان، كردستان:
«قبلن برای سخن گفتن دربارهی شهامت، اخلاقمداری و باوجدانی یك شخص، گفته میشد كه فلانی بسیار مرد است. اما اكنون، برای اینكه بگوییم شخصی دارای این صفتهای اخلاقی از جمله شهامت و ردستكاری است، باید بگوییم كه او بسیار زن است.»
"العربية"
مقتطف من اقوال والد الشهید محمد حسن زادە، فی مراسم دفن ابنە فی بوکان المصادف ١٧ نوفمبر ٢٠٢٢:
«قدیما عندما کنا نرید ان نوصف احدا بالغیور و الشجاع و صاحب ضمیر، کنا نقول انە لرجل حقیقی. لکن الان عندما یرید ای رجل ان یکون رجلا حقیقیا، یجب علیە ان یکون أمرأة حقیقیة.»
گوتهكانی باوكی شههید محهمهد حهسهن زاده، له كاتی ناشتنی كوڕهكهی له بۆكان رێكهوتی ١٧ ی نۆڤهمبری ٢٠٢٢
«زهمانێك ئێمه ئهگهر دهمانویست به كهسێك بڵێین زۆر بهغیرهته، زۆر به نامووسه، زۆر به ویژدانه، دهیانگوت زۆر پیاوه. ئێسته پیاوێك ئهگهر بیهوێ زۆر پیاو بێت دهبێت زۆر ژن بێت.»
"English"
The eulogy of martyr Mohammed Hassan Zada’s father during the burial of his son, November 17, 2022:
«There was a time when instead of saying someone is very courageous, ethical, and conscientious, people would say he is a real man. But now, for a man to be a real man, he first must be a real woman.»
"français"
Une partie de discours du père de martyre Mohammed Hassan Zada à Bokan (Rojhelat-Kurdistan) lors de funérailles:
«À l’époque pour exprimer le courage, la conscience et la moralité d’un homme on disait qu’il est très et vraiment un homme, mais aujourd’hui pour être un vrai homme il faut être vraiment une femme».
"فارسی"
بخشی از گفتههای پدر شهید محمد حسن زاده در مراسم خاكسپاری فرزندش در ١٧ نوامبر ٢٠٢٢، بوكان، كردستان:
«قبلن برای سخن گفتن دربارهی شهامت، اخلاقمداری و باوجدانی یك شخص، گفته میشد كه فلانی بسیار مرد است. اما اكنون، برای اینكه بگوییم شخصی دارای این صفتهای اخلاقی از جمله شهامت و ردستكاری است، باید بگوییم كه او بسیار زن است.»
"العربية"
مقتطف من اقوال والد الشهید محمد حسن زادە، فی مراسم دفن ابنە فی بوکان المصادف ١٧ نوفمبر ٢٠٢٢:
«قدیما عندما کنا نرید ان نوصف احدا بالغیور و الشجاع و صاحب ضمیر، کنا نقول انە لرجل حقیقی. لکن الان عندما یرید ای رجل ان یکون رجلا حقیقیا، یجب علیە ان یکون أمرأة حقیقیة.»
ڤەژینی ژن: ئاخێزی ئینانا
دەشتی مەحمود، زەردەشت نورەدین
"ئەم بەسەرهاتە لێکچوونێکی ڕواڵەتی سەیری لەگەڵ گەشتەکەی ژینا بۆ تاران هەیە؛ لەگەڵ ئەوەشدا، ڕووداوی «ڤەژینی ژن» لە قوڵاییدا بەتوندی بە «ئاخیزی ئینانا»وە گرێ دراوە کە پێشتر باسکرا. ژینا هاوشێوەی ئینانا بۆ تاران پایتەختی یەزدانڕەوایی دەڕوات، لەوێ لەلایەن پۆلیسەکانی ئەخلاقەوە بۆ بنجیهان دەبرێت و لەوێ دەمرێت و ناگەڕێتەوە. ئینانا پێش ئەوەی بڕوات بە شالیارەکەی دەڵێت ئەگەر نەگەڕامەوە بڕۆ بۆ پەرستگەکانی خوداکان نزا و شینم بۆ بکە با زیندوو بمەوە؛ واتە زیندووبوونەوەی ئینانا بە تەنیا لە دەستی خۆیدا نییە. بەهەمان شێوەی دایکی ژینا لەسەر گۆرەکەی شین و نزا بۆ ژینا دەکات تاوەکوو بەشێوەی ڕەمزی بگەڕێتەوە؛ قاوی ئازادیخوازان دەکات، بەشدار بن بە ''ویردی'' ژن، ژیان، ئازادی لە زاری ئازادیخوازنەوە؛ ژینا هەڵدەسێتەوە، زیندوو دەبێتەوە و دەگەڕێتەوە بۆ ناو ژیان وەک گەڕانەوەی ئینانا وەک ئاخێزی ئینانا. وەکوو چۆن ئینانا بەتەنیا بەجێ ناهێڵڕێت و دەبێتە جوانترین سروتی سۆمەر، بەهەمان شێوە ژیناش بەجێ ناهێڵڕێت و دەبێتە گۆرانی و بەهاری ژیانەوە دەڕسکێنێت."
لینک لە وێبسایتی ناوەخت:
https://bit.ly/3hLczkl
لینک لە تێلیگرام:
https://bit.ly/3Ofb7CY
دەشتی مەحمود، زەردەشت نورەدین
"ئەم بەسەرهاتە لێکچوونێکی ڕواڵەتی سەیری لەگەڵ گەشتەکەی ژینا بۆ تاران هەیە؛ لەگەڵ ئەوەشدا، ڕووداوی «ڤەژینی ژن» لە قوڵاییدا بەتوندی بە «ئاخیزی ئینانا»وە گرێ دراوە کە پێشتر باسکرا. ژینا هاوشێوەی ئینانا بۆ تاران پایتەختی یەزدانڕەوایی دەڕوات، لەوێ لەلایەن پۆلیسەکانی ئەخلاقەوە بۆ بنجیهان دەبرێت و لەوێ دەمرێت و ناگەڕێتەوە. ئینانا پێش ئەوەی بڕوات بە شالیارەکەی دەڵێت ئەگەر نەگەڕامەوە بڕۆ بۆ پەرستگەکانی خوداکان نزا و شینم بۆ بکە با زیندوو بمەوە؛ واتە زیندووبوونەوەی ئینانا بە تەنیا لە دەستی خۆیدا نییە. بەهەمان شێوەی دایکی ژینا لەسەر گۆرەکەی شین و نزا بۆ ژینا دەکات تاوەکوو بەشێوەی ڕەمزی بگەڕێتەوە؛ قاوی ئازادیخوازان دەکات، بەشدار بن بە ''ویردی'' ژن، ژیان، ئازادی لە زاری ئازادیخوازنەوە؛ ژینا هەڵدەسێتەوە، زیندوو دەبێتەوە و دەگەڕێتەوە بۆ ناو ژیان وەک گەڕانەوەی ئینانا وەک ئاخێزی ئینانا. وەکوو چۆن ئینانا بەتەنیا بەجێ ناهێڵڕێت و دەبێتە جوانترین سروتی سۆمەر، بەهەمان شێوە ژیناش بەجێ ناهێڵڕێت و دەبێتە گۆرانی و بەهاری ژیانەوە دەڕسکێنێت."
لینک لە وێبسایتی ناوەخت:
https://bit.ly/3hLczkl
لینک لە تێلیگرام:
https://bit.ly/3Ofb7CY
لابردنی حیجاب: نووسین وەک بەرەنگاریی لای ژنانی ئێران
ئاڤا هوما
وەرگێڕانی: شنیار عومەر
هەرچەندە بۆ ماوەی چەندین سەدەیە دەنگیان کپ کراوە و جەستەیان لە شوێنە گشتییەکاندا قەدەغە کراوە، بەڵام ژنانی ئێرانیی زۆر لەمێژە فێری ئەوە بوون لە ڕێگەی وشەکانیانەوە حیجاب نەپۆشن. شتێکی ڕێکەوت نییە کە ئەو ژنەی بۆ یەکەمجار لە بەردەم ڕای گشتیدا حیجابەکەی لابرد- هەرچەندە بۆ ماوەیەکی کاتیش بوو- بەڵام شاعیر بوو، کەسێک کە لە ڕێگەی دەنگهەڵبڕینەوە خۆی ئازاد کرد. تاهیرە قیرە العين، بە لابردنی حیجابەکەی لە کۆبوونەوەیەکی پیاواندا لە بەدشت، مازەندەراند، هەرایەکی "ئابڕووبەرانە"ی لەنێو ئامادەبوواندا نایەوە. هەندێک لە پیاوەکان چاویان دەبەست؛ هەندێکیان گوێچەکیان دەگرت؛ کۆمەڵێکی تر لەو کفرە ڕایان دەکرد کە ئەو ژنە لەخۆیدا هەڵیگرتبوو؛ تەنانەت پیاوێک شمشێری لێ بەرزکردەوە؛ یەکێکی تر بەناوی ئەبدول خالیق ئەسفەهانی، قوڕگی خۆی دڕی، چونکە بەهیچ جۆرێک نەیدەتوانی بەرگەی ئەو بێ ئابڕووییە بگرێت.
لینکی وتارەکە لە وێبسایتی ناوەخت:
https://bit.ly/3VnAtAO
لینک لە تێلیگرام:
https://bit.ly/3U49ZU1
ئاڤا هوما
وەرگێڕانی: شنیار عومەر
هەرچەندە بۆ ماوەی چەندین سەدەیە دەنگیان کپ کراوە و جەستەیان لە شوێنە گشتییەکاندا قەدەغە کراوە، بەڵام ژنانی ئێرانیی زۆر لەمێژە فێری ئەوە بوون لە ڕێگەی وشەکانیانەوە حیجاب نەپۆشن. شتێکی ڕێکەوت نییە کە ئەو ژنەی بۆ یەکەمجار لە بەردەم ڕای گشتیدا حیجابەکەی لابرد- هەرچەندە بۆ ماوەیەکی کاتیش بوو- بەڵام شاعیر بوو، کەسێک کە لە ڕێگەی دەنگهەڵبڕینەوە خۆی ئازاد کرد. تاهیرە قیرە العين، بە لابردنی حیجابەکەی لە کۆبوونەوەیەکی پیاواندا لە بەدشت، مازەندەراند، هەرایەکی "ئابڕووبەرانە"ی لەنێو ئامادەبوواندا نایەوە. هەندێک لە پیاوەکان چاویان دەبەست؛ هەندێکیان گوێچەکیان دەگرت؛ کۆمەڵێکی تر لەو کفرە ڕایان دەکرد کە ئەو ژنە لەخۆیدا هەڵیگرتبوو؛ تەنانەت پیاوێک شمشێری لێ بەرزکردەوە؛ یەکێکی تر بەناوی ئەبدول خالیق ئەسفەهانی، قوڕگی خۆی دڕی، چونکە بەهیچ جۆرێک نەیدەتوانی بەرگەی ئەو بێ ئابڕووییە بگرێت.
لینکی وتارەکە لە وێبسایتی ناوەخت:
https://bit.ly/3VnAtAO
لینک لە تێلیگرام:
https://bit.ly/3U49ZU1
گەڕان بە دوای بنەچەی کورددا
مێهرداد ئێزەدی
وەرگێڕان: دەشتی مەحمود
دەربارەی هۆرییەکان زۆر زیاتر دەزانین و قەبارەی زانیارییەکانمان هەتاوەکوو بە سەردەمی ئێستا دەگەین زیاتر دەبێت. بۆ نمونە، دەزانین کە هۆرییەکان بە مەودایەکی فراوانی کەوانەی زنجیرە چیاکانی زاگرۆس-تۆرۆسدا بڵاوبوونەتەوە، هەروەها بۆ ماوەیەکیش دەستدرێژییان کردووەتە سەر دەشتەکانی دراوسێیان: میزۆپۆتامیا و دەشتاییەکانی ئێران. بەڵام، لەگەڵ ئەوەشدا هەرگیز زۆر دوور لە شاخەکان بڵاو نەبوونەتەوە. ئابووری و پەیوەندییە سیاسییەکانی هۆرییەکان بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر لەسەر جوگرافییەکەیان یەکگرتوو و چڕ بووە، واتە تاڕادەیەکی زۆر هاوتەریب لەگەڵ کەوانەی شاخەکانی زاگرۆس-تۆرۆس دەڕوات، نەک تیشک بخاتە دەرەوە بۆ ناوچە نزمەکان، وەک ئەوەی لە سەردەمی کولتووری پێشووی ئوبەیددا ڕوویداوە. بە لەبەرچاوگرتنی پاشماوە شوێنەوارییەکانی کاڵا و بنچینەییەکانیان، دەردەکەوێت ئاڵوگۆڕی ئابووری، لە نێوان چیا و دەشت لە گرنگیدا بە پلەی لاوەکی ماوەتەوە.
لینک لە وێبسایتی ناوەخت:
https://bit.ly/3gYWcRa
لینک لە تێلیگرام:
https://bit.ly/3H94twn
مێهرداد ئێزەدی
وەرگێڕان: دەشتی مەحمود
دەربارەی هۆرییەکان زۆر زیاتر دەزانین و قەبارەی زانیارییەکانمان هەتاوەکوو بە سەردەمی ئێستا دەگەین زیاتر دەبێت. بۆ نمونە، دەزانین کە هۆرییەکان بە مەودایەکی فراوانی کەوانەی زنجیرە چیاکانی زاگرۆس-تۆرۆسدا بڵاوبوونەتەوە، هەروەها بۆ ماوەیەکیش دەستدرێژییان کردووەتە سەر دەشتەکانی دراوسێیان: میزۆپۆتامیا و دەشتاییەکانی ئێران. بەڵام، لەگەڵ ئەوەشدا هەرگیز زۆر دوور لە شاخەکان بڵاو نەبوونەتەوە. ئابووری و پەیوەندییە سیاسییەکانی هۆرییەکان بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر لەسەر جوگرافییەکەیان یەکگرتوو و چڕ بووە، واتە تاڕادەیەکی زۆر هاوتەریب لەگەڵ کەوانەی شاخەکانی زاگرۆس-تۆرۆس دەڕوات، نەک تیشک بخاتە دەرەوە بۆ ناوچە نزمەکان، وەک ئەوەی لە سەردەمی کولتووری پێشووی ئوبەیددا ڕوویداوە. بە لەبەرچاوگرتنی پاشماوە شوێنەوارییەکانی کاڵا و بنچینەییەکانیان، دەردەکەوێت ئاڵوگۆڕی ئابووری، لە نێوان چیا و دەشت لە گرنگیدا بە پلەی لاوەکی ماوەتەوە.
لینک لە وێبسایتی ناوەخت:
https://bit.ly/3gYWcRa
لینک لە تێلیگرام:
https://bit.ly/3H94twn
پێم بڵێ چۆن بیر لە کورد بکەمەوە؟
ڕیشەدۆزیی بۆ چەمکی جاش
بڵند ئێزەدی
میهرداد ئێزەدی[5]، لە کتێبە گرنگەکەیدا بەناونیشانی: کوردەکان (The Kurds) ڕیشەی جاش و جاشایەتیی لەناو کورددا، دەبەستێتەوە بە سەرەتاکانی شارستانییەتەوە، بەتایبەتیش داستانی گیلگامێشەوە، پاشتریش داستانی فۆلکلۆری شیرین و فەرهاد[6]. لای میهرداد ڕیشەی جاشایەتیی بریتییە لە داننان بە وەحشییەت و شاخاوی و بەربەریەتی کورددا، بە واتا ڕوانینی ٤ هەزار ساڵەی شارستانییەت بۆ کورد، پێکهاتەیەکە لە وەحشییەت و بەربەریەت و شاخاوی و نەزان[7]. میهرداد ئێزەدی ئاماژە بە چیرۆکی خیانەتی ئینکیدۆ دەنێو داستانی گیلگامێشدا دەدات و پێی وایە ڕیشەی چەمکی جاش و چاشایەتی، پێیەکی گەورەی دەنێو هێنانە خوارەوە و خیانەتکاریی ئینکیدۆوە هەیە لەنێو شاخەکانەوە[8]. لە گیلگامێشدا، سەمەرە وێنای ئینکیدۆ دەکرێت، ئینکیدۆی زاگرۆسنشین; وەک گیاخۆر و هاوەڵی دێو و دڕندەکان لێی دەڕوانرێت. ئەم نیگایە بۆ کورد دوولایەنەیە، لایەنێکیان ئەوی تری ناکوردە، ئەوی دیکەیش ڕوانینی کوردە بۆ پرسەکە. لەو مێژووەدا خیانەتکارەکان لای کورد خۆفرۆش و پاشەڵپیسن، کە بەدرێژایی ٤ هەزار ساڵە وەکوو شێوەیەک لە ژیانی کۆمەڵێک کورد ڕیشەی داکوتیوە و لە فۆڕمێکی گۆڕاودا، دوادواییەکەیان جاشەکانی ئێستای ڕۆژهەڵاتی نیشتیمانن، بەتایبەت جاشەکانی مەنگووڕ، کە بەشێکی گیراوانی ئێستای شۆڕشی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لەلایەن جاشە مەنگوڕەکانەوە بەگیران دراون.
لینک لە وێبسایتی ناوەخت:
https://bit.ly/3HrsI9j
لینک لە تێلیگرام:
https://bit.ly/3WaS7IK
ڕیشەدۆزیی بۆ چەمکی جاش
بڵند ئێزەدی
میهرداد ئێزەدی[5]، لە کتێبە گرنگەکەیدا بەناونیشانی: کوردەکان (The Kurds) ڕیشەی جاش و جاشایەتیی لەناو کورددا، دەبەستێتەوە بە سەرەتاکانی شارستانییەتەوە، بەتایبەتیش داستانی گیلگامێشەوە، پاشتریش داستانی فۆلکلۆری شیرین و فەرهاد[6]. لای میهرداد ڕیشەی جاشایەتیی بریتییە لە داننان بە وەحشییەت و شاخاوی و بەربەریەتی کورددا، بە واتا ڕوانینی ٤ هەزار ساڵەی شارستانییەت بۆ کورد، پێکهاتەیەکە لە وەحشییەت و بەربەریەت و شاخاوی و نەزان[7]. میهرداد ئێزەدی ئاماژە بە چیرۆکی خیانەتی ئینکیدۆ دەنێو داستانی گیلگامێشدا دەدات و پێی وایە ڕیشەی چەمکی جاش و چاشایەتی، پێیەکی گەورەی دەنێو هێنانە خوارەوە و خیانەتکاریی ئینکیدۆوە هەیە لەنێو شاخەکانەوە[8]. لە گیلگامێشدا، سەمەرە وێنای ئینکیدۆ دەکرێت، ئینکیدۆی زاگرۆسنشین; وەک گیاخۆر و هاوەڵی دێو و دڕندەکان لێی دەڕوانرێت. ئەم نیگایە بۆ کورد دوولایەنەیە، لایەنێکیان ئەوی تری ناکوردە، ئەوی دیکەیش ڕوانینی کوردە بۆ پرسەکە. لەو مێژووەدا خیانەتکارەکان لای کورد خۆفرۆش و پاشەڵپیسن، کە بەدرێژایی ٤ هەزار ساڵە وەکوو شێوەیەک لە ژیانی کۆمەڵێک کورد ڕیشەی داکوتیوە و لە فۆڕمێکی گۆڕاودا، دوادواییەکەیان جاشەکانی ئێستای ڕۆژهەڵاتی نیشتیمانن، بەتایبەت جاشەکانی مەنگووڕ، کە بەشێکی گیراوانی ئێستای شۆڕشی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لەلایەن جاشە مەنگوڕەکانەوە بەگیران دراون.
لینک لە وێبسایتی ناوەخت:
https://bit.ly/3HrsI9j
لینک لە تێلیگرام:
https://bit.ly/3WaS7IK
انقلاب، خشونت و فلسفه تاریخ
رضا صالحی نیا
شهادت نسرین قادری، دانشجوی دکتری فلسفه، رخداد شگرفی است. او از مرز جعلی نظریه و عمل عبور می کند. وارد خیابان می شود و تاوان این عمل شجاعانه اش را نیز با زندگی اش می دهد. فلسفه در قامت یک زن و در یک انقلاب زنانه، حوزه قانون به نام پدر را در قلمرو روشنفکران می شکند. او می رود تا تز یازدهم مارکس در نقد فوئرباخ را زندگی کند. او در پی تغییر جهان، و نه تفسیرش برآمد. بدیهی است که فلسفه در خیابان، لطافت و وقار مردانه اش را از کف می دهد و چهره ای زمخت و زنانه به خود می گیرد. پتک تغییر را یک زن، نسرین قادری به دست فلسفه داد تا تَرَکی در گفتار مسلط مردانه در فلسفه پدید آید. تَرَکی که اندیشه زنانه، با خشونت از آن سرریز خواهد کرد. سیلی خواهد آمد و همه چیز را دگرگون خواهد کرد. اگر فلسفه می خواهد بنیاد اساسی آن نوع الهیاتی گردد که به جای تفسیر، معطوف به تغییر گردد، ناگزیر است جایگاه های سنتی خود را ترک گوید. اما گویی فلسفه مردانه پتانسیل چنین جابجایی عظیمی را ندارد. در حقیقت مردان فلسفه آنچنان اسیر میله های زندان درونی خویش اند که تصور رهایی از آن برای شان ناممکن است. شکل دیگری از غار افلاطونی مدرن که در طی بیش از دو هزاره، بر قانون به نام پدر تنیده شده است. آنچنان در آن حل گشته که انگار بخشی جدایی ناپذیر از آن است. اما در مورد فلسفه زنانه چه می توانیم بگوییم؟ فلسفه ای که از ابتدا خود را بر ضد قانون به نام پدر شناسایی کرده است. اگر این انقلاب زنانه در خاورمیانه به ثمر بنشیند، شکلی از فلسفه پا به عرصه وجود می گذارد که به جای قانون، همواره رو به سیاست و انقلاب خواهد داشت. فلسفه زنانه قادر خواهد بود تبدیل به همان ابزاری (الهیات رهایی بخش) گردد که بنیامین می گفت اگر در جوف ماتریالیسم دیالکتیکی بنشید, قادر خواهد بود تمامی حریفان را از میدان به در کند.
لینک در وبسایت ناوخت:
https://bit.ly/3BELars
لینک در تلگرام:
https://bit.ly/3uT9Zfm
رضا صالحی نیا
شهادت نسرین قادری، دانشجوی دکتری فلسفه، رخداد شگرفی است. او از مرز جعلی نظریه و عمل عبور می کند. وارد خیابان می شود و تاوان این عمل شجاعانه اش را نیز با زندگی اش می دهد. فلسفه در قامت یک زن و در یک انقلاب زنانه، حوزه قانون به نام پدر را در قلمرو روشنفکران می شکند. او می رود تا تز یازدهم مارکس در نقد فوئرباخ را زندگی کند. او در پی تغییر جهان، و نه تفسیرش برآمد. بدیهی است که فلسفه در خیابان، لطافت و وقار مردانه اش را از کف می دهد و چهره ای زمخت و زنانه به خود می گیرد. پتک تغییر را یک زن، نسرین قادری به دست فلسفه داد تا تَرَکی در گفتار مسلط مردانه در فلسفه پدید آید. تَرَکی که اندیشه زنانه، با خشونت از آن سرریز خواهد کرد. سیلی خواهد آمد و همه چیز را دگرگون خواهد کرد. اگر فلسفه می خواهد بنیاد اساسی آن نوع الهیاتی گردد که به جای تفسیر، معطوف به تغییر گردد، ناگزیر است جایگاه های سنتی خود را ترک گوید. اما گویی فلسفه مردانه پتانسیل چنین جابجایی عظیمی را ندارد. در حقیقت مردان فلسفه آنچنان اسیر میله های زندان درونی خویش اند که تصور رهایی از آن برای شان ناممکن است. شکل دیگری از غار افلاطونی مدرن که در طی بیش از دو هزاره، بر قانون به نام پدر تنیده شده است. آنچنان در آن حل گشته که انگار بخشی جدایی ناپذیر از آن است. اما در مورد فلسفه زنانه چه می توانیم بگوییم؟ فلسفه ای که از ابتدا خود را بر ضد قانون به نام پدر شناسایی کرده است. اگر این انقلاب زنانه در خاورمیانه به ثمر بنشیند، شکلی از فلسفه پا به عرصه وجود می گذارد که به جای قانون، همواره رو به سیاست و انقلاب خواهد داشت. فلسفه زنانه قادر خواهد بود تبدیل به همان ابزاری (الهیات رهایی بخش) گردد که بنیامین می گفت اگر در جوف ماتریالیسم دیالکتیکی بنشید, قادر خواهد بود تمامی حریفان را از میدان به در کند.
لینک در وبسایت ناوخت:
https://bit.ly/3BELars
لینک در تلگرام:
https://bit.ly/3uT9Zfm
چاوپێکەوتنی ڕادیۆ زەمانە لەگەڵ مەنسور تەیفوری
وەرگێڕانی: عومەری خەتات
ئێمە دەزانین کە کاری سیاسهت فرهجۆرە. یەکێـــــــك لەو کارانە زیندووكردنهوهی مۆسیقایە. مۆسیقا لەو کات و شوێنانەدا پەخش دەکرا کە نە دەبوو بکرایە. بۆ نموونە بیرۆکەی پەخشی مۆسیقا، سروود یان بەیانـــنامە لە مینبەری مزگەوتەکانەوە لە ساڵانی٧٨ و ٧٩ دا دەبیــنرا. هەڵبژاردنی شورای گوند و شارەکانی کوردستان لە مزگەوتەکان بەڕێوەچوون و ژنانیش لە مزگەوتەکاندا وتاریان دەخوێـــندەوە. سیاسەت نەك تەنــــها سووژهكان پێناسە دەکاتەوە، بەڵکو پەیوەندی نێوان سووژهكان و شوێنـــیش، به مزگەوتەکانیشهوه، پێناسە دەکاتەوە. پرسیارەکە ئەوەیە ئایا مزگەوتەکان وێران دەکەیت یان مزگەوتەکان بە پێی دەربڕینی ئاگامبێن، "بێکار-désœuvrée" دەکەیت؟ بۆنموونە لە désœuvrée دا دەم کە بەکردەی جویــــن مەحکوم کراوە، بە ماچێـــــك له كاری دهكهوێ و désœuvrée لەو کارەی بە سەریدا سەپێنراوە ئازادی دهبێت. ئەم گۆڕانکاریــیە لە کارکردی شــتەکان و شوێنەکــــــاندا بەشێکە لە هەر شۆڕشێکی ڕزگارکەر کە شـــتەکان و شوێـــنەکان لەو ڕۆڵەی کە لە لایەن پۆلیس و دەسەڵات و حکومەتەوە بەسەریاندا سەپێنراوە ئازاد دەکات. بەم مانایە مزگەوتەکان لەناو دڵی شۆڕشـــێکدا وێران ناكرێن یان داناخرێن، بەڵکو دەکرێت بگۆڕێن بۆ شـــوێنی بڕیاردانی بەکۆمەڵ، شوێنی هەڵبژاردنی شووڕاكانی گەڕەك و شورای گوندەکان، یان لە بڵندگۆکانیـانەوە سروود و لێــــدوان پەخش بکرێن. شـــتەکان و شوێنەکان لە دڵی سیاسەتدا دهكهونه پێوهدنییهكی نوێوه و به مانایهك لهو قهدهرهی بهسهریاندا سهپێندراوه ڕزگار دەکرێن.
لینک لە وێبسایتی ناوەخت:
https://bit.ly/3BPegEy
لینک لە تێلیگرام:
https://bit.ly/3v6jI26
وەرگێڕانی: عومەری خەتات
ئێمە دەزانین کە کاری سیاسهت فرهجۆرە. یەکێـــــــك لەو کارانە زیندووكردنهوهی مۆسیقایە. مۆسیقا لەو کات و شوێنانەدا پەخش دەکرا کە نە دەبوو بکرایە. بۆ نموونە بیرۆکەی پەخشی مۆسیقا، سروود یان بەیانـــنامە لە مینبەری مزگەوتەکانەوە لە ساڵانی٧٨ و ٧٩ دا دەبیــنرا. هەڵبژاردنی شورای گوند و شارەکانی کوردستان لە مزگەوتەکان بەڕێوەچوون و ژنانیش لە مزگەوتەکاندا وتاریان دەخوێـــندەوە. سیاسەت نەك تەنــــها سووژهكان پێناسە دەکاتەوە، بەڵکو پەیوەندی نێوان سووژهكان و شوێنـــیش، به مزگەوتەکانیشهوه، پێناسە دەکاتەوە. پرسیارەکە ئەوەیە ئایا مزگەوتەکان وێران دەکەیت یان مزگەوتەکان بە پێی دەربڕینی ئاگامبێن، "بێکار-désœuvrée" دەکەیت؟ بۆنموونە لە désœuvrée دا دەم کە بەکردەی جویــــن مەحکوم کراوە، بە ماچێـــــك له كاری دهكهوێ و désœuvrée لەو کارەی بە سەریدا سەپێنراوە ئازادی دهبێت. ئەم گۆڕانکاریــیە لە کارکردی شــتەکان و شوێنەکــــــاندا بەشێکە لە هەر شۆڕشێکی ڕزگارکەر کە شـــتەکان و شوێـــنەکان لەو ڕۆڵەی کە لە لایەن پۆلیس و دەسەڵات و حکومەتەوە بەسەریاندا سەپێنراوە ئازاد دەکات. بەم مانایە مزگەوتەکان لەناو دڵی شۆڕشـــێکدا وێران ناكرێن یان داناخرێن، بەڵکو دەکرێت بگۆڕێن بۆ شـــوێنی بڕیاردانی بەکۆمەڵ، شوێنی هەڵبژاردنی شووڕاكانی گەڕەك و شورای گوندەکان، یان لە بڵندگۆکانیـانەوە سروود و لێــــدوان پەخش بکرێن. شـــتەکان و شوێنەکان لە دڵی سیاسەتدا دهكهونه پێوهدنییهكی نوێوه و به مانایهك لهو قهدهرهی بهسهریاندا سهپێندراوه ڕزگار دەکرێن.
لینک لە وێبسایتی ناوەخت:
https://bit.ly/3BPegEy
لینک لە تێلیگرام:
https://bit.ly/3v6jI26
برخواستن از ویرانه ها
مارشال بێرمەن
ترجمه : رضا صالحی نیا
خب پیغام چیست؟ آن فروپاشی اجتماعی و درماندگی وجودی می تواند منبع حیات و انرژی خلاق باشد. نسلی از کودکان گریخته از فقر و گتوهای ایزوله شده, تبدیل به نیویورکی های ماهر گشتند. به سان نویسندگان انجیل, برخی از آنها به جایی رسیدند که می توانستند نه تنها برای خودشان, بلکه برای همه آزادی را متصور شوند: برای دختری که جلوی قطار هل داده شده بود, یا برای مردی که خنجری به قلب خویش زده بود. رنج آنها، نه تنها آرمانگرایی شان را نابود نکرده بود, بلکه از طریقی مرموز, آن آرمانگرایی را ساخته بود. آنها می توانستند به دنیا بگویند که ما از ویرانه ها آمده ایم, اما خود ویران نشدیم. ظرفیت شان برای آفرینش روح در مرکز وحشت, به شهر هاله ای نو از نورهای درخشان بخشیده بود. آنها در کاری که هگل 200 سال پیش تعریف کرده بود, موفق گشتند: اگر ما بتوانیم " رو در رو به چهره نفی بنگریم و با آن زندگی کنیم" قادر خواهیم بود تا به "قدرتی جادویی" برسیم و "نفی را به شدن مبدل کنیم." آنها و نیویورک هم همراه شان, راه هایی برای برخواستن از میان فروپاشی یافتند. چه کسی اینجا انتظار یک رنگین کمان را داشت؟
دوران مدرن در احساسات ما در مورد دموکراسی, پیش داوری هایمان در حمایت از آن احساسات و عقیده ما در مورد سرچشمه قدرت جمعی, متفاوت است. برخی از این چیزهای از پیش تعیین شده، در کتاب مقدس هست. یک نمونه, ارمیا در "میثاق نو" است. خدا به او می گوید, "من قوانین ام را در آنها قرار داده, و در قلب های شان نگاشتم." این مسیر تازه خدا برای ارتقای انسان هاست. اما این نمی تواند اتفاق بیافتد مگر اینکه مردم آن را بفهمند و بدانند که اکنون سوژه های سیاسی هستند. تعلیم یکی از روش های نشان دادنش به آنهاست. به این ساختمان های قدیمی و این اتاق شگفت انگیز بنگرید, همه آنها از سنگ سختی ساخته شده اند که آنها {انسان ها}در زمان حفر متروی نیویورک کنده اند. سیتی کالج نیویورک هم اینجاست تا مردم بتوانتد بالا بیایند, تا همان گونه که رشد می کنند و خوشتیپ می شوند, باهوش گردند, تا یاد بگیرند میثاق های نو ببندند و کارهای نو انجام دهند. ما نه تنها برای آنها, که همچنین برای کل شهر جهان وطن, اینجا هستیم. ما می خواهیم آنها یاد بگیرند که قدرت جمعی باشند. دانشجویان ما این حق را دارند اما حقیقتا کل شهر ما هم این حق را دارد. شهر این حق را دارد چه آن را بداند یا نداند: شهر این حق را دارد چه آن را بخواهد یا نخواهد.
لینک در وبسایت ناوخت:
https://bit.ly/3WtT27q
لینک در تلگرام:
https://bit.ly/3PYfjYC
مارشال بێرمەن
ترجمه : رضا صالحی نیا
خب پیغام چیست؟ آن فروپاشی اجتماعی و درماندگی وجودی می تواند منبع حیات و انرژی خلاق باشد. نسلی از کودکان گریخته از فقر و گتوهای ایزوله شده, تبدیل به نیویورکی های ماهر گشتند. به سان نویسندگان انجیل, برخی از آنها به جایی رسیدند که می توانستند نه تنها برای خودشان, بلکه برای همه آزادی را متصور شوند: برای دختری که جلوی قطار هل داده شده بود, یا برای مردی که خنجری به قلب خویش زده بود. رنج آنها، نه تنها آرمانگرایی شان را نابود نکرده بود, بلکه از طریقی مرموز, آن آرمانگرایی را ساخته بود. آنها می توانستند به دنیا بگویند که ما از ویرانه ها آمده ایم, اما خود ویران نشدیم. ظرفیت شان برای آفرینش روح در مرکز وحشت, به شهر هاله ای نو از نورهای درخشان بخشیده بود. آنها در کاری که هگل 200 سال پیش تعریف کرده بود, موفق گشتند: اگر ما بتوانیم " رو در رو به چهره نفی بنگریم و با آن زندگی کنیم" قادر خواهیم بود تا به "قدرتی جادویی" برسیم و "نفی را به شدن مبدل کنیم." آنها و نیویورک هم همراه شان, راه هایی برای برخواستن از میان فروپاشی یافتند. چه کسی اینجا انتظار یک رنگین کمان را داشت؟
دوران مدرن در احساسات ما در مورد دموکراسی, پیش داوری هایمان در حمایت از آن احساسات و عقیده ما در مورد سرچشمه قدرت جمعی, متفاوت است. برخی از این چیزهای از پیش تعیین شده، در کتاب مقدس هست. یک نمونه, ارمیا در "میثاق نو" است. خدا به او می گوید, "من قوانین ام را در آنها قرار داده, و در قلب های شان نگاشتم." این مسیر تازه خدا برای ارتقای انسان هاست. اما این نمی تواند اتفاق بیافتد مگر اینکه مردم آن را بفهمند و بدانند که اکنون سوژه های سیاسی هستند. تعلیم یکی از روش های نشان دادنش به آنهاست. به این ساختمان های قدیمی و این اتاق شگفت انگیز بنگرید, همه آنها از سنگ سختی ساخته شده اند که آنها {انسان ها}در زمان حفر متروی نیویورک کنده اند. سیتی کالج نیویورک هم اینجاست تا مردم بتوانتد بالا بیایند, تا همان گونه که رشد می کنند و خوشتیپ می شوند, باهوش گردند, تا یاد بگیرند میثاق های نو ببندند و کارهای نو انجام دهند. ما نه تنها برای آنها, که همچنین برای کل شهر جهان وطن, اینجا هستیم. ما می خواهیم آنها یاد بگیرند که قدرت جمعی باشند. دانشجویان ما این حق را دارند اما حقیقتا کل شهر ما هم این حق را دارد. شهر این حق را دارد چه آن را بداند یا نداند: شهر این حق را دارد چه آن را بخواهد یا نخواهد.
لینک در وبسایت ناوخت:
https://bit.ly/3WtT27q
لینک در تلگرام:
https://bit.ly/3PYfjYC
لەدایکبوونی مرۆڤی نوێ
بڵند ئێزەدی
یاداشتێک بۆ شۆڕشگێڕانی ڕۆژهەڵات
لە سەرەتاکانی لەدایکبوونی ئەدەبدا و لەسەر خاکی سۆمەرییەکان، داستانی گلگامێشمان هەیە، داستانێک لەبارەی نەمری و پاشا گیلگامێشی سۆمەرییەکان. دۆزینەوەی ئەم داستانە، بە پشتبەستن بە تاتەقوڕینەکانی سۆمەر بوو. داستانەکە باس لە ڕابردوو دەکات، هۆنینەوەیە بۆ سەردەمێکی زووتر لە تاتەقوڕینەکان؛ ئاوازێکە دەربارەی ڕابردوو؛ ڕابردووی مرۆڤ و خوداکان. پاش ئەم داستانە، داستانگەلی دیکە لەدایک دەبن لە میزۆپۆتامیادا و بەشێک لە نەریتی داستان دەبێت بە جۆرێک لە هۆنینەوە بۆ ڕابردوو؛ چەشنی باسکردنی گەردوونپەیدایی، یاخوود شەڕی خوداکان و مرۆڤەکان، شەڕی خوداکان و خوداکان، شەڕی نیمچەخوداکان و خوداکان، شەڕی نیمچەخوداکان و فریشتەکان و هتد... بەگشتی، دەتوانین تێمایەک بدۆزینەوە لە داستاندا، ئەویش جۆرێک لە پێوەستبوونێتی بە شتێکەوە کە لە ڕابردوویەکی نزیک یاخوود دووردایە، یاخوود ئەوەندە دووردا کە باس لە پەیدابوون دەکات. ئەم تێگەیشتنە نەک لە میزۆپۆتامیا، بەڵکوو بە تێپەڕین بە شارستانییەتەکانی دیکەیش هەمان چەشنە، تەنانەت تا دەگات بە دواهەناسەکانی ژیانی مرۆڤ پێش مۆدێرنیزم؛ لە چەشنی دەقە گەورەکەی دانتێ: کۆمیدیای ئیلاهی، هێشتایش هەمان هەناسەیە.
لێ لەدایکبوونی فرانکنشتاین شتێکی دیکەمان لە ئەدەبدا پشان دەدات. فرانکنشتاین نەریتێک لە ئەدەبدا درووست دەکات، ڕۆمان بەدرێژایی مێژووی خۆی هەڵیگرتووەتەوە. فرانکنشتاین، زەنگی گۆڕینی کاتە لە ڕابردووە بۆ داهاتوو. چیدی ڕۆمان ڕابردوومان بۆ باس ناکات -مەگەر پێیەکی لە داهاتوو بێت- بەڵکوو جوگرافیای ڕۆمان، ژوورێکی تێدایە کە ژووری زەنگ لێدانە لەبارەی داهاتووەوە. زەنگی فرانکنشتاینەکەی مێری شێلی لەبارەی داهاتووەوە، خستنەڕووی مەترسییە گەورەکانی زانستە؛ ئابڕوبردنی پەتا ترسناکەکانی زانستە؛ جۆرێک لە نیگایە لە داهاتووەوە دێتەوە. بەم مەفهومە، ڕۆمان بەدەر لە هەر شتێک، جیاوازییەکی دیکەیشی هەیە لەگەڵ داستان: ئەم چیرۆکێکە دەربارەی شتێک کە ڕوویداوە، ئەویش سەربوردەی حیکایەتی مرۆڤە مەزنەکان و خوداکانە لە ڕابردوودا. ماری شێلی مەترسییەکانی زانست لە داهاتوودا دەخاتەڕوو. ئەو دێوەی کە زانست بۆمان درووست دەکات و هەموومان دەخوات و گازمان لی دەگرێت.
لینک لە وێبسایتی ناوەخت:
https://bit.ly/3XpBs5f
لینک لە تێلیگرام:
https://bit.ly/3vZyckD
بڵند ئێزەدی
یاداشتێک بۆ شۆڕشگێڕانی ڕۆژهەڵات
لە سەرەتاکانی لەدایکبوونی ئەدەبدا و لەسەر خاکی سۆمەرییەکان، داستانی گلگامێشمان هەیە، داستانێک لەبارەی نەمری و پاشا گیلگامێشی سۆمەرییەکان. دۆزینەوەی ئەم داستانە، بە پشتبەستن بە تاتەقوڕینەکانی سۆمەر بوو. داستانەکە باس لە ڕابردوو دەکات، هۆنینەوەیە بۆ سەردەمێکی زووتر لە تاتەقوڕینەکان؛ ئاوازێکە دەربارەی ڕابردوو؛ ڕابردووی مرۆڤ و خوداکان. پاش ئەم داستانە، داستانگەلی دیکە لەدایک دەبن لە میزۆپۆتامیادا و بەشێک لە نەریتی داستان دەبێت بە جۆرێک لە هۆنینەوە بۆ ڕابردوو؛ چەشنی باسکردنی گەردوونپەیدایی، یاخوود شەڕی خوداکان و مرۆڤەکان، شەڕی خوداکان و خوداکان، شەڕی نیمچەخوداکان و خوداکان، شەڕی نیمچەخوداکان و فریشتەکان و هتد... بەگشتی، دەتوانین تێمایەک بدۆزینەوە لە داستاندا، ئەویش جۆرێک لە پێوەستبوونێتی بە شتێکەوە کە لە ڕابردوویەکی نزیک یاخوود دووردایە، یاخوود ئەوەندە دووردا کە باس لە پەیدابوون دەکات. ئەم تێگەیشتنە نەک لە میزۆپۆتامیا، بەڵکوو بە تێپەڕین بە شارستانییەتەکانی دیکەیش هەمان چەشنە، تەنانەت تا دەگات بە دواهەناسەکانی ژیانی مرۆڤ پێش مۆدێرنیزم؛ لە چەشنی دەقە گەورەکەی دانتێ: کۆمیدیای ئیلاهی، هێشتایش هەمان هەناسەیە.
لێ لەدایکبوونی فرانکنشتاین شتێکی دیکەمان لە ئەدەبدا پشان دەدات. فرانکنشتاین نەریتێک لە ئەدەبدا درووست دەکات، ڕۆمان بەدرێژایی مێژووی خۆی هەڵیگرتووەتەوە. فرانکنشتاین، زەنگی گۆڕینی کاتە لە ڕابردووە بۆ داهاتوو. چیدی ڕۆمان ڕابردوومان بۆ باس ناکات -مەگەر پێیەکی لە داهاتوو بێت- بەڵکوو جوگرافیای ڕۆمان، ژوورێکی تێدایە کە ژووری زەنگ لێدانە لەبارەی داهاتووەوە. زەنگی فرانکنشتاینەکەی مێری شێلی لەبارەی داهاتووەوە، خستنەڕووی مەترسییە گەورەکانی زانستە؛ ئابڕوبردنی پەتا ترسناکەکانی زانستە؛ جۆرێک لە نیگایە لە داهاتووەوە دێتەوە. بەم مەفهومە، ڕۆمان بەدەر لە هەر شتێک، جیاوازییەکی دیکەیشی هەیە لەگەڵ داستان: ئەم چیرۆکێکە دەربارەی شتێک کە ڕوویداوە، ئەویش سەربوردەی حیکایەتی مرۆڤە مەزنەکان و خوداکانە لە ڕابردوودا. ماری شێلی مەترسییەکانی زانست لە داهاتوودا دەخاتەڕوو. ئەو دێوەی کە زانست بۆمان درووست دەکات و هەموومان دەخوات و گازمان لی دەگرێت.
لینک لە وێبسایتی ناوەخت:
https://bit.ly/3XpBs5f
لینک لە تێلیگرام:
https://bit.ly/3vZyckD
کورد لە ڕوانگەی مەکتەبی مۆنتاژ
ڕهزا ساڵحینیا
مەکتبەبی مۆنتاژ لە بیستەکانی زایینی، سینەمای بردە لووتکەیێکی بەرز کە ڕەنگە هیچ کات دووبارە نەگاتەوە پێی. فۆرمی مۆنتاژیێک کە ئایزێنشتاین بنەڕەتی دانا، ئەوەندە بەتوانا و داهێنانکارانە بوو کە تەواوی مێژوی سینەمای تا ئێستا لە ژێر سێبەری خۆی ڕاگرتووه. ئایزێنشتاین لە سەفەرێک کە بۆ هالیڤوود کردی، سینەمای ئەمریکایشی بۆ هەمیشە ژێر و بان کرد. ئێستەیش جێگەی دەستی مەکتبی مۆنتاژ لە سینەمای هالیڤوود و روژائاوا بە گشتی، بە تایبەت، لە کاتە (بڕین بەواتای تەکنیکی سینەمایی مەبەستە) سەرسۆڕهێنەرەکانی هەموو فیلمەکاندا دیارە. بەڵام سینەمای روژئاوا لە بنەڕەتەوە گرێدراوی پارە و قازانجی بازار ببووه و فۆرمی ڕادیکال و پێشڕەوی مەکتەبی مۆنتاژ بە تەنیایی ئەوەندە بە هێز نەبوو کە زۆری بە سەر ئابووری و کەلتووری بنەمای کومەڵگای روژئاوادا بشکێت. واڵتر بێنیامین لە وتارێکی زۆر گرینگ بە ناوی "هونەر لە سەردەمی وەچەخستنەوەی میکانیکی" ئەم زەبوونی و بێدەسەڵاتی ژێردەست بازار بوونی سینهمای روژئاوای زۆر جوان شیکردووەتەوە. لە بەشێک لە وتارەکە دەڵێت:
"روسیا، لە چالاکی سینەمایی بووەتە ڕاستیێکی فەرمی و باو. بڕێک لە ئەکتەرەکانی روسی بەو واتایە کە ئێمە لەبەر چاو دەگرین ئەکتەر نیەن; بەڵکوو مرۆڤی ئاسایین کە بەتایبەتی لە کاتی کارکردندا خۆیان وێنا دەکەن. لە روژئاوای ئەوروپا تاڵانکاری سەرمایەداری پێشەسازی سینەما، مافی مرۆڤی مۆدێرنی بو وەچەخستنەوە، پشتگوێخستوە. پێشەسازی سینەما لە ژێر بارودۆخی زاڵدا بەسەر روژئاوای ئەوروپا بە سەختی هەوڵ دەدا تاکو سەرنجی جەماوەر بۆ روانگەی وەهمی و خەیاڵی و تێڕوانینە نادیارەکان ڕابکێشێت."
هەر لەم وتارەی بێنیامین کە لە سەرەوە باسکرا، بە باشی دەگۆترێت کە لە فیلمی سینەمایی "سێ گۆرانی بۆ لێنین"، بەرهەمی "ژیکا وێرتۆڤ" هەرکەسێک دەتوانێت بڵێت کە لە فیلمێک کایهی کردووە. چونکە ئەکتەری ئەستێرە یان سێلێبریتی لە فۆرمی پێشڕەوی مەکتەبی مۆنتاژ بە هۆی دەسەڵاتێک کە هەر ئەم فۆرمە رادیکاڵە دایوە بە سینەماکار دهسڕێتەوە تاکو جێگە باز ببێت کە مرۆڤی ئاسایی ببن بە ئەکتەری ڕاستهقینهی فیلمەکان.
لینک لە وێبسایتی ناوەخت:
https://bit.ly/3ICBYqa
لینک لە تێلیگرام:
https://bit.ly/3ILrepB
ڕهزا ساڵحینیا
مەکتبەبی مۆنتاژ لە بیستەکانی زایینی، سینەمای بردە لووتکەیێکی بەرز کە ڕەنگە هیچ کات دووبارە نەگاتەوە پێی. فۆرمی مۆنتاژیێک کە ئایزێنشتاین بنەڕەتی دانا، ئەوەندە بەتوانا و داهێنانکارانە بوو کە تەواوی مێژوی سینەمای تا ئێستا لە ژێر سێبەری خۆی ڕاگرتووه. ئایزێنشتاین لە سەفەرێک کە بۆ هالیڤوود کردی، سینەمای ئەمریکایشی بۆ هەمیشە ژێر و بان کرد. ئێستەیش جێگەی دەستی مەکتبی مۆنتاژ لە سینەمای هالیڤوود و روژائاوا بە گشتی، بە تایبەت، لە کاتە (بڕین بەواتای تەکنیکی سینەمایی مەبەستە) سەرسۆڕهێنەرەکانی هەموو فیلمەکاندا دیارە. بەڵام سینەمای روژئاوا لە بنەڕەتەوە گرێدراوی پارە و قازانجی بازار ببووه و فۆرمی ڕادیکال و پێشڕەوی مەکتەبی مۆنتاژ بە تەنیایی ئەوەندە بە هێز نەبوو کە زۆری بە سەر ئابووری و کەلتووری بنەمای کومەڵگای روژئاوادا بشکێت. واڵتر بێنیامین لە وتارێکی زۆر گرینگ بە ناوی "هونەر لە سەردەمی وەچەخستنەوەی میکانیکی" ئەم زەبوونی و بێدەسەڵاتی ژێردەست بازار بوونی سینهمای روژئاوای زۆر جوان شیکردووەتەوە. لە بەشێک لە وتارەکە دەڵێت:
"روسیا، لە چالاکی سینەمایی بووەتە ڕاستیێکی فەرمی و باو. بڕێک لە ئەکتەرەکانی روسی بەو واتایە کە ئێمە لەبەر چاو دەگرین ئەکتەر نیەن; بەڵکوو مرۆڤی ئاسایین کە بەتایبەتی لە کاتی کارکردندا خۆیان وێنا دەکەن. لە روژئاوای ئەوروپا تاڵانکاری سەرمایەداری پێشەسازی سینەما، مافی مرۆڤی مۆدێرنی بو وەچەخستنەوە، پشتگوێخستوە. پێشەسازی سینەما لە ژێر بارودۆخی زاڵدا بەسەر روژئاوای ئەوروپا بە سەختی هەوڵ دەدا تاکو سەرنجی جەماوەر بۆ روانگەی وەهمی و خەیاڵی و تێڕوانینە نادیارەکان ڕابکێشێت."
هەر لەم وتارەی بێنیامین کە لە سەرەوە باسکرا، بە باشی دەگۆترێت کە لە فیلمی سینەمایی "سێ گۆرانی بۆ لێنین"، بەرهەمی "ژیکا وێرتۆڤ" هەرکەسێک دەتوانێت بڵێت کە لە فیلمێک کایهی کردووە. چونکە ئەکتەری ئەستێرە یان سێلێبریتی لە فۆرمی پێشڕەوی مەکتەبی مۆنتاژ بە هۆی دەسەڵاتێک کە هەر ئەم فۆرمە رادیکاڵە دایوە بە سینەماکار دهسڕێتەوە تاکو جێگە باز ببێت کە مرۆڤی ئاسایی ببن بە ئەکتەری ڕاستهقینهی فیلمەکان.
لینک لە وێبسایتی ناوەخت:
https://bit.ly/3ICBYqa
لینک لە تێلیگرام:
https://bit.ly/3ILrepB
پرسی بنەچەی کوردەکان و کێشەی گۆتییەکان
مێهرداد ئێزەدی
وەرگێڕان: دەشتی مەحمود
مێهرداد ئێزەدی لەم وتارەدا لەسەر گۆتییەکان وەکوو بیرسایەکی کێشەداری پەیوەست بە بنەچەی کوردەکانەوە ڕادوەستێت؛ کە نەک تەنیا بۆ خوێنەری مێژووی کورد بەڵکو بۆ زۆرینەی مێژوونووسانی کورد با بە کورد و ناکوردەوە کێشەی دروست کردووە و بەرەو دەرەنجامگیری هەڵەی بردوون. ئەم هەڵەیە بۆ ناو ڕۆشنبیرانی کوردیش شۆڕبووەتەوە؛ ئەوانیش بەبێ سڵەمینەوە هەمان بیرسای کێشەداریان بۆ مێژووی کورد و بنەچەی کوردەکان بەکار بردووە. ئێزەدی لێرەدا دەڵێت کاتێک لە کوردێک دەپرسیت مێژووەکەی بۆ کەی دەگەڕێتەوە، دەزانێت دێرینە بەڵام دەڵێت بۆ گۆتییەکان؛ لەڕاستیدا کەمتر دەڵێن بۆ گۆتییەکان مەگەر ئەوانەی سەروکاریان لەگەڵ مێژووی کورددا بێت وەها وەڵام بدەنەوە. ئەگەر لە کوردێک بپرسیت لانیکەم لە کوردانی باشور ئەوا دەڵێن بۆ مادەکان دەگەڕێنەوە و نەوەک ماد و کەیخسرەون. تەنانەت فیگەرێکی گەورەی وەکوو مەسعود محەمەد گوتەیەکی بەناوبانگی هەیە کە زۆر دووبارەی دەکاتەوە و بووە بە جۆرێک لە کڵێشە و ڕۆشنبیرانی دوای خۆیشی دووبارەی دەکەنەوە؛ ئەویش ئەوەیە کە کوردەکان لە دوای کەوتنی مادەکانەوە لەناو بۆشایی مێژوودا یان لە دەرەوەی مێژوو بەسەر دەبەن. لێرەدا لەسەر کێشەکانی ئەم کڵێشە ڕاناوەستم تەنیا دەمەوێت لەم دەربڕینەوە ئاماژە بە هەڵەتێگەیشتنی بەربڵاو و گەورە لەمەڕ مێژووی کورد بدەم کە هەمووانی گرتووەتەوە ئیدی لە چ پێگەیەکدا بن یان خاوەنی چ پاشخانێکی فراونی ڕۆشنبیری بن. ئەم بەربڵاوییە کێشەدارە وامان لێدەکات بە وردبوونەوەیەکی وەسواسئامێزەوە سەرلەنوێ مێژووی کورد بپشکنین و وەکوو ئێزەدی دەڵێت مێژووی کورد دیسان بناسینەوە. ئەم وتارە نموونەیەکی بچووکی ئەم دووبارە ناسینەوەی مێژووی کوردەکانە.
لینک لە وێبسایتی ناوەخت:
https://bit.ly/3KYpOKV
لینک لە تێلیگرام:
https://bit.ly/3Ys4Yqu
مێهرداد ئێزەدی
وەرگێڕان: دەشتی مەحمود
مێهرداد ئێزەدی لەم وتارەدا لەسەر گۆتییەکان وەکوو بیرسایەکی کێشەداری پەیوەست بە بنەچەی کوردەکانەوە ڕادوەستێت؛ کە نەک تەنیا بۆ خوێنەری مێژووی کورد بەڵکو بۆ زۆرینەی مێژوونووسانی کورد با بە کورد و ناکوردەوە کێشەی دروست کردووە و بەرەو دەرەنجامگیری هەڵەی بردوون. ئەم هەڵەیە بۆ ناو ڕۆشنبیرانی کوردیش شۆڕبووەتەوە؛ ئەوانیش بەبێ سڵەمینەوە هەمان بیرسای کێشەداریان بۆ مێژووی کورد و بنەچەی کوردەکان بەکار بردووە. ئێزەدی لێرەدا دەڵێت کاتێک لە کوردێک دەپرسیت مێژووەکەی بۆ کەی دەگەڕێتەوە، دەزانێت دێرینە بەڵام دەڵێت بۆ گۆتییەکان؛ لەڕاستیدا کەمتر دەڵێن بۆ گۆتییەکان مەگەر ئەوانەی سەروکاریان لەگەڵ مێژووی کورددا بێت وەها وەڵام بدەنەوە. ئەگەر لە کوردێک بپرسیت لانیکەم لە کوردانی باشور ئەوا دەڵێن بۆ مادەکان دەگەڕێنەوە و نەوەک ماد و کەیخسرەون. تەنانەت فیگەرێکی گەورەی وەکوو مەسعود محەمەد گوتەیەکی بەناوبانگی هەیە کە زۆر دووبارەی دەکاتەوە و بووە بە جۆرێک لە کڵێشە و ڕۆشنبیرانی دوای خۆیشی دووبارەی دەکەنەوە؛ ئەویش ئەوەیە کە کوردەکان لە دوای کەوتنی مادەکانەوە لەناو بۆشایی مێژوودا یان لە دەرەوەی مێژوو بەسەر دەبەن. لێرەدا لەسەر کێشەکانی ئەم کڵێشە ڕاناوەستم تەنیا دەمەوێت لەم دەربڕینەوە ئاماژە بە هەڵەتێگەیشتنی بەربڵاو و گەورە لەمەڕ مێژووی کورد بدەم کە هەمووانی گرتووەتەوە ئیدی لە چ پێگەیەکدا بن یان خاوەنی چ پاشخانێکی فراونی ڕۆشنبیری بن. ئەم بەربڵاوییە کێشەدارە وامان لێدەکات بە وردبوونەوەیەکی وەسواسئامێزەوە سەرلەنوێ مێژووی کورد بپشکنین و وەکوو ئێزەدی دەڵێت مێژووی کورد دیسان بناسینەوە. ئەم وتارە نموونەیەکی بچووکی ئەم دووبارە ناسینەوەی مێژووی کوردەکانە.
لینک لە وێبسایتی ناوەخت:
https://bit.ly/3KYpOKV
لینک لە تێلیگرام:
https://bit.ly/3Ys4Yqu
ههڵهبجهی خامۆش
نووسینی دهشتی مهحموود. لینكی بابهت له تێلێگرام:
https://bit.ly/40fHQNs
لینكی بابهتهكه له ماڵپهری ناوهخت:
https://bit.ly/3ZV32s2
نووسینی دهشتی مهحموود. لینكی بابهت له تێلێگرام:
https://bit.ly/40fHQNs
لینكی بابهتهكه له ماڵپهری ناوهخت:
https://bit.ly/3ZV32s2
Telegraph
ههڵهبجهی خامۆش
بەڕێز کەلهوڕی لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ڕۆژنامەی تاران تایمزدا دەڵێت: " ئەم پەیژەیەی لەم پارچە مۆسیقایەدا بەکارم هێناوە، زیاتر لە باکوری ڕۆژئاوای ئێران و ڕۆژهەڵاتی تورکیا [ڕۆژهەڵات و باکوری کوردستان] بەکار دەهێنرێت، دەنگێکی تایبەتی تێدایە کە زۆر کوردییانەیە.…
ڕۆمانی «جهمشید خانی مامم كهبا ههمیشهلهگهڵ خۆیدا دهیبرد» (بهختیار عهلی، ٢٠١٠) بهسهرهاتی كهسێكه لهزینداندا «سووك» دهبێت. كهچی ئهم سووكییهكهزادهی ترسهلای دهبێت بهتوانا و خۆی فێر دهكات چۆن ئهمه بهكار بهێنێت. ئهو بهم گۆڕانهدهكهوێتهبهردهم زنجیرهیهكی بێكۆتای كهوڵاوكهوڵ، بهیهك سیما، بهڵام لهپیشهو كهسایهتیی جیاوازدا. ئهو دهبێتهنموونهی مرۆڤ لهسهردهمێكدا كهسووكیی و كهوڵگۆڕكێی خێرا خۆی دهبێتهبهخت و دهسكهوت و ڕهمزی ژیان. ئهو قارهمانی گۆڕانی خێرایهبهپێی بارودۆخ و تێیدا لۆژیكی كاڵایی وكردنی ههموو شتێك بهكاڵا دهناسرێتهوه.
كهڵاوكهوڵهكانی ئهوپێوهندییهكی ڕاستهوخۆیان به گهمهی خێرایی و سهرمایهوهههیه. ئهو دهزانێ سووكبوون و ئهگهری خێرایی كهوڵگۆڕكێ یارمهتیی دهدات خێرا دهستی بهشتێك بگات كهیهكهمجارهلهو ئاستهدا هێند نرخی ههبێت و ببێت بهبهشێك لهئهگهری كۆنترۆل و بهدواشیداكاروكاسبیی. جهمشید داوا لهشهریك و هاوكارهكهی- كهدهوری لفهكهی بۆ دهگێڕێت- دهكات كهبیبهسێت بهپهتێكهوهو وهك كۆلارهههڵبدرێت و بهم جۆرهشهوان و بهنهێنیی دهچێ چاودێریی ژیانی خهڵك دهكات، نهێنییان لێ دهست دهخات و بهم جۆرهش دواتر به ههڕهشهی دركاندنی نهێنیی و یان بهبڵاوكردنهوهی نهێنیی باج دهستێنێ و زانیاریی دهفرۆشێت. ئهمهنموونهیهكی بهدیكارانهیه سهبارهت بهجۆرێك لهمرۆڤ كهزادهی پیشهی زانیاریی بوو و لهململانێی خێرایی و گۆڕانی ژیانی تایبهتیی بۆ كاڵای دهزگا نهێنیهكاندا درووست بوو. بهڵام ئهوهی لێرهدا زیادی بكهین ئهوهیهكهكارهكهی جهمشید بهوهوهناوهستێ: نهێنیی و زانیاریی گهر نهشبن ئهوهخۆی بهرههمیان دههێنێت. واته لهگهڵ ئهودا لهبهردهم چهشنێك لهئهگهری زانیارییداین كهچیدی بهواقیع ناپێورێت و خۆی واقیع بهرههم دههێنێت، ئهو داهێنهرهو دهنگۆ و تۆمهت دادههێنێت و دهشتوانێ ئهم داهێنراوانهی خۆی بفرۆشێتهوه، بیانكات بهنهفرهتی دهستهجمهعیی و دواتریش ڕێكی بخات و بیكات بهكۆمپانی.
بهڵام لهو دیوی ڕووكهشهوه، خاڵێكی نهوتراوی ڕۆمانهكه ئهوهیهكه نیشان دهدات سهرچاوهی ئهم گۆڕانهخێرایانهو حهز لهزانیاریی لهكوێدایه. وهك ڕۆمانهكهنیشان دهدات ئهو لهژێر ترسی پۆلیسدا كێشی خۆی دهدۆڕێنێت و بهم جۆرهیهكهسهرچاوهی نهفرهت لای دهروونی دهبێتهوهو دواتر خۆی ههمان رهفتاری پۆلیس دووپات دهكاتهوه، واتهفرۆید وتهنی «ئهویدیی گهورهدهبێتهقهڵایهكی نهگیراو لهدڵی سووژهخۆیدا». ئهم بهبێ ئهوهی بزانێ ڕهنگ و خووی زیندانبانهكانی گرتووهو دواتر بهردهوام بهرهو چاودێریی و دادگایی دهكشێت، ههموو دهركهوتهكانی بهوهوهبهستراون كهچۆن دهتوانێ زیاتر و بهنهێنیی زیاتر بزانێت. چ ئهو كاتهی دهچێتهپاڵ گهریلا، چ ئهو كاتهی لهلایهن ئهرتهشهكانهوهبهحهوادا دهخرێت و دهكرێت بهكۆلارهبۆ كۆكردنهوهی زانیاریی و چاودێریی، چ ئهو كاتهی دهبێت بهقاچاخچییهكی گهوره. ئهو پێشتر زانیویهتی ئهم كارهچۆن دهكرێ و بهگواستنهوهی كارهكهتۆڵهی خۆی لهپۆلیسی نیشتهجێی دهروونی دهكاتهوه. لێرهدا ڕۆمانهكهمیكانیزمی گواستنهوهوگرێ باوكیش ئاشكرا دهكات، باوكێك كهدهبێ جێگهكهی بگیرێتهوه.
كهچی ڕۆمانهكهچارهنووسێكی دیكهشی بۆ دیاری دهكات. ئهو ڕاهاتووهكهدهسهڵات لهزانیارییدایه، كهچی ههر ئهم هۆگرییهی وا دهكات چارهنووسی سهیر بكهوێتهوه. لهیهكێكی دیكهلهكهوڵاوكهوڵهكاندا پێی دهزانن، دایدهگرن و دۆخهكهی دهبێتهبهتراژیك-كۆمیك، چونكو مهسئوولێك دهیگرێ و دهیخاتهقهفهزێكهوهو وهك شتێكی دهگمهن و سهیر بهمیوانهكانی نیشان دهدرێت، دوای ههموو زیرهكییهكی ڕووكهشیی دهبێتهشتێكی دیكه: مهیموونێك بۆ نمایش. لێرهدا پێوهندیی نمایش و زانیارییش نیشان دهدرێت و ڕۆمانهكهبهنهێنیی چارهنووسی چهشنێك دیاریی دهكات.
كهڵاوكهوڵهكانی ئهوپێوهندییهكی ڕاستهوخۆیان به گهمهی خێرایی و سهرمایهوهههیه. ئهو دهزانێ سووكبوون و ئهگهری خێرایی كهوڵگۆڕكێ یارمهتیی دهدات خێرا دهستی بهشتێك بگات كهیهكهمجارهلهو ئاستهدا هێند نرخی ههبێت و ببێت بهبهشێك لهئهگهری كۆنترۆل و بهدواشیداكاروكاسبیی. جهمشید داوا لهشهریك و هاوكارهكهی- كهدهوری لفهكهی بۆ دهگێڕێت- دهكات كهبیبهسێت بهپهتێكهوهو وهك كۆلارهههڵبدرێت و بهم جۆرهشهوان و بهنهێنیی دهچێ چاودێریی ژیانی خهڵك دهكات، نهێنییان لێ دهست دهخات و بهم جۆرهش دواتر به ههڕهشهی دركاندنی نهێنیی و یان بهبڵاوكردنهوهی نهێنیی باج دهستێنێ و زانیاریی دهفرۆشێت. ئهمهنموونهیهكی بهدیكارانهیه سهبارهت بهجۆرێك لهمرۆڤ كهزادهی پیشهی زانیاریی بوو و لهململانێی خێرایی و گۆڕانی ژیانی تایبهتیی بۆ كاڵای دهزگا نهێنیهكاندا درووست بوو. بهڵام ئهوهی لێرهدا زیادی بكهین ئهوهیهكهكارهكهی جهمشید بهوهوهناوهستێ: نهێنیی و زانیاریی گهر نهشبن ئهوهخۆی بهرههمیان دههێنێت. واته لهگهڵ ئهودا لهبهردهم چهشنێك لهئهگهری زانیارییداین كهچیدی بهواقیع ناپێورێت و خۆی واقیع بهرههم دههێنێت، ئهو داهێنهرهو دهنگۆ و تۆمهت دادههێنێت و دهشتوانێ ئهم داهێنراوانهی خۆی بفرۆشێتهوه، بیانكات بهنهفرهتی دهستهجمهعیی و دواتریش ڕێكی بخات و بیكات بهكۆمپانی.
بهڵام لهو دیوی ڕووكهشهوه، خاڵێكی نهوتراوی ڕۆمانهكه ئهوهیهكه نیشان دهدات سهرچاوهی ئهم گۆڕانهخێرایانهو حهز لهزانیاریی لهكوێدایه. وهك ڕۆمانهكهنیشان دهدات ئهو لهژێر ترسی پۆلیسدا كێشی خۆی دهدۆڕێنێت و بهم جۆرهیهكهسهرچاوهی نهفرهت لای دهروونی دهبێتهوهو دواتر خۆی ههمان رهفتاری پۆلیس دووپات دهكاتهوه، واتهفرۆید وتهنی «ئهویدیی گهورهدهبێتهقهڵایهكی نهگیراو لهدڵی سووژهخۆیدا». ئهم بهبێ ئهوهی بزانێ ڕهنگ و خووی زیندانبانهكانی گرتووهو دواتر بهردهوام بهرهو چاودێریی و دادگایی دهكشێت، ههموو دهركهوتهكانی بهوهوهبهستراون كهچۆن دهتوانێ زیاتر و بهنهێنیی زیاتر بزانێت. چ ئهو كاتهی دهچێتهپاڵ گهریلا، چ ئهو كاتهی لهلایهن ئهرتهشهكانهوهبهحهوادا دهخرێت و دهكرێت بهكۆلارهبۆ كۆكردنهوهی زانیاریی و چاودێریی، چ ئهو كاتهی دهبێت بهقاچاخچییهكی گهوره. ئهو پێشتر زانیویهتی ئهم كارهچۆن دهكرێ و بهگواستنهوهی كارهكهتۆڵهی خۆی لهپۆلیسی نیشتهجێی دهروونی دهكاتهوه. لێرهدا ڕۆمانهكهمیكانیزمی گواستنهوهوگرێ باوكیش ئاشكرا دهكات، باوكێك كهدهبێ جێگهكهی بگیرێتهوه.
كهچی ڕۆمانهكهچارهنووسێكی دیكهشی بۆ دیاری دهكات. ئهو ڕاهاتووهكهدهسهڵات لهزانیارییدایه، كهچی ههر ئهم هۆگرییهی وا دهكات چارهنووسی سهیر بكهوێتهوه. لهیهكێكی دیكهلهكهوڵاوكهوڵهكاندا پێی دهزانن، دایدهگرن و دۆخهكهی دهبێتهبهتراژیك-كۆمیك، چونكو مهسئوولێك دهیگرێ و دهیخاتهقهفهزێكهوهو وهك شتێكی دهگمهن و سهیر بهمیوانهكانی نیشان دهدرێت، دوای ههموو زیرهكییهكی ڕووكهشیی دهبێتهشتێكی دیكه: مهیموونێك بۆ نمایش. لێرهدا پێوهندیی نمایش و زانیارییش نیشان دهدرێت و ڕۆمانهكهبهنهێنیی چارهنووسی چهشنێك دیاریی دهكات.
كهوڵاوكهولهكانی ئهم كهسایهتییهبێسنوورن. بهڵام خاڵی گرنگی ڕۆمانهكهدهرهێنانی مۆدێلێكهلهودا. ئهو دهبێتهدهزگایهكی چاودێریی گهڕۆك.ئهمهڕهنگهئهو خالهگرنگهیهكهڕۆمانهكهبهبێ ئهوهی بیڵێیت، بهجێی دههێڵێت بۆ تهفیسرو ههروهها دهوری دهنگۆ و زانیاریی و گهمهكهی لهدنیای نوێدا نیشان دهدات. چیدی ئهو تهنیا پۆلیسێك نییهزانیاریی كۆبكاتهوه، ئهو خۆی دهبێتهدهزگایهك و سهربهخۆ ههمان تكنیكهكانی پۆلیس بوكار دێنێت و خۆی دهزگای نهێنیی خۆی درووست دهكات. ئهمهجیاوازییهكهی جهمشیدهلهگهڵ دهزگاكانی پێش خۆی. ئهو چیدی نهك بۆ كهسێك بهڵكوو بۆ خۆی كاردهكات. خۆی دهزگای پۆلیسی كۆپی دهكات و دهتوانێ سیستمی خۆی دابمهزرێنێت.
دنیایهك تێیدا دهسهڵات نهێنی دهبێتهوه، نوێیه.لهئهدهبدا ڕهنگهیهكهم كهسبهر ئهم دنیایهكهوتبێت دۆن كیشۆتی مهخلووقی سێرڤانتێس بێت، ئهو یهكهم كهسهكهنازانێت چیدی خراپهلهههیكهلهگهورهكاندا نییهو چووهتهناخی پێوهندیهكانهوه. ئهو كهلهنهریتی سوارچاكانهوههاتووهو فێر بوو ڕووبهڕوو و لهمهیداندا و ئازایانهبجهنگێ، چیدی دهركهوتهكانی خراپهی پێ ناناسرێتهوهو نازانێت ڕمهكهی لهچی بوهشێنێت، ئهو كهنازانێهونهری خراپهی نوێ خۆشاردنهوه و شهڕهبهههندێ كهرهستهكهبههاكانی ئازاكان كاریان پێ نهدهكردن.
ئهم كهسایهتییهی سێرڤانتێس، لای كافكا پێدهگات و بهخۆوشیاریی دهگات. كهسایهتییهكانی ئهو دهكهونهدنیایهكی بهتهواوهتیی بهڕێوهبراوهوهكهتێیاندا شهڕ دهزگایی دهبێتهوه. لهوێههموو شتێك دهبێ مۆرك و ستهمی قانوونی بهنێو چاوهوهببێت و تاوانباریی ببێتهچهمكی باوی و فۆرمی زاڵی ژیان. ئهگهر لهدنیای پێشوودا ههموان بهرامبهر گوناهێكی یهكهمین تاوانبار بوون، ئێستهههموان بهرامبهر بهدادگایهكی نادیارتاوانبارن. لهم دنیا نوێیهدا كهسایهتیی دهبێ خۆی بۆ تاوانهكهی بگهڕێت، خۆیدادگاكهی بدۆزێتهوهو قانوون دهروونی بكاتهوه. لهو دنیادا خراپهچیدی هیچ دهركهوتهیهكی نییه، تهنانهت نموونهی كۆنی وهك ئاشهكانیش نهماون كهڕهنگهخراپهو شهڕڕ لهوێ خۆی شاردبێتهوه.لای كافكا سهرنموونهیهكی دیكهش دهبینێت. جگهلهنیشاندانیتوانهوهی شهڕڕ لهشتهكاندا و نادیاربوونهوی، ئهوهش دهناسێتهوهكهلهو دنیادا چیدی ههموان دهبنهكارمهندی نادیار و بهشێك لهدادگایهك كهتێیدا نموونهی باڵای مرۆڤ دادگا گهڕۆكهكانن. لهو دنیادا ههر سووچێك دهبێتهشوێنی ڕوودانی ڕۆژی جهزا. ئهم دنیا كۆپییهكی دنیای باوكه، باوكێك كهدهروونی دهكرێتهوهو بهبێ شوێن و بۆنهو دابی ئایینی ههمان ڕێورهسمی ئایینی لای سووژهكان دووپات دهبێتهوه، سووژهیهك كهلهقیامهتێكی كۆتایی دهگهڕێت.
دهروونیكردنهوهی باوك و دادگا لهشێوهیڕهبهقی خۆیدا لهڕۆمانی ١٩٨٤ دا وێنه كێشراوهكهتێیدا داوا له كهسایهتیی دهكرێ كهسهرۆكدهروونی بكاتهوه و، تێیدا ژیانی تایبهتیی خۆی تاوانه، لهوێدا ههر شتێكی نهێنیی مهمنووعهو دهبێ ئاشكرا بكرێت و بخرێتهنێو ههرێمی دهسهڵاتی پۆلیسهوه. لهدواییشدا ئهو دهبێ بتوانێ حاكمی خۆش بوێ و ئهوهشهلهدوای ئهشكهنجهی زۆر تهنانهت دهبێ خۆشهویستییهكهشی قوربانیی بكات و بهبینینی وێنهی حاكمچاوی پڕ ببێت لهئاو. ئهمه لووتكهی داوای باوكهكهلهنهمانی خۆیدا ههستی تاوانباریی لهسووژهدا چاندووهو دهیكات بهدادگایهكی ڕهبهق، ئهمهبهدیهاتنی ڕهبهقی داواكانی سیستمی تۆتالیتاره، كهچیدی ناكوژێت بهڵكوو دهچێتهههموو شوێنهكانهوه، كهچیدی وشهكان و زمان دهستكاریی و كۆنتڕۆڵ دهكات.
ئهگهر له١٩٨٤ دا بڕیارهكهسایهتیی بهزهبری ئهشكهنجهقایل بكرێت، لهلای كافكا ئهمهبهمیكانیزمی نادیار درووست دهبێ، بهكۆكردنهوهی زانیاریی لهسهریان و لهئاستێكدا بهههڵبهستنی تاوان و تۆمهتی نادیار. دادگای گهڕۆك و گۆڕانی دنیا بۆ وهها دۆخێك هونهری كافكایهو نیشاندانی پهیوهندیی دهسهڵات و زانیاریی و بوونی كهسهكان خۆیان بهیاریی و كۆلارهی دهستی ئهم دادگایانههونهری رۆمانهكهی بهختیار عهلییه.
دنیایهك تێیدا دهسهڵات نهێنی دهبێتهوه، نوێیه.لهئهدهبدا ڕهنگهیهكهم كهسبهر ئهم دنیایهكهوتبێت دۆن كیشۆتی مهخلووقی سێرڤانتێس بێت، ئهو یهكهم كهسهكهنازانێت چیدی خراپهلهههیكهلهگهورهكاندا نییهو چووهتهناخی پێوهندیهكانهوه. ئهو كهلهنهریتی سوارچاكانهوههاتووهو فێر بوو ڕووبهڕوو و لهمهیداندا و ئازایانهبجهنگێ، چیدی دهركهوتهكانی خراپهی پێ ناناسرێتهوهو نازانێت ڕمهكهی لهچی بوهشێنێت، ئهو كهنازانێهونهری خراپهی نوێ خۆشاردنهوه و شهڕهبهههندێ كهرهستهكهبههاكانی ئازاكان كاریان پێ نهدهكردن.
ئهم كهسایهتییهی سێرڤانتێس، لای كافكا پێدهگات و بهخۆوشیاریی دهگات. كهسایهتییهكانی ئهو دهكهونهدنیایهكی بهتهواوهتیی بهڕێوهبراوهوهكهتێیاندا شهڕ دهزگایی دهبێتهوه. لهوێههموو شتێك دهبێ مۆرك و ستهمی قانوونی بهنێو چاوهوهببێت و تاوانباریی ببێتهچهمكی باوی و فۆرمی زاڵی ژیان. ئهگهر لهدنیای پێشوودا ههموان بهرامبهر گوناهێكی یهكهمین تاوانبار بوون، ئێستهههموان بهرامبهر بهدادگایهكی نادیارتاوانبارن. لهم دنیا نوێیهدا كهسایهتیی دهبێ خۆی بۆ تاوانهكهی بگهڕێت، خۆیدادگاكهی بدۆزێتهوهو قانوون دهروونی بكاتهوه. لهو دنیادا خراپهچیدی هیچ دهركهوتهیهكی نییه، تهنانهت نموونهی كۆنی وهك ئاشهكانیش نهماون كهڕهنگهخراپهو شهڕڕ لهوێ خۆی شاردبێتهوه.لای كافكا سهرنموونهیهكی دیكهش دهبینێت. جگهلهنیشاندانیتوانهوهی شهڕڕ لهشتهكاندا و نادیاربوونهوی، ئهوهش دهناسێتهوهكهلهو دنیادا چیدی ههموان دهبنهكارمهندی نادیار و بهشێك لهدادگایهك كهتێیدا نموونهی باڵای مرۆڤ دادگا گهڕۆكهكانن. لهو دنیادا ههر سووچێك دهبێتهشوێنی ڕوودانی ڕۆژی جهزا. ئهم دنیا كۆپییهكی دنیای باوكه، باوكێك كهدهروونی دهكرێتهوهو بهبێ شوێن و بۆنهو دابی ئایینی ههمان ڕێورهسمی ئایینی لای سووژهكان دووپات دهبێتهوه، سووژهیهك كهلهقیامهتێكی كۆتایی دهگهڕێت.
دهروونیكردنهوهی باوك و دادگا لهشێوهیڕهبهقی خۆیدا لهڕۆمانی ١٩٨٤ دا وێنه كێشراوهكهتێیدا داوا له كهسایهتیی دهكرێ كهسهرۆكدهروونی بكاتهوه و، تێیدا ژیانی تایبهتیی خۆی تاوانه، لهوێدا ههر شتێكی نهێنیی مهمنووعهو دهبێ ئاشكرا بكرێت و بخرێتهنێو ههرێمی دهسهڵاتی پۆلیسهوه. لهدواییشدا ئهو دهبێ بتوانێ حاكمی خۆش بوێ و ئهوهشهلهدوای ئهشكهنجهی زۆر تهنانهت دهبێ خۆشهویستییهكهشی قوربانیی بكات و بهبینینی وێنهی حاكمچاوی پڕ ببێت لهئاو. ئهمه لووتكهی داوای باوكهكهلهنهمانی خۆیدا ههستی تاوانباریی لهسووژهدا چاندووهو دهیكات بهدادگایهكی ڕهبهق، ئهمهبهدیهاتنی ڕهبهقی داواكانی سیستمی تۆتالیتاره، كهچیدی ناكوژێت بهڵكوو دهچێتهههموو شوێنهكانهوه، كهچیدی وشهكان و زمان دهستكاریی و كۆنتڕۆڵ دهكات.
ئهگهر له١٩٨٤ دا بڕیارهكهسایهتیی بهزهبری ئهشكهنجهقایل بكرێت، لهلای كافكا ئهمهبهمیكانیزمی نادیار درووست دهبێ، بهكۆكردنهوهی زانیاریی لهسهریان و لهئاستێكدا بهههڵبهستنی تاوان و تۆمهتی نادیار. دادگای گهڕۆك و گۆڕانی دنیا بۆ وهها دۆخێك هونهری كافكایهو نیشاندانی پهیوهندیی دهسهڵات و زانیاریی و بوونی كهسهكان خۆیان بهیاریی و كۆلارهی دهستی ئهم دادگایانههونهری رۆمانهكهی بهختیار عهلییه.
لهم دنیا تازهیهدا زانیاریی و تاوان سهبارهت بهكهسهكان دهخولقێنرێت. چیدی نهك تهنیا سیستم بهڵكوو دهستهو گرووپی بچووكیش دهتوانن ههمان كارهكهی سیستم دووبارهبكهنهوه. ئهمهرێگهیهكی نوێی كۆنتڕۆڵهكهتێیدا دهستی نادیار دادگاكهبهنهێنیی بهرپا دهكات. ئهم جۆرهكۆنتڕۆڵهنموونهیهكی هاوچهرخی سهرنجڕاكێشی ههیه. زیرهكیی دهستكرد. لهنموونهی زیرهكیی دهستكرددا كهدهوری نهستی بهكۆمهڵ دهگێڕێت، یان سهرجاوهی رههای زانیاریی، تهكنیكهكانی دادگا گهڕۆكهكهنووستووه.
بۆ نموونهئهگهر زانیارییهكی زۆر سهبارهت بهكهسایهتییهكی خهیالیی بدهیت بهماشینێكی زیرهكیی دهستكردو دوای ماوهیهك سهبارهت ههر بهو كهسایهتییهپرسیاری لێ بكهیت، ئهو زانیارییانهدهدات بهدهستهوهكهپێشتر پێی دراون. ئهمهپاتێرنێكهدهكرێ لای پۆلیس دووپات ببێتهوه. لهنموونهی هاوچهرخی سهركوتدا، بهبێ خولقاندنی كهسایهتیی یا بهخشینی سیفهتی خهیاڵیی بهتاك یان گرووپهكۆمهڵایهتیهكان سهركوت مومكین نییه. پێش جینۆسیدی جووهكان ڕۆژنامهكانی ئاڵمان خهریك بوون وێنهی دوژمنێكیان دهكێشایهوه كهخهیاڵكرد بوو، وێنهیهك كهچیدی كهس نهیدهپرسی كهئاخۆ لهجووهراستهقینهكان دهچێت یان نا. بهم جۆرهلهڕێگهی دهنگۆ و تۆمهتی خهیاڵییهوهجووهكان ئامادهدهكران بۆ كوشتن و، هاوڕایی هاوڵاتیانیشی لهسهر بوو. ئهوان ئۆتۆماتیك ئهوهیان دووپات دهكردهوهكهپێیان درابوو. ئهوهی لهماشینهكانی ئێسهتدا ساناتر هاتوهتهدی. بهم جیاوازییهوهكهلهدۆخی دهروونیكردنهوهی دادگادا ئێستهئهگهر و ئیمكانی زیاتر بۆ رێكخستنی ڕق و نهفرهت ههیه. كهچی ههر چهشنهرێكخستنێكی نهفرهت و كردنی بهخاڵی هاوبهشی ههر دهستهیهك، دهستهكهدهگۆرێت بۆ داوردهستهیهكی توندوتیژ.
كافكا ئهوهی ناسییهوهكهچۆن دادگای گهڕۆك دهگات بهو پۆلیسانهی بهسادهیی لهكۆتایی دادگاییدا دهتوانن چهقۆكان بكهن بهسینگی كهسێكدا كهتهنانهت نایناسن و ناشزانن كێیه، ههر چۆن ١٩٨٤ نموونهی گۆڕانكارییهلهئازادیخوازهوهبۆ شهیدایی بۆ پۆلیس. بهڵام لهگهڵ جهمشید خاندا ئێمهلهبهردهم ستێكی نوێداین. ئهگهر كهسایهتییهكانی و دادگا گهڕۆكهكانی كافكا و ١٩٨٤ نوێنهری دهسهڵاتێكن و بهجۆرێك كارمهندن؛ ئهوهی جهمشید لهجهلادهكانی خۆیهوهههڵیگرتوهتهوهئهوهیهكهخۆی دهتوانێ ههمان كار بكات: خۆی ببێت بهماشینێكی كۆكردنهوهی زانیاریی و خۆی بهسهربهخۆ بهكاریان بهێنێت. ئهو فێر بووهكهچۆن بهزمان و بهخولقاندنی زانیاریی ساختهسهبارهت بهكهسهكان ببێت بهدهسهڵات و كۆنتڕۆل بكات و دارودهستهی خۆی پێك بهێنێت. كهچی ڕهنگهوهك ڕۆمانهكهنیشانی دهدات ههموو ئهمانهڕاكردن بێت لهزهبری یهكهمین، ههر بۆیهڕۆماننووسهكهتهنای ئهو كاتهدهتوانێ فریای جهمشید بكهوێت كهپێی بڵێ واز لهو توانا بهێنهكهلهزیندان فری بوویت، واتهلهفڕین. جهمشید خان تهنیا بهوازهێنان لهفڕین دهتوانێ گیانی بهبهردا بێتهوه.
ئهو فهزایانهی لهسهرهوهپشت بهو رۆمانانهباس كران، نهك بۆ دهرخستنی میكانیزمهكانی دهسهڵات و پۆلیس، بهڵكوو بۆ دوانهلهمهترسییهكانی زاڵبوونی دنیای دادگای گهرۆك كه شۆر دهبێتهوهبۆ نێو تاكهكان و فهزایهك درووست دهكات كههیچ كهس تێیدا پارێزراو نهبێت، وهها فهزایهك كهسادهترین كهرهستهكانی پێویسته، كه ئهویش تۆمهته. كهرهستهیهكی ههرهسهرهتایی كهپۆلیس شارهزاترین بهكارهێنهریهتی. تۆمهت كهی بهردهوام و بهكۆمهڵ بوو دهبێت بهدامهزراوهیی و، ههر توندوتیژییهكی دامهزراوهیی سیاسییه. خراپترین سیاسهت كهچی ئهوهیهبنچینهكهی تۆمهت و ڕق بێت، چونكو دهیكات بهسیاسهتێكی پاشڤهگهرانهو مۆدێله بنچینهییهكی دارودهستهیهو، رێكخهرهكهی دهبێتهدارودهستهرێكخهر. ( چهند بهشێك لهلێكۆلینهوهیهك كهئهمساڵ بڵاو دهبێتهوه)
بۆ نموونهئهگهر زانیارییهكی زۆر سهبارهت بهكهسایهتییهكی خهیالیی بدهیت بهماشینێكی زیرهكیی دهستكردو دوای ماوهیهك سهبارهت ههر بهو كهسایهتییهپرسیاری لێ بكهیت، ئهو زانیارییانهدهدات بهدهستهوهكهپێشتر پێی دراون. ئهمهپاتێرنێكهدهكرێ لای پۆلیس دووپات ببێتهوه. لهنموونهی هاوچهرخی سهركوتدا، بهبێ خولقاندنی كهسایهتیی یا بهخشینی سیفهتی خهیاڵیی بهتاك یان گرووپهكۆمهڵایهتیهكان سهركوت مومكین نییه. پێش جینۆسیدی جووهكان ڕۆژنامهكانی ئاڵمان خهریك بوون وێنهی دوژمنێكیان دهكێشایهوه كهخهیاڵكرد بوو، وێنهیهك كهچیدی كهس نهیدهپرسی كهئاخۆ لهجووهراستهقینهكان دهچێت یان نا. بهم جۆرهلهڕێگهی دهنگۆ و تۆمهتی خهیاڵییهوهجووهكان ئامادهدهكران بۆ كوشتن و، هاوڕایی هاوڵاتیانیشی لهسهر بوو. ئهوان ئۆتۆماتیك ئهوهیان دووپات دهكردهوهكهپێیان درابوو. ئهوهی لهماشینهكانی ئێسهتدا ساناتر هاتوهتهدی. بهم جیاوازییهوهكهلهدۆخی دهروونیكردنهوهی دادگادا ئێستهئهگهر و ئیمكانی زیاتر بۆ رێكخستنی ڕق و نهفرهت ههیه. كهچی ههر چهشنهرێكخستنێكی نهفرهت و كردنی بهخاڵی هاوبهشی ههر دهستهیهك، دهستهكهدهگۆرێت بۆ داوردهستهیهكی توندوتیژ.
كافكا ئهوهی ناسییهوهكهچۆن دادگای گهڕۆك دهگات بهو پۆلیسانهی بهسادهیی لهكۆتایی دادگاییدا دهتوانن چهقۆكان بكهن بهسینگی كهسێكدا كهتهنانهت نایناسن و ناشزانن كێیه، ههر چۆن ١٩٨٤ نموونهی گۆڕانكارییهلهئازادیخوازهوهبۆ شهیدایی بۆ پۆلیس. بهڵام لهگهڵ جهمشید خاندا ئێمهلهبهردهم ستێكی نوێداین. ئهگهر كهسایهتییهكانی و دادگا گهڕۆكهكانی كافكا و ١٩٨٤ نوێنهری دهسهڵاتێكن و بهجۆرێك كارمهندن؛ ئهوهی جهمشید لهجهلادهكانی خۆیهوهههڵیگرتوهتهوهئهوهیهكهخۆی دهتوانێ ههمان كار بكات: خۆی ببێت بهماشینێكی كۆكردنهوهی زانیاریی و خۆی بهسهربهخۆ بهكاریان بهێنێت. ئهو فێر بووهكهچۆن بهزمان و بهخولقاندنی زانیاریی ساختهسهبارهت بهكهسهكان ببێت بهدهسهڵات و كۆنتڕۆل بكات و دارودهستهی خۆی پێك بهێنێت. كهچی ڕهنگهوهك ڕۆمانهكهنیشانی دهدات ههموو ئهمانهڕاكردن بێت لهزهبری یهكهمین، ههر بۆیهڕۆماننووسهكهتهنای ئهو كاتهدهتوانێ فریای جهمشید بكهوێت كهپێی بڵێ واز لهو توانا بهێنهكهلهزیندان فری بوویت، واتهلهفڕین. جهمشید خان تهنیا بهوازهێنان لهفڕین دهتوانێ گیانی بهبهردا بێتهوه.
ئهو فهزایانهی لهسهرهوهپشت بهو رۆمانانهباس كران، نهك بۆ دهرخستنی میكانیزمهكانی دهسهڵات و پۆلیس، بهڵكوو بۆ دوانهلهمهترسییهكانی زاڵبوونی دنیای دادگای گهرۆك كه شۆر دهبێتهوهبۆ نێو تاكهكان و فهزایهك درووست دهكات كههیچ كهس تێیدا پارێزراو نهبێت، وهها فهزایهك كهسادهترین كهرهستهكانی پێویسته، كه ئهویش تۆمهته. كهرهستهیهكی ههرهسهرهتایی كهپۆلیس شارهزاترین بهكارهێنهریهتی. تۆمهت كهی بهردهوام و بهكۆمهڵ بوو دهبێت بهدامهزراوهیی و، ههر توندوتیژییهكی دامهزراوهیی سیاسییه. خراپترین سیاسهت كهچی ئهوهیهبنچینهكهی تۆمهت و ڕق بێت، چونكو دهیكات بهسیاسهتێكی پاشڤهگهرانهو مۆدێله بنچینهییهكی دارودهستهیهو، رێكخهرهكهی دهبێتهدارودهستهرێكخهر. ( چهند بهشێك لهلێكۆلینهوهیهك كهئهمساڵ بڵاو دهبێتهوه)