«روان‌شناسی» یا «روان‌شناختی»؟
به‌مناسبت ۹ اردیبهشت
روز روان‌شناس و مشاور

«روان‌شناسی» برابرنهاد فارسی برای واژۀ انگلیسی psychology (/سایکولوژی/) است که از عبارت یونانی Ψυχολογία گرفته شده‌است. در این عبارت، واژۀ ψυχή (/پسیکه/) به معنای «روح و نفْس» است. ازاین‌رو، در فارسی، به این دانش «علم‌الروح»، «علم‌النفس»، و «معرفةالنفس» می‌گفتند. گویا اولین بار، در سال ۱‌۳۱‌۷، دکتر علی‌اکبر سیاسی واژۀ فارسی «روان» را به‌جای «روح» و «نفْس» به‌کار برد و در پی آن، واژۀ «روان‌شناسی» را نیز ساخت، که رفته‌رفته متداول و پذیرفته شد.

یادآوری:
در فارسی، دانش‌هایی که بخش پایانی‌شان «-شناسی» دارند اسم‌اند. برای تبدیل این اسم‌ها به صفت، بخش پایانی‌شان به «-شناختی» بدل می‌شود. بنابراین «روان‌شناسی» اسم است و صفتِ آن «روان‌شناختی» است. مثال:
- اسم (در ترکیب اضافی): دانش روان‌شناسی، انجمن زبان‌شناسی، و ...؛
- صفت (در ترکیب وصفی): اختلالات روان‌شناختی، مطالعات زبان‌شناختی، و ... .
‌۱۴‌‌۰۰‌‌/‌۰‌‌۲‌/‌‌‌۰‌‌‌۹‌
‌سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

برنامۀ کاربردی «واژه‌یاب»
آفلاین و برای اندرویدی‌ها

دارای لغت‌نامۀ دهخدا، فرهنگ فارسی معین، فرهنگ فارسی عمید، فرهنگ واژه‌های مترادف و متضاد، فرهنگ واژه‌های فارسی سره، فرهنگ نام‌ها و برخی گویش‌ها، واژه‌های مصوب فرهنگستان، فرهنگ انگلیسی به فارسی، و ... .

سید محمد بصام
@Matnook_com

«-ی» نکره را بنویسیم!

اگر واژه‌ای پایان‌یافته به i باشد (مانند «ایرانی» و «کشتی») و پس از آن نیز «-ی» نکره بیاید، به این صورت نوشته می‌شود: ایرانی‌ای؛ کشتی‌ای. ولی معمولاً نویسندگان «-ی» نکره را در پایانِ این واژه‌ها نمی‌نویسند، که درست نیست:
نادرست:
- هر ایرانی‌ باید از میهنش دفاع کند.
- آن‌ها از کشتی‌ که در حال سوختن بود خارج شدند.

درست:
- هر ایرانی‌‌ای باید از میهنش دفاع کند.
- آن‌ها از کشتی‌‌ای که در حال سوختن بود خارج شدند.

یادآوری:
«-ی» نکره، در پیوند با واژه‌های پایان‌یافته به «...ه‌ای» و «...یی»، به این صورت نوشته می‌شود:
- خانۀ اجاره‌ای‌ای که در آن زندگی می‌کردیم.
- ترکیبات شیمیایی‌ای که در کِرِم‌ها وجود دارد.

نادرست: *اجاره‌ایی، *اجاره‌اییی، *اجاره‌ای‌یی، *اجاره‌ای‌ئی
نادرست: *شیمیاییی، *شیمیایی‌ایی، *شیمیایی‌یی، *شیمیایی‌ئی
#املا_رسم‌الخط
۱۴‌۰۱/۰‌۲/‌‌۲‌۰‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

ویرایش: تصحیح و تنظیم متن از لحاظ صوری (رسم‌الخط، فاصله‌گذاری، نشانه‌گذاری) و از لحاظ زبانی، به‌منظور آماده‌سازی آن برای چاپ و نشر.
ویراستار: آن‌که ویرایش می‌کند: هنگامه ویراستار است.
ویراستاری: کار و شغل ویراستار: ویراستاری حرفۀ دشواری است.
ویراست: آنچه ویرایش شده‌است (حاصل کار ویرایش): فرهنگ فارسی، ویراست دوم.
ویراسته: ویرایش‌شده: متن ویراسته.

سید محمد بصام
@Matnook_com

یادداشت دکتر میرشمس‌الدین ادیب‌سلطانی برای کریم امامی، دربارهٔ مشتقات edit و معادل‌ آن‌ها در فارسی، ۱۲ دسامبر ۱۹‌۷‌۱/ ۲۱ آذر ۱‌۳‌۵۰
@adibsoltanik
شگفت‌آور است که نوشته‌اند «جناب آقای امامی، اصطلاحاتی که بنده بکار می‌بریم»!
۱۴‌۰۱/۰‌۲/‌‌۲۳‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

سامانهٔ جست‌وجوی دادگان
فرهنگستان زبان و ادب فارسی

در تدوین این پیکره، از ۱۴۹‌۳ متن استفاده شده‌است و از قدیم‌ترین متون باقی‌ماندۀ زبان فارسی تا متون معاصر را دربر می‌گیرد. شمار عبارت‌های برگزیده اکنون به حدود پنج میلیون رسیده‌است.
https://dadegan.apll.ir
۱‌‌۴‌‌۰۱‌/۰‌۲/‌‌۲۹‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

رسم‌الخط واژه‌های پایان‌یافته به «ی» + ضمیر‌های «-‌َم، -‌َت، -‌َش، -مان، -تان، -شان» در نوشتار معیار و رسمی

۱) واژه‌های پایان‌یافته به «ی» (i):
۱-۱) صندلی:
صندلی‌ام، صندلی‌ات، صندلی‌اش، صندلی‌‌مان، صندلی‌تان، صندلی‌شان

۱-۲) سرمه‌ای:
(شال) سرمه‌ای‌ام، سرمه‌ای‌ات، سرمه‌ای‌اش، سرمه‌ای‌مان، سرمه‌ای‌تان، سرمه‌ای‌شان

۱-۳) توانایی، مانتویی، دانشجویی:
توانایی‌ام، توانایی‌ات، توانایی‌اش، توانایی‌مان، توانایی‌تان، توانایی‌شان
(همکار) مانتویی‌ام، مانتویی‌ات، مانتویی‌اش، مانتویی‌مان، مانتویی‌تان، مانتویی‌شان
(کارت) دانشجویی‌ام، دانشجویی‌ات، دانشجویی‌اش، دانشجویی‌مان، دانشجویی‌تان، دانشجویی‌شان

۲) واژۀ پایان‌یافته به «اِی» (ey):
نِی:
نی‌ام، نی‌ات، نی‌اش، نی‌مان، نی‌تان، نی‌شان
اسپری:
اسپری‌ام، اسپری‌ات، اسپری‌اش، اسپری‌مان،‌ اسپری‌تان، اسپری‌شان

۳) واژۀ پایان‌یافته به «یْ» (y):
رأی:
رأیم، رأیت، رأیش، رأیمان، رأیتان، رأیشان

۴) حرف اضافهٔ «برای»:
برایم، برایت، برایش، برایمان، برایتان، برایشان

این فرسته را هم ببینید:
رسم‌الخط ضمیرهای شخصی پیوسته (۱)
#املا_رسم‌الخط
۱‌‌۴‌‌۰‌‌‌۱‌/‌‌‌۰‌‌‌‌۲‌‌‌/‌‌۲۹‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

اندر صنعت ایهام!

در مجلسی، از ظریفی پرسیدند که «ایهام» چه معنی دارد، گفت: مثلاً مرا غلامی است مبارک‌نام و تو را نیز غلامی مبارک‌نام. هردو با هم به جهت امری نزاع کردند و به محاکمه نزد حاکم شهر رفتند. چون حاکم به دعوای ایشان رسید، معلومِ او شد که تقصیر با مبارک شماست و مبارک من بی‌تقصیر است؛ امر کرد که ریش مبارک تو را کندند و به کون مبارک ما زدند!
#منهای_ویرایش
۱‌‌۴‌‌۰‌‌‌۱‌/‌‌‌۰‌‌‌‌‌۳‌/‌‌۰‌۳
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

شیوۀ نگارش واژه‌های پایان‌یافته به «ی» + ضمیر‌های «-‌َم، -‌َت، -‌َش، -مان، -تان، -شان» در گفتاری‌نویسی

۱) واژه‌های پایان‌یافته به «ی» (i):
۱-۱) صندلی:
صندلیم، صندلیت، صندلیش، صندلی‌‌مون، صندلی‌تون، صندلی‌شون

۱-۲) سرمه‌ای:
(شال) سرمه‌ایم، سرمه‌ایت، سرمه‌ایش، سرمه‌ای‌مون، سرمه‌ای‌تون، سرمه‌ای‌شون

۱-۳) توانایی، مانتویی، دانشجویی:
تواناییم، تواناییت، تواناییش، توانایی‌مون، توانایی‌تون، توانایی‌شون
(همکار) مانتوییم، مانتوییت، مانتوییش، مانتویی‌مون، مانتویی‌تون، مانتویی‌شون
(کارت) دانشجوییم، دانشجوییت، دانشجوییش، دانشجویی‌مون، دانشجویی‌تون، دانشجویی‌شون

یادآوری:
رسم‌الخط *صندلی‌م،‌ *سرمه‌ای‌ت، *توانایی‌ش، و مانند این‌ها نادرست است.

۲) واژۀ پایان‌یافته به «اِی» (ey):
نِی:
نی‌م، نی‌ت، نی‌ش، نی‌مون، نی‌تون، نی‌شون
اسپری:
اسپری‌م، اسپری‌‌ت، اسپری‌ش، اسپری‌مون، اسپری‌تون، اسپری‌شون

۳) واژۀ پایان‌یافته به «یْ» (y):
رأی:
رأیم، رأیت، رأیش، رأیمون، رأیتون، رأیشون

۴) حرف اضافهٔ «برای»:
برام، برات، براش، برامون، براتون، براشون

این فرسته را هم ببینید:
رسم‌الخط ضمیرهای شخصی پیوسته (۲)
#املا_رسم‌الخط
۱‌‌۴‌‌۰‌‌‌۱‌/‌‌‌۰‌‌‌‌‌۳‌/‌‌۰‌‌۵
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

برنامۀ کتابگرد
پادکست شمارۀ ۴۲

موضوع گفت‌وگو:
دربارۀ زبان‌شناسی، معرفی چند کتاب، ریشه و پیشینۀ چند واژه، وام‌گیری افراطی در فارسی

کارشناس: فرهاد قربان‌زاده
مجری: محسن پوررمضانی
۱‌‌۴‌‌۰‌‌‌۱‌/‌‌‌۰‌‌‌‌‌۳‌/‌‌۲‌۵‌
سید محمد بصام
@Matnook_com

یک تمرین و سه نکته!

ناویراسته:
هرروز هفت هشت بار از آنجا می‌گذشتیم. آن هم نه یکی یا دو تا که ده، پانزده تا بچه. بعضی وقت‌ها می‌دیدیم که خاله‌ رقیه به سرش حنا می‌گذارد یا پشم می‌ریسد. (از یک داستان)

ویراسته:
هر روز هفت هشت بار از آنجا می‌گذشتیم، آن‌هم نه یکی دو تا بچه که ده پانزده تا. بعضی وقت‌ها می‌دیدیم خاله‌‌رقیه به سرش حنا می‌گذارد یا پشم می‌ریسد.

نکته‌ها:
۱) «هرروز» بافاصله نوشته می‌شود، چون واژۀ مرکب نیست (گروه اسمی است)، بلکه فقط صفت (= «هر») + موصوف (= «روز») است، مانند صدها ترکیب دیگر و این‌چنینی که بافاصله نوشته می‌شوند: هر سال، هر ماه، هر هفته، هر روز، هر شب، هر ساعت، هر دقیقه، هر ثانیه، هر لحظه، و ... .

۲) «آن‌هم» نوعی قید گفتاری است و نیم‌فاصله نوشته می‌شود؛ قبل از آن نیز ویرگول می‌گذاریم،‌ نه نقطه‌ویرگول. در گفتاری‌نویسی هم به‌صورت «اونم» نوشته می‌شود: «مگه حقوق متوسط یه آدم کتابخون چقده که بتونه کتاب بخره، اونم تیراژ دو یا سه هزار تا.» (مسعود کیمیایی، جسدهای شیشه‌ای، ص ۱۵۷)

یادآوری:
اگر «آن هم» به معنای «آن نیز» باشد، یعنی بتوان «نیز» را به‌جای «هم» گذاشت، آن‌‌گاه بافاصله نوشته می‌شود. در این متن نمی‌توان نوشت «آن‌ نیز». پس «آن‌همِ» آن از نوع قیدی است و نیم‌فاصله نوشته می‌شود.

۳) «خاله» شاخص است. شاخص‌‌ها عناوین یا القابی‌اند که معمولاً قبل از اسم می‌آیند. ولی چون ممکن است «خاله» به‌صورت اضافه (= «خالۀ») خوانده شود، بهتر است با اسم بعدش نیم‌فاصله نوشته شود: خاله‌رقیه. ترکیباتی از این دست نیز همچنین: عمه‌زهرا، دایی‌حسین، و ... .

هشتگ #تمرین_ویرایش را در این کانال جست‌وجو کنید و نکته‌های بیشتری بیاموزید.
۱‌‌۴‌‌۰‌‌‌۱‌/‌‌‌۰‌‌‌‌‌۳‌/‌‌۲‌‌۶‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

اهمیت زبان گفتار در پژوهش‌های زبانی
و خاطره‌ای از ابوالحسن نجفی
از زبان دکتر علی‌اشرف صادقی

کانال «مقالات دکتر علی‌اشرف صادقی»:
@aliashrafsadeqi
۱‌‌۴‌‌۰۱‌/۰‌‌۳‌/۲‌‌۷‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

۵ دقیقه با دکتر علی‌اشرف صادقی (زبان‌شناس، استاد بازنشستهٔ دانشگاه تهران، و عضو پیوستهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی)، به‌مناسبت زادروز ایشان، ۲۷ خردادماه ‌۱۳‌۲۰

منبع: چراغداران
۱‌‌۴‌‌۰۱‌/۰‌‌۳‌/‌‌۲‌‌۷‌
سید محمد بصام
@Matnook_com

۲ نکتۀ املایی و فاصله‌گذاری

ترکیب‌های عطفی، بافاصله یا نیم‌فاصله؟
«باطری» یا «باتری»؟ «قاطی» یا «قاتی»؟

بخشی از کارگاه آنلاین ویرایش متنوک
مدرس: سید محمد بصام

ویدئو شرکت‌کنندگان قبلی:👇
https://t.me/Matnook_01
کانال مؤسسهٔ متنوک:👇
@Matnook_com

کدبانوی خانه

در فرهنگ درست‌نویسی سخن می‌خوانیم:‌
«کد» به معنی «خانه، منزل» است و «کدبانو» به معنی «خانم خانه» است. بنابراین با ذکر «کدبانو» نیازی به آوردن «خانه» نیست. (مدخل «کدبانوی خانه»)

و در پاسخ می‌گوییم:
۱) واژۀ «کد» در «کدبانو» تیره است و در فارسیِ امروز به معنای «خانه» نیست. «کدبانو» نیز به‌تنهایی در معنای «بانوی خانه» به‌کار نمی‌رود. بنابراین طبیعی است که «خانه»، به‌منظور شفافیتِ معنا و تصریح به مقصود، در پی آن بیاید.

۲)‌ امروزه «کدبانو» معمولاً به بانویی گفته می‌شود که در خانه‌داری و ادارۀ خانه و اهلش، کاردان و باسلیقه باشد و به قول معروف، از هر انگشتش یک هنر بریزد. پس هر بانویی لزوماً کدبانو نیست.

۳) «کدبانوی خانه»، به معنای «بانوی خانه»، دست‌کم از قرن پنجم در فارسی شاهد دارد:

- قرن ۵: کلیدش به کدبانوی خانه داد/ تنش را بدان خام بیگانه داد (فردوسی، تصحیح خالقی مطلق)

- قرن ۶: «دیدنِ دیگدان به خواب بر دو وجه بُوَد: یکی کدخدای خانه و دوم کدبانوی. [...] اگر این خواب مَرد بیند، دلیل کند که کدبانوی خانه بمیرد.» (حُبَیش تفلیسی،‌ کامل‌التعبیر، ج ۱، ص ۴۸۲)

- معاصر: «موش و نازخاتون شروع کردن به زندگی کردن و نازخاتون شد کدبانوی خانه.» (علی‌اشرف درویشیان، فرهنگ افسانه‌های مردم ایران، ج ۱۵، ص ۱۰۱)

۴) درنتیجه «کدبانوی خانه»، چنان‌که برخی پنداشته‌اند، نه حشو است و نه نادرست است و نه کاربردش اشکالی دارد.

سید محمد بصام
@Matnook_com

دستورزبان و فاصله‌گذاری!

فاصله‌گذاریِ درست مستلزم درک دقیقی از دستورزبان و شناخت اجزای جمله و نقش آن‌هاست. برای مثال، «بیش‌ازحد» کاملاً نیم‌فاصله، و «کمتر از حد» کاملاً بافاصله نوشته می‌شود،‌ زیرا دستور زبان‌شناختی و قواعد ساخت‌واژه به ما می‌گوید که «بیش‌ازحد» به مقولهٔ قید و صفت تعلق دارد و به‌لحاظ آوایی نیز یک تکیۀ اصلی دارد. بنابراین نیم‌فاصله نوشته می‌شود و در فرهنگ‌های لغت نیز به‌عنوان یک واحد واژگانی می‌آید. مثال:
قید: پدرم بیش‌ازحد کار می‌کند.
صفت: ستایشِ بیش‌ازحد چاپلوسی است. (نهج‌البلاغه)

اکنون به این جمله دقت کنید:
کارگاه آنلاین ویرایش متنوک بیش‌از حدِ انتظارم بود!

اینجا هم دستور زبان‌شناختی به ما می‌گوید که «بیش‌از حدِ انتظارم» یک گروه حرف‌اضافه‌ای در نقش مُسند است و حرف اضافۀ «بیش‌از» نیز هستۀ این گروه است و مابعدش وابستهٔ آن. بنابراین، از آنجا که اجزای گروه‌های نحوی بافاصله نوشته می‌شوند، گروه «بیش‌از حدِ ...» نیز بافاصله نوشته می‌شود. ضمن این‌که به‌جای «حد انتظارم» می‌توان نوشت «... حد لازم»، «... اندازۀ معمول»، و مانند این‌ها.

عبارت «کمتر از حدِ ...» نیز یک گروه نحوی غیرواژگانی است. توضیح آن‌که «کمتر» گروه صفتی است و «از حد» نیز متمم آن است. به بیان دیگر، «کمتر» می‌تواند با هر متممی به‌کار رود: کمتر از حد/ توان/ من/ نصف/ ... . بنابراین کاملاً بافاصله نوشته می‌شود.

یادآوری:
«بیش» و «کمتر» هردو صفت‌اند، ولی «بیش‌از» حرف اضافهٔ مرکب ‌شده‌است و نیم‌فاصله نوشته می‌شود، اما «کمتر از ...» صرفاً یک گروه صفتی است که با «از» متمم می‌گیرد و بافاصله نوشته می‌شود. بسنجید با «بیشتر از ...» که همیشه بافاصله نوشته می‌شود.

پس گاهی با آموختن چند قاعدۀ سادۀ دستوری می‌توانیم عبارت‌ها و واژه‌های بسیاری را درست فاصله‌گذاری کنیم و از اختلاف‌نظرهایی که سردرگممان می‌کنند رهایی یابیم.
۱‌‌۴‌‌۰‌‌‌۱‌/‌‌‌۰‌‌‌‌‌۳‌/۳۱‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

«هیئت» یا «هیأت»؟
سه نکتهٔ املایی و فاصله‌گذاری
۱۴‌۰۰‌/۰‌‌۷‌/۲‌‌۸‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

۳ نکتۀ ویرایش از متنوک
در خبرنامۀ فرهنگستان
(گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، خبرنامه، شمارهٔ ۶۸، ص ۲۱)
@Matnook_com

واکاوی نقش زبان فارسی
در ساخت و شکل‌گیری هویت ایرانی (۱)
گفت‌و‌گو با دکتر علی‌اشرف صادقی‌

منبع: انجمن علمی ـ دانشجویی تاریخ دانشگاه شهید بهشتی (مؤسسهٔ آتوسا)
۱‌‌۴‌‌۰‌‌‌۱‌/‌‌‌‌۰‌‌‌‌‌‌۴‌/۰۴‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com