☰

🪩 تفکر انتقادی | مسموم کردن سرچشمه

▫️در مغالطهٔ مسموم کردن سرچشمه، پیش از آن‌که مدعی استدلال خود را مطرح کند، با حمله به شخصیت، انگیزه، وابستگی یا پیشینۀ او، اعتبار منبع را از بین می‌برند تا هر سخنش، فارغ از توانمندی‌ها و ضعف‌های استدلال، بی‌ارزش یا مشکوک تلقی شود؛ مانند نمونهٔ زیر:

«پیش از این‌که دیدگاه‌های دن‌دیکن (۲۰۰۶) را دربارهٔ اسنادی‌سازی بخوانید، یادتان باشد که او از چامسکی‌گرایان افراطی است و هرگز داده‌هایی را که با چارچوب نظری‌اش جور درنمی‌آیند، نمی‌پذیرد.»

@MorphoSyntax

☰

📝 ویرایش | مربوط به کسرهٔ اضافه!

◄ هیئت وزیران این کشور، مقررات مربوط به لباس فرم مدارس را اصلاح و پوشیدن لباس‌هایی که با اصل سکولاریسم در آموزش مغایرت داشته باشند را ممنوع کرد.

✏️چندی‌ست که برای برقراری پیوند نحوی میان دو گروه اسمی، آوردن «مربوط به» به‌جای کسرهٔ اضافه رواج یافته است. در بسیاری از نمونه‌ها حضور این سازه ضرورت ندارد و به درازنویسی می‌انجامد.

◄کتاب‌های مربوط به دورهٔ متوسطهٔ اول در مدارس کشور توزیع شده‌اند.
◄کتاب‌هایِ دورهٔ متوسطهٔ اول در مدارس کشور توزیع شده‌اند.

✏️در نمونهٔ پیوست، گذشته از کاربرد نامناسب «مربوط به»، رای مفعولی هم در جایگاه نادرست آمده و فعل همکرد با فاصلهٔ زیاد از قرینهٔ خود حذف شده است.

◄ هیئت وزیران این کشور مقرراتِ پوشاک همسان مدارس را تغییر داد و پوشیدن لباس‌هایی را که با اصل سکولاریسم در آموزش مغایرت داشته باشند، ممنوع کرد.

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | ابهام ساختاری در برابر واژگانی

❂ ابهام ساختاری:
ابهامی که از امکان تحلیل نحوی جمله به بیش از یک ساختار متفاوت ناشی می‌شود.

❂ ابهام واژگانی:
ابهامی که از داشتن بیش از یک ارجاع یا معنای واژگانی برای یک واژه ناشی می‌شود.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
◄شیر مانده است.
به دلیل ابهام واژگانی (و نه ساختاری) «شیر» و «مانده»، معانی متفاوتی از جمله برمی‌آید.
۱. شیر مانده است. روباه رفته است.
۲. شیر مانده است. نخور تازه نیست.
۳. شیر (در یخچال) مانده است. لازم نیست بخریم.
۴. شیر (آب) برایمان مانده است، اما واشر نداریم.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
◄جگرش سوخته است.
با توجه به معنای تحت‌اللفظی و استعاری، دو مفهوم متفاوت دارد. در خوانش نخست، ابهام در مقولهٔ «سوخته» به ابهام ساختاری هم می‌انجامد.
۱. جگرش سوخته است. اصلاً نمی‌شود خورد. (۱الف) حال کامل؛ (۱ب) ساخت اسنادی.
۲. جگرش سوخته است. رفتن عزیزانش را به چشم دیده.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
◄آش پخته است.
برپایهٔ ساخت نحوی و مقولۀ دستوری «پخته»، سه نوع ابهام ساختاری با سه معنای متفاوت دارد.
۱. آش پخته است؛ خام یا نیم‌پخته نیست.
در این ساخت اسنادی، «پخته» صفت و «است» فعل رابط است.
۲. آش پخته است؛ در عرض سه ساعت پخته است.
در این ساخت حال کامل، «پخته» فعل لازم و «است» فعل کمکی است.
۳. (او) آش پخته است؛ برای همه پخته است.
در این ساخت حال کامل، «پخته» فعل متعدی و «است» فعل کمکی است.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
◄سیر رسیده است.
به دلیل ابهام واژگانی «سیر» و «رسیده»، معانی متفاوتی از جمله برمی‌آید. یکی از معانی «رسیده» ابهام ساختاری دوگانه دارد.
۱. (او) سیر (از راه) رسیده است. گرسنه‌اش نیست.
۲. (برای‌مان چند کیلو) سیر رسیده است.
۳. سیر رسیده است. می‌توانیم از بوته بچینیم. (۳الف) حال کامل؛ (۳ب). ساخت اسنادی.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
❂ ممکن است هریک از جمله‌های بالا تعابیر ترکیبی یا ناترکیبی دیگری هم داشته باشد. اما اگر ملاک‌مان ابهام ساختاری باشد، گویا جملهٔ «آش پخته است»، بدون تغییر در مفهوم واژه‌ها یا توجه به معنای استعاری، بیشترین خوانش را به‌دست می‌دهد.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

✔️Structural Ambiguity
✔️Lexical Ambiguity

@MorphoSyntax

☰

📢 اطلاعیه | تاریخ زبان فارسی

▫️درس‌گفتارهایی دربارۀ تاریخ زبان فارسی
▫️استاد دکتر علی‌اشرف صادقی
▫️زبان‌شناس و عضو پیوستهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی

▫️آغاز نشست‌ها: دوشنبه، ۴ آبان ۱۴۰۵؛ دوشنبه‌ها ساعت ۱۱؛ برای نام‌نویسی، از ساعت ۹ تا ۱۲ روزهای کاری با شمارۀ ۸۸۶۴۲۳۳۹ (داخلی ۲۰۵) تماس بگیرید.

@MorphoSyntax

☰

🔰 حکایت | مار در آستین پروراندن

○ یکی از حکما پسر را نهی همی‌کرد از بسیار فرنگی گفتن که لغت اجنبی زبان مردمان را رنجور کند. گفت: ای پدر! خو کرده‌ای که هر روز «رندوم» اندرزی اندر میان اندازی! نشنیده‌ای که خداوند متعال در وصف ما می‌فرماید «صُمٌّ بُكمٌ عُميٌ فَهُم لا يَرجِعونَ»؟

@MorphoSyntax

☰

🗓 یکم آبان | روز نکوداشت ابوالفضل بیهقی

... امیر گفت:
«این سگ ناخویشتن‌شناس چه عذر می‌آرد ــ یعنی مظفّر ــ از ستمی که بر درویشان این نواحی کرده است؟»
بونصر گفت:
«مظفّر نیز کی سخن گوید و یا تواند گفت؟ خداوند را بقا باد.»
امیر گفت:
«به چه سبب و چه افتادش؟»
بونصر در سالار غلامان سرایی حاجب بگتغدی‌ نگریست. بگتغدی گفت:
«خداوند را بقا باد، مظفّر را به فرمان عالی برآویختند.»
امیر گفت:
«چه می‌گویی؟»
و بانگی سخت بکرد و دست از نان بکشید و سالار به‌شرح‌تر گفت. امیر سخت در خشم شد و گفت:
«بس عجب باشد که بدین آسانی مردم توان کشت.»

📚 تاریخ بیهقی، کشته شدن مظفرطاهر

@MorphoSyntax

☰

🧊 ساختواژه | گونهٔ آزاد

● یکی از تحولات آوایی‌ای که دست‌کم از فارسی باستان بدین‌سو رخ داده، حذف و ادغام واج /v/ در میان واژه است؛ از جمله در این نمونه‌ها:

○ xšvaš- ► šeš (شِش)
○ čavant- ► čand (چند)

● این حذف که در فارسی نو نیز کم‌وبیش زنده مانده، واج یادشده را در برخی واژه‌ها، مانند فعل‌های زیر، می‌زداید و واکه‌های مجاور را درمی‌آمیزد:

○ mi+rav+am ► mi+r+am
○ bi+ɑvar+and ► bi+ɑr+and

● بنابراین، «r» و «ɑr»، به‌ترتیب، گونه‌های آزاد «rav» و «ɑvar» به‌شمار می‌آیند که پیامد اِعمال حذف و ادغام آوایی‌اند. صورت «ɑr» که آن را متعلق به گونۀ گفتاری زبان می‌انگاریم، در فارسی نوی متقدم هم فراوان یافت می‌شود، مانند:

○ فردوسی:
مـن امـروز بنـد کـمرگاه اوی
بگیرم کشانش بیارم به روی

○ نظامی:
چو از کینه‌ای برفروزند چهر
به فرزند خـود برنیارند مــهر

○ مولوی:
همه کوزه‌ها بیارید همه خنب‌ها بشویید
که رسید آب حیوان و چنین سقا درآمـد

○ عطار:
جان تشنگی همـــه جـهان می‌آرد
پس روی به بحر دل‌ستان می‌آرد

○ هجویری:
کنون من حکم توبه و متعلقاتش را به شرح بیارم تا حقیقت آن تو را معلوم گردد ان‌شاءالله.

@MorphoSyntax

☰

🔡 آزفا | واایستادن و افتادن

○ از شگفتی‌های شیرین زبان فارسی این‌که امروز مشتری از فروشنده پرسید:
ــ گردوی پوست‌کنده کیلویی چند «وای‌می‌سته»؟
○ شنید که:
ــ برای شما «می‌افته» کیلویی فلان قدر!
○ یعنی باید به زبان‌آموزان غیرایرانی توضیح داد که در فارسی حتی گاهی «(وا)ایستادن» و «افتادن» هم مترادف‌اند.

@MorphoSyntax

☰

📢 اطلاعیه | سخنرانی علمی مجازی

@MorphoSyntax