Din va madaniyat bir-biriga qarama-qarshimi?

“Din - bu anti madaniyat” degan daʼvo notoʻgʻri dixotomiyadir.

Madaniyat - jamiyatni shakllantiradigan umumiy eʼtiqodlar va qadriyatlarning murakkab tizimidir. Din madaniyatning asosiy tarkibiy qismi boʻlib, sanʼatdan tortib, bayramlar, kiyinish odobi, ijtimoiy normalar va hatto huquqiy tizimlar uchun asoslar yaratishi mumkin.

Agar siz buni qabul qilishni xohlamasangiz, sizga savol: Asil madaniyatni kim belgilab beradi? Sababi, siz "madaniyat" deyotgan narsalar ham qanchondir umuman bu yerlarda boʻlmagan. Xoʻsh, shunda tosh davriga qaytishimiz kerakmi?

Yuqoridagi kabi fikrlaydigan odamlarda hissiy va aqliy muammolar bor. 30-40 yoshga kirib ham elementar narsalarni tushunmaydi, tushunishni xohlamaydi. Islomga nafrat va oʻz tasavvurlariga taʼassub kuchli. Din deganda faqat eʼtiqodiy masʼalalarni tushunadi.

"Din" soʻzning oʻzi kelib chiqishi arabcha boʻlib, "hukm" yoki "yoʻl" maʼnosini bildiradi. Bu haqida avvalroq bafurja yozganman.

Din - madaniyatlarning asosi ekanligiga shubha qilsangiz, Islom sivilizatsiyasining jahon madaniyatiga qo‘shgan ulkan hissasi kabi tarixiy misollarga qarang. Toj Mahal kabi meʼmoriy moʻjizalardan tortib, matematika va tibbiyotdagi yutuqlargacha, islom anʼanalari dunyoni boyitdi.

Islom dini turli madaniyatlar va anʼanalarni oʻz ichiga oladi. Dunyo boʻylab musulmonlar oʻzlarining mahalliy sharoitlari taʼsirida oʻz eʼtiqodlarini turli yoʼllar bilan amalga oshiradilar. Islom dinini monolit deb daʼvo qilish - bu tarix va voqelikni rad qilish demakdir.

Yuqoridagi kabi fikrda boʻlgan "zamonaviy" qatlam vakillariga maslahatim: Qaysi dinda boʻlmang, quruq hissiyotlar bilan emas, aql va asosli bilimlar bilan xulosa chiqarishga harakat qilinglar. Dunyo siz oʻylagandan ancha murakkab.

t.me/sceftome