🔍 فرمول جمع ترکیب‌های اضافی

✍️ بسیاری از نویسندگان هنگام جمع بستن ترکیب‌هایی مانند «بند رخت» تردید می‌کنند که آیا «بندهای رخت» درست است یا «بند رخت‌ها». قاعدۀ ساده و کاربردی این است:
🗝 در زبان فارسی، وقتی دو واژه با نشانهٔ اضافه (= کسره) به هم وصل می‌شوند، معمولاً نشانۀ جمع در پایان واژهٔ اول می‌آید:
✅ کتاب‌های کودک
❌ کتاب کودک‌ها
✅ لباس‌های مدرسه
❌ لباس مدرسه‌ها
✅ بندهای رخت (چندین بند که مخصوص رخت است.)
❌ بند رخت‌ها (مگر این‌که منظور یک بند برای چندین رخت باشد.)
🗝 دلیل:
در ترکیب‌های اضافی، نقش اصلی برای مضاف یا همان هستهٔ گروه اسمی است که جمع بسته می‌شود، ولی مضاف‌الیه یا وابستهٔ پسین فقط نقش توضیحی یا توصیفی دارد و معمولاً جمع بسته نمی‌شود (برای آگاهی بیشتر، رک: Sadeghi, A. A. & Perry, J. R., «EŻĀFA», Encyclopaedia Iranica (مقدمه و شرح ساختار ezāfe، توضیح head / modifier و اشاره به نقش جمع / hā–)).
💎 خلاصهٔ قاعده:
مضاف (هسته) + ـ‌ها + «ی» (میانجی) + مضاف‌الیه (وابستهٔ پسین): خانه‌های مردم.
💡 یادآوری:
اگر کسرهٔ ترکیب حذف یا خفیف شده باشد و ترکیب را تبدیل به واژه کرده باشد، نشانهٔ جمع همیشه در پایان می‌آید و با نیم‌فاصله نوشته می‌شود: پشم‌شیشه‌ها، تختخواب‌ها، جاروبرقی‌ها، مادرزن‌ها، و ... .
📌 ببینید: ۲ نکته دربارۀ «کسرۀ خفیف» که شاید ندانید!.
#زبان‌شناسی #دستورزبان
سید محمد بصام
@Matnook_com

📚 گفتاری‌نویسی فعل «خواستن»

✍️ ماضی ساده:
خواسم، خواسی، خواس، خواسیم، خواسید / خواسین، خواسن
✍️ ماضی نقلی:
خواسه‌م، خواسی، خواسه، خواسیم، خواسید / خواسین، خواسه‌ن
✍️ ماضی نقلی مستمر:
می‌خواسه‌م، می‌خواسی، می‌خواسه، می‌خواسیم، می‌خواسید / می‌خواسین، می‌خواسه‌ن
✍️ ماضی استمراری:
می‌خواسم، می‌خواسی، می‌خواس، می‌خواسیم، می‌خواسید / می‌خواسین، می‌خواسن
✍️ ماضی بعید:
خواسه بودم، خواسه بودی، خواسه بود، خواسه بودیم، خواسه بودید / بودین، خواسه بودن
✍️ ماضی ابعد:
خواسه بوده‌م، خواسه بودی، خواسه بوده، خواسه بودیم، خواسه بودید / بودین، خواسه بوده‌ن
✍️ ماضی التزامی:
خواسه باشم، خواسه باشی، خواسه باشه، خواسه باشیم، خواسه باشید / باشین، خواسه باشن
✍️ مضارع اِخباری:
می‌خوام، می‌خوای، می‌خواد، می‌خوایم،‌ می‌خواید / می‌خواین، می‌خوان
✍️ مضارع التزامی:
بخوام، بخوای، بخواد، بخوایم، بخواید / بخواین، بخوان
✍️ فعل امر:
بخواه، بخواید / بخواین
💡 یادآوری:
در فعل‌های ماضی، واج /ت/ حذف و واج /س/ مشدد می‌شود،‌ مانند /خواستم/ > /خواسّم/ (گذاشتن تشدید الزامی نیست). در نوشتار، حذف /ت/ (با رعایت «یکدستی») اختیاری است:
- «می‌خواستم بگم نمی‌رم.» (سیامک گلشیری، اوّلین روز تابستان، ص ۷۴)
- «می‌خواسم بهشون بگم.» (جمال میرصادقی، کلاغ‌ها و آدم‌ها، ص ۷۰)
📌 توضیح پایانی این فرسته را هم ببینید.
#گفتاری‌نویسی
سید محمد بصام
@Matnook_com

📚 ۴ قاعدۀ فاصله‌گذاری برای بی‌نهایت واژه!

🔑 قاعدۀ اول: عدد + واژه + «ـ‌ه» همیشه با نیم‌فاصله / بی‌فاصله: (سفر) یک‌روزه؛ (شیرآلات) دوکاره؛ (نوزاد) سه‌ماهه؛ (پاک‌کنندۀ) چندمنظوره.
🔑 قاعدۀ دوم: عدد + واژه + «ـ‌ی» همیشه با نیم‌فاصله / بی‌فاصله: (حرکت) یک‌‌بُعدی؛ (اختلال) دوشخصیتی؛ (تختۀ) سه‌لایی؛ (جهان) چندقطبی.
✍️ یادآوری:
📌 ۱) «چند» عدد مبهم است و برای همین در قاعدۀ ۱ و ۲ به‌جای عدد آمده‌است.
📌 ۲) در قاعدۀ ۱ و ۲، گاهی دو عدد می‌آید و در این صورت نیز کاملاً با نیم‌فاصله / بی‌فاصله نوشته می‌شوند: (دختر) پنج‌شش‌ساله؛ (پرتاب) سی‌چهل‌متری.
📌 ۳) واژه‌هایی مانند «یک‌روزگی»،‌ «چندماهگی»، یا «سی‌چهل‌سالگی» نیز جزو قاعدۀ دوم‌اند و همیشه با نیم‌فاصله / بی‌فاصله نوشته می‌شوند.
🔑 قاعدۀ سوم: «هر» + واژه + «ـ‌ه» همیشه بی‌فاصله: هرروزه؛ هرماهه؛ هرساله.
🔑 قاعدۀ چهارم: «همه» + واژه + «ـ‌ه» همیشه با نیم‌فاصله: همه‌روزه؛ همه‌ساله؛ همه‌جانبه.
#فاصله‌گذاری
سید محمد بصام
@Matnook_com

🍉 یلدا؛ از زبان سُریانی تا جشن ایرانی

✍️ شب یلدا از کهن‌ترین جشن‌های ایرانی است، شبی که معمولاً آن را با بلندترین شب سال، دورهمی خانوادگی، و پیروزی نور بر تاریکی می‌شناسیم. اما «یلدا» فقط نام یک شب نیست، واژه‌ای است با پیشینه‌ای زبانی و فرهنگی، که خود روایتی چندلایه از تاریخ، دین، و زبان را در دل دارد.

📚 ریشه‌شناسی «یلدا»
برخلاف تصور رایج، واژهٔ «یلدا» فارسیِ اصیل نیست. این واژه از ریشه‌ای سامی می‌آید و در زبان سُریانی (از شاخه‌های مهم زبان آرامی) به معنای «تولد، زایش، و میلاد» به کار می‌رفته‌است. این معنا با ریشه‌های مشابه در سایر زبان‌های سامی همخوانی دارد، از جمله:
📕 در عربی: از ریشهٔ «ول‌د» به معنای «میلاد، ولادت، و تولد»؛
📘 در عبری: yālaḏ به معنای «زاییدن»؛
📗 در سریانی: yaldā به معنای «تولد» و حتی «کودک».
به همین دلیل است که فرهنگ‌های معتبر فارسی «یلدا» را هم‌معنای «میلاد» دانسته‌اند.

🛤️ سفر تاریخی «یلدا» به زبان فارسی
ورود واژهٔ «یلدا» به فارسی نه از مسیر عربی و نه پس از اسلام بلکه در دوران ساسانی و از راه مسیحیان سریانی‌زبان صورت گرفته‌است، مسیحیانی که در نواحی میان‌رودان، جندی‌شاپور، و بخش‌هایی از ایران می‌زیستند و نقش مهمی در ترجمه و انتقال دانش داشتند.
این واژه در اصل برای اشاره به میلاد حضرت عیسی به کار می‌رفت، ولی، به‌تدریج، در فضای تبادل فرهنگی ـ زبانی، «یلدا»، در کنار نام بومی‌تر این شب، یعنی «شب چله»، در زبان فارسی رواج یافت و در متون و شعر فارسی تثبیت شد.

☀️ چرا نام «یلدا» بر جشن ایرانی نشست؟
ایرانیان باستان این شب را زمان زایش دوبارهٔ خورشید (مهر / میترا) و آغاز غلبۀ روشنایی بر تاریکی می‌دانستند. از سوی دیگر، در سنت مسیحیِ مشرق‌زمین، میلاد مسیح نیز با همین بازهٔ زمانی و با مفهوم «پیروزی نور» پیوند داشت. این هم‌زمانی و هم‌معنایی سبب شد واژه‌ای که به معنای «میلاد» بود، به‌خوبی بر جشنی بنشیند که در بنیان خود، جشن تولد نور است. در نتیجه، «یلدا» پلی شد میان نام غیرایرانی و آیینی کاملاً ایرانی.

🌍 یلدا در آیینهٔ تمدن‌ها
یلدا پدیده‌ای منفرد و منحصربه‌فرد نیست؛ زیرا اگر آن را «جشن انقلاب زمستانی» بنامیم، در بسیاری از تمدن‌های دیگر نیز نمونهٔ آن دیده می‌شود، از جمله:
🏛️ در روم باستان: جشن ساتورنالیا و آیین «خورشید شکست‌ناپذیر» (Sol Invictus)؛
✝️ در مسیحیت: تثبیت تدریجی تاریخ ۲۵ دسامبر به‌عنوان روز کریسمس؛
👑 در ایران باستان: جشن چله و زایش خورشید.
وجه مشترک همهٔ این آیین‌ها امید به بازگشت نور، گرما، و زندگی در دل تاریک‌ترین نقطۀ سال است. یلدا، در این معنا، حلقه‌ای از زنجیرهٔ کهنِ احترام انسان به چرخهٔ طبیعت است.

🌅 وقتی می‌گوییم «شب یلدا»، از چه سخن می‌گوییم؟
«یلدا» فقط نام شبی درازدامن نیست، بلکه:
🔹 واژه‌ای است وام‌گرفته از سُریانی؛
🔹 با معنای دقیق «تولد»؛
🔹 که بر جشنی ایرانی، با مفهوم زایش نور، نشسته‌است.
پس وقتی می‌گوییم «شب یلدا»، در حقیقت از «شب تولد» سخن می‌گوییم؛ از تولد خورشید، تولد روشنایی، و تولد امید.

📚 منابع:
۱) ابوریحان بیرونی. (۱۳۸۰). الآثار الباقیة عن القرون الخالیة (به تصحیح پرویز اذکایی). تهران: میراث مکتوب.
۲) حسن‌دوست، م. (۱۳۹۳). فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی (ج ۴، مدخل «یلدا»). تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
۳) دهخدا، ع.ا. لغت‌نامه (مدخل «یلدا»). بازیابی‌شده از https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7%20
4) Encyclopaedia Britannica. (n.d.). Why Is Christmas in December? Retrieved December 2025, from https://www.britannica.com/story/why-is-christmas-in-december
5) Encyclopaedia Iranica. (2015). SYRIAC LANGUAGE. Encyclopaedia Iranica Online. Retrieved December 2025, from https://www.iranicaonline.org/articles/syriac-language-parent
6) The Comprehensive Aramaic Lexicon (CAL). (n.d.). Entry “yaldā”. Retrieved December 2025, from https://cal.huc.edu
7) UNESCO Intangible Cultural Heritage. (2022). Yaldā/Chella (Representative List No. 01877). Retrieved December 2025, from https://ich.unesco.org/en/RL/yald-chella-01877
#واژه‌شناسی
سید محمد بصام
@Matnook_com

✍️ «از نظرِ»، «از دیدگاهِ»، یا «از جنبۀ»؟

🔍 انتخابِ دقیقِ واژه مرز میان نویسندۀ حرفه‌ای و تازه‌کار است. برای بیان «زاویۀ دید»، هریک از عبارات زیر کاربرد و جایگاه خاصی در متن دارند.
🟢 ۱) از نظرِ
▫️ توضیح: رایج‌ترین و روان‌ترین گزینه در فارسی
▫️ کاربرد: استفادۀ عمومی در تمامی متون
▫️ مثال: این تصمیم از نظر اقتصادی به‌صرفه نیست.

🎓 ۲) از دیدگاهِ / از دیدِ / از منظرِ (پیشنهاد نمی‌شود.)
▫️ توضیح: نگاه تخصصی و چارچوب‌مند
▫️ کاربرد: ارجاع به مکاتب فکری و نظریات علمی
▫️ مثال: موضوع باید از دید / از دیدگاه روان‌شناسی بررسی شود.

📐 ۳) از جنبۀ
▫️ توضیح: تفکیک و جداسازی ابعاد موضوع
▫️ کاربرد: تمرکز بر یک وجه خاص از یک کل
▫️ مثال: این فیلم از جنبۀ بصری کم‌نظیر است.

⚠️ یادآوری: «از لحاظِ» / «به لحاظِ» پیشنهاد نمی‌شوند.
▫️ توضیح: صورتی نشان‌دار و برگرفته از عربی (گرده‌برداری‌اند.)
▫️ کاربرد: متون اداری، حقوقی، و گزارش‌ها
❌ پیشرفت پروژه از لحاظ / به لحاظ زمانی
✅ پیشرفت پروژه از نظر زمانی
#ویرایش_زبانی
سید محمد بصام
@Matnook_com

سقوط کلمات؛ چرا آگهی‌نماهای شهر به زبان «زیرشکم» سخن می‌گویند؟
این مسئله را در گفتاری کوتاه بررسی کرده‌ایم. فایل آن را از اینجا بارگیری کنید و بخوانید: 👇
t.me/Matnook_com/5367
@Matnook_com

🎬 مستند کوتاه و دیدنی عیّار تنها
🔍 نگاهی به زندگی و زمانهٔ استاد بهرام بیضایی
🔄 بازنشر به‌ مناسبت درگذشت وی (۵ دی ۱۴۰۴)
✍🏻 نویسنده و کارگردان: علاء محسنی
📡 تهیه‌کننده: رادیو فردا
#منهای_ویرایش #ادبیات
سید محمد بصام
@Matnook_com

آسیابان: از این زن اندیشه‌ام نیست، زیرا پیش از این بارها به آغوش مردمان رفته‌است.
زن: نامرد!
آسیابان: بی‌خبر نیستم.
زن: هرکس را مشتریانی است.
آسیابان: همسایگان؟
زن: اگر من نمی‌رفتم، پس که نانمان می‌داد؟
دختر: تو با پدرم چه بد که نکردی!
زن: بد کردم که در سال بی‌برگی از گرسنگی رهاندمتان؟
موبد: آه، اینان چه می‌گویند! سخن از پلیدی چندان است که جای مزدا اهورا نیست. گاهِ آن است که ماه از رنگ بگردد و خورشید نشانه‌های سهمناک بنماید. دانش و دینم می‌ستیزند و خِرد با مهر. گویی پایان هزارهٔ اهورایی است. باید به‌ سراسر ایران‌زمین پندنامه بفرستیم.
زن: پندنامه بفرست، ای موبد. اما اندکی نان نیز بر آن بیفزای. ما مردمان از پند سیر آمده‌ایم و بر نان گرسنه‌ایم.
(بهرام بیضایی، مرگ یزدگرد، ص ۵۱ و ۵۲)
#پرسه_در_متون
سید محمد بصام
@Matnook_com

سقوط کلمات؛ چرا آگهی‌نماهای شهر به زبان «زیرشکم» سخن می‌گویند؟
#زبان‌شناسی
سید محمد بصام
@Matnook_com

زندگی، عزیز دل من، پوچ نیست؛ گریستنی هست، اما پوچ نیست. (سیمین دانشور)

📌 دو نکتهٔ نشانه‌گذاری:
۱) اگر منادا میان جمله آمد، قبل و بعد از آن ویرگول می‌آید.
۲) قبل از جمله‌ای که نهاد آن به قرینهٔ لفظی حذف شده‌ و نمی‌تواند به‌تنهایی به کار رود نقطه‌ویرگول می‌آید.

👀 ببینید: ۴ کاربرد مهم نقطه‌ویرگول.
#نشانه‌گذاری
سید محمد بصام
@Matnook_com

چهار اصطلاح املایی در ویرایش
(بر پایۀ شیوه‌نامۀ متنوک)
+ فهرستی از غلط‌های رایج در فارسی امروز
#زبان‌شناسی #املا_رسم‌الخط
سید محمد بصام
@Matnook_com

✅ این ۳ پیوند مرکب همیشه با نیم‌فاصله:
✍🏻 به‌طوری‌که،
✍🏻 درحالی‌که،
✍🏻 درصورتی‌که.
👀 ببینید: فاصله‌گذاری ۱۵۵ پیوند مرکب‌.
#فاصله‌گذاری
سید محمد بصام
@Matnook_com