☰

☑️ دستور | الگوی هجایی

🖇 پرسش زیر، یکی از سؤالات دستور کنکور کارشناسی ارشد (۱۴۰۵) است که با حوزۀ آواشناسی/ واج‌شناسی پیوند دارد:

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
۵۴ ـ در کدام مصراع دو الگوی هجایی CVCC شکل گرفته است؟
۱ ـ چه مایه سخن پیش ایشان براند
۲ ـ چون طره برافشاند این روی بپوشاند
۳ ـ همه دست‌هاشان فروماند پست
۴ ـ فرستاده را تنگ بنشاند پیش
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

🖇 گویا شناسایی الگوی هجایی برای نسخه‌های دم دستی هوش مصنوعی، به‌ویژه آنجا که پدیدهٔ هم‌نگاری رخ می‌دهد، هنوز دشوار است.

★Deep Seek:
◄گزینۀ ۱ (چه مایه سخن پیش ایشان براند)

★ChatGPT:
◄گزینۀ ۱ (چه مایه سخن پیش ایشان براند)

★Copilot:
◄گزینۀ ۳ (همه دست‌هاشان فروماند پست)

★Grok:
◄گزینۀ ۲ (چون طره برافشاند این روی بپوشاند)
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

🖇 پاسخ درست گزینهٔ چهار است. در هر مصراع، واژه‌هایی که هجای بلند CVCC دارند، مشخص شده‌اند.

۱ ـ چه مایه سخن پیش ایشان براند
be-rɑnd

۲ ـ چون طره برافشانَد این روی بپوشانَد
∅

۳ ـ همه دست‌هاشان فروماند پست
dast
fo-ru-mɑnd
past

۴ ـ فرستاده را تنگ بنشاند پیش
tang
ben-šɑnd

@MorphoSyntax

☰

📖 فرهنگ‌نویسی | دکتر سیدجعفر شهیدی

✨زنده‌نام دکتر سیدجعفر شهیدی در این گزارش که در ۱۳۵۰ خورشیدی ضبط شده است، از چندوچون تدوین لغت‌نامهٔ بزرگ دهخدا می‌گوید.

منبع: اخبار علمی دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران

@MorphoSyntax

☰


🚦دستور خط | زغال‌سنگ

✍🏿 پس یادداشت می‌کنیم: زغال بیرون گیومه با «ز» است، اما تا درون گیومه برود، «ذغال» می‌شود.

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | ساخت تصریفی و پراتصریفی

🔹یکی از کارهایی که ما و ژاپنی‌ها و فنلاندی‌ها ــ اعضای سه خانوادۀ زبانی مختلف ــ از عهده‌اش برمی‌آییم، اما انگلیسی‌زبان‌ها از انجامش عاجزند، سببی کردن فعل متعدی (گذرا) است، چه با تصریف آشکار (جملۀ ۲)، چه با تکواژ صفر (جملۀ ۴):

◄(۱) بچه لباس پوشید.
◄(۲) مادر به بچه لباس پوشاند.

◄(۳) سینا فنلاندی آموخت.
◄(۴) مینا به سینا فنلاندی آموخت.

🔹همتای جملۀ (۴) در ژاپنی و فنلاندی هم خوش‌ساخت است؛ اما در انگلیسی، چنین جمله‌ای نادستوری است (نمونۀ 6) و زبانوران برای بیان مفهوم سببی، ناگزیرند آن را پراتصریفی (نحوی) بسازند (مثلاً در نمونۀ 7 که معنای متفاوتی دارد)، یا فعل واژگانی را تغییر دهند (مثلاً در نمونۀ 8).

►(5) Mary learned Finnish.
►(6) *John learned Mary Finnish.
►(7) John made Mary learn Finnish.
►(8) John taught Mary Finnish.

@MorphoSyntax

☰

یکـــی بنـــده‌ام با تنــی پرگـــناه
به پیش خداوند خورشید و ماه

به بدمهــری من روانم مســـوز
به من بازبخـش و دلم برفـروز

ستاره شب تیره یار من است
من آنم که دریا کنار من است

همیشــه دلـم در غـم مهر اوست
شب و روزم اندیشهٔ چهر اوست

کجا آن همه بنــد و پیونــد ما
کجا آن همه عهد و سوگند ما

کجـا آن همـــه روز کــردن به شب
دل و دیده گریان و خندان دو لب

کنون شاد گشتم به آواز تو
بدیــن خوب‌گـفتار با ناز تو

چـو از ابر بینم همی باد و نم
ندانم که نرگس چرا شد دژم

شود روز چون چشمه جوشان شود
جـهان چــون نگـین بدخــشان شود


📖 شاهنامه‌؛ منوچهـــــر
🎧 زنده‌یاد بهروز رضوی

@MorphoSyntax

☰

🧊 ساختواژه | کجا؟

● برخی از پرسش‌واژه‌هایی که در فارسی به‌کار می‌بریم، از بیش از یک تکواژ تشکیل شده‌اند، مانند «چطور»، «چگونه»، «چرا» و «کجا». از آن میان، «کجا» گونه‌ای از «ku + ǰɑ» است که جزء نخست آن به‌صورت «ko» بازنمود یافته است. آیا با نگاه هم‌زمانی هم می‌توانیم «کجا» را پرسش‌واژه‌ای دوتکواژی بدانیم یا باید آن را واژه‌ای بسیط تلقی کنیم؟

● اگر معیار خود را اصل ششم نایدا قرار دهیم، در فارسی معاصر نیز «کجا» دو تکواژ دارد. طبق این اصل، واژه‌ای که جزئی از آن به‌تنهایی یا در دیگر ترکیبات آشکار می‌شود، تقطیع‌پذیر به اجزای سازنده‌اش است. جزء «ǰɑ» این ویژگی را دارد و افزون‌بر آن‌که به‌تنهایی به‌کار می‌رود، در «اینجا» و «آنجا» و «جابه‌جا» و «درجا» و «جادار» و مجموعه‌ای از واژه‌های دیگر هم یافت می‌شود. بدین ترتیب، «ko» را باید واژگونۀ مقید «ku» بدانیم.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
✍🏿 پرسش‌واژۀ «ku» (= کجا)، دنبالۀ واژۀ هندواروپایی «kʷ*» است. در انگلیسی نیز «where» ریشه در «hwar*» از زبان نیاژرمنی دارد که خود برآمده از واژۀ نیاهندواروپایی «kʷ*» است.

@MorphoSyntax

☰
@MorphoSyntax

☰

📽 دزدان دوچرخه (۱۹۴۸)

........................................................
🎞 Bicycle Thieves 🎞 IMDb: 8.2
........................................................

🎞 جنبش نئورئالیسم/ نوواقع‌گرایی ایتالیا، پس از پایان دومین جنگ عالم‌گیر، در واکنش به حکومتی سر برآورد که پیش از آن می‌کوشید واقعیت‌های تلخ جامعه را در پس تصاویر ساختگی و خوش‌رنگ بپوشاند. فیلم‌سازان این جنبش با رویکردی اخلاقی به هنر و با تکیه بر مکان‌های واقعی، نورپردازی طبیعی، قاب‌بندی ناآراسته و ناگهانی، و نابازیگران و بازیگران تازه‌کار، روایت‌های تکان‌دهندۀ خود را از جامعه‌ای که گرفتار فقر و فساد و تورم و بیکاری فزاینده شده بود، به تصویر می‌کشیدند. دزدان دوچرخه (۱۹۴۸)، اثر ماندگار ویتوریو دسیکا (۱۹۰۱ ـ ۱۹۷۴)، کارگردان برجستۀ ایتالیایی و از پیشگامان سینمای نئورئالیسم، در چنین فضایی ساخته شد.

🎞 آنتونیو، همسر و پدر بیکاری است که در ایتالیای پساجنگ، خود را در میان انبوه زنان و مردانی می‌یابد که دست‌به‌گریبان بحران اقتصادی‌اند. او سرانجام شغلی می‌یابد که شرط آن داشتن دوچرخه است. آنتونیو و همسرش با فروش رخت و ملافۀ خانه، دوچرخه‌ای تهیه می‌کنند؛ اما در همان روز نخست کار، دوچرخه را می‌دزدند و او ناگزیر می‌شود همراه با پسر خردسالش در خیابان‌های شهر به جست‌وجوی سارق برآید. فیلم دسیکا با ساختاری ساده و درخشان و بی‌آن‌که راه رستگاری پیش پای قهرمانش بگذارد، داستان این تلاش را روایت می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه آنتونیو نه‌تنها دوچرخۀ به‌سرقت‌رفته‌اش را نمی‌یابد، بلکه کرامت انسانی خود را نیز در برابر دیدگان فرزندش، در کوچه‌پس‌کوچه‌های رُم گم می‌کند.

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | خوانش سخت و سهل

................................................................
►Ukraine has agreed not to hit Russian Energy targets. Russia has agreed to do likewise!
................................................................

●اگر منطق و شناخت‌مان از جهان را کنار بگذاریم، بخش دوم متن بالا دو خوانش دارد:

(۱) روسیه پذیرفته که به اهداف انرژی خودش حمله نکند.
(۲) روسیه پذیرفته که به اهداف انرژی اوکراین حمله نکند.

●گاهی از جملات موازی‌ای که حاوی سازه‌ای ارجاعی در بخش محذوف جمله‌اند، دو خوانش متفاوت برمی‌آید. در خوانش سخت، بخش حذف‌شده محتوای ساخت پیشین را حفظ می‌کند. در خوانش سهل، بخش محذوف ــ متناسب با محتوای ساخت پیشین ــ تفسیر تازه‌ای می‌یابد و مرجع یا معنای آن تغییر می‌کند. جملۀ زیر این ویژگی دوگانه را بازتاب می‌دهد:

◄سینا معلم علومش رو دوست داره، نیما هم همین‌طور.

(۱) خوانش سخت:
نیما معلم علوم سینا رو دوست داره.

(۲) خوانش سهل:
نیما معلم علوم خودش رو دوست داره.

●طبیعتاً جملهٔ انگلیسی بالا خوانش سهل دارد و تفسیر دوم از آن برمی‌آید. از توجه‌تان به این موضوع سپاس‌گزارم.

@MorphoSyntax

☰

📝 ویرایش | شعب و شعبات و شعبه‌ها

✏️ «شعبة» دارای جمع مکسر «شعب» است؛ اما می‌تواند نشانهٔ جمع مؤنث سالم هم بپذیرد و به‌صورت «شعبات» درآید (مانند الگوی صرفی: کلمة/ کلمات). بنابراین، «شعبات» برخلاف «امورات» و «رسومات»، جمعِ جمع نیست.

✏️ کلمهٔ عربی «نمرة» ریشه در واژۀ ایتالیایی «numero» دارد و به دو شکل «نُمَر» و «نمرات» جمع بسته می‌شود. با توجه به ریشۀ فرنگی واژه، شاید بهتر باشد در فارسی آن را با تکواژ «ـ‌ها» جمع ببندیم؛ گواین‌که «نمرات» هم پذیرفته است. راستش، حتی «امورات» و «رسومات» هم در جای خود نیکوست.

@MorphoSyntax

☰

📝 ویرایش | همسانی در مطابقه

◄ذخایر تجاری سوخت در حال کاهش است و ذخایر راهبردی نفت خام نیز به سطحی رسیده‌اند که دیگر امکان برداشت گسترده از آنها وجود ندارد.

✒️ در فارسی، مطابقهٔ فعل با فاعل همواره الزامی نیست و به‌ویژه فاعل جمع بی‌جان می‌تواند فعل مفرد بپذیرد. بااین‌همه، انتظار می‌رود که در دو جملهٔ مجاور، فاعل‌های همسان، مطابقه‌های یکسان را بر فعل بازتاب دهند.

◄ذخایر تجاری سوخت رو به کاهش‌اند و ذخایر راهبردی نفت خام نیز به سطحی رسیده‌اند که دیگر برداشت گسترده از آنها ممکن نیست.

✒️ در چکیده‌های پارسایان (پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها) گاهی فعل‌ها بدون توضیح منطقی تصریف‌های ناهمسانی در زمان و نمود و مطابقه دارند؛ مانند نمونهٔ زیر:

◄در این میان، تلاش می‌شود تا با رویکردی کمینه‌گرا، جایگاه صفت در گروه اسمی بررسی شود. شواهد و استدلال‌های نظری نشان داد که صفت‌ها سه جایگاه متفاوت در گروه اسمی می‌پذیرند.

◄در این میان، تلاش می‌شود تا با رویکردی کمینه‌گرا، جایگاه صفت در گروه اسمی بررسی شود. شواهد و استدلال‌های نظری نشان می‌دهند که صفت‌ها سه جایگاه متفاوت در گروه اسمی می‌پذیرند.

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | قسط

▪️با توجه به گسترش کاربرد واژهٔ «قسط» و عبارت «خرید اقساطی/ قسطی»، انتخاب برابر فارسی برای این اصطلاح ضروری می‌نماید.

▪️قسط مبلغ ثابتی (غالباً همراه بهره) است که خریدار کالا، خدمات یا وام در بازه‌های زمانی مشخص به فروشنده می‌پردازد و بنابراین، می‌توان آن را نوعی «پس‌پرداخت» دانست (در برابر «پیش‌پراخت»).

▪️مثال: هنوز پس‌پرداخت‌های تخمهٔ آفتاب‌گردانی که در شهرآورد قبلی خریدیم، تمام نشده است.

✔️Hire purchase

@MorphoSyntax

☰

🗓 ۲۷ شهریور | روز ملی شعر و ادب فارسی

آمـدی جانم به قربانت ولــی حالا چرا؟
بی‌وفا حالا کـه من افتاده‌ام از پا چرا؟

نوش‌دارویی و بعد از مرگ ســـهراب آمدی
سنگ‌دل این زودتر می‌خواستی حالا چرا؟

عمر ما را مهلت امروز و فردای تو نیست
من که یک امروز مـهمان توام، فردا چرا؟

نازنینا ما به ناز تــــو جــــوانی داده‌ایــم
دیگر اکنون با جوانان ناز کن با ما چــرا؟

وه که با این عــــــمرهای کـــــوته بی‌اعـــتبار
این همه غافل شدن از چون منی شیدا چرا؟

شور فرهادم به پرسش سر به زیر افکنده بود
ای لب شیـرین جـــــواب تلـــــخ سربالا چــرا؟

ای شب هجران که یک دم در تو چشم من نخفت
این قـــــدر با بخــت خـــواب‌آلود مـــن لالا چـرا؟

آسمان چون جمع مشتاقان پریشان می‌کند
در شگفتـــــم من نمی‌پاشد ز هم دنیا چرا؟

در خـزان هجــر گل ای بلبل طبع حزین
خامشی شرط وفاداری بود، غوغا چرا؟

شهریارا بی‌حبیب خــود نمی‌کردی سفر
این ســفر راه قیامت می‌روی تنها چرا؟

✍🏿 استاد شهریار (۱۲۸۵ ــ ۱۳۶۷)
🎵 استاد بنان (۱۲۹۰ ــ ۱۳۶۴)

@MorphoSyntax

☰

🔝وقتی از هوش مصنوعی می‌خواهی که آرایهٔ لف‌ونشر را هم در دل‌نوشته‌ای که برایت می‌نویسد، بگنجاند:
«بردم، باختم، خندیدم، گریه کردم.»

@MorphoSyntax

☰

🗓 چهارم مهر | درگذشت استاد محمد میرشکرایی

▪️محمد میرشکرایی (۱۳۲۱ ــ ۱۴۰۵)، پژوهشگر میراث فرهنگی و مردم‌شناس برجستهٔ اهل تفرش، در چهارم مهرماه ۱۴۰۵ دیده بر جهان فروبست. در کنار ده‌ها کتاب و مقاله و پژوهش گران‌سنگی که از استاد به یادگار مانده، تدبیر و همت بلند وی در ثبت جهانی نوروز، چهره‌ای ماندگار از او در عرصهٔ میراث فرهنگی به‌جای گذاشته است.

▪️سال‌ها پیش از آن‌که در پایان دههٔ هشتاد خورشیدی، تکه‌پاره‌های سازمان و پژوهشگاه میراث فرهنگی، با تلاش مدیران و مسئولان وقت در گوشه و کنار این سرزمین پراکنده و تباه شود، زنده‌یاد میرشکرایی یک‌چند سرپرست موزهٔ پژوهشی مردم‌شناسی و رئیس پژوهشکدهٔ مردم‌شناسی سازمان میراث فرهنگی (وزارتخانهٔ کنونی) بود و فصلنامهٔ نامه پژوهشگاه میراث فرهنگی نیز به سردبیری او منتشر می‌شد.

@MorphoSyntax