یک نکته‌ات بگویم!

«را»، در گفتاری‌نویسی، پس از واژ‌ه‌های پایان‌یافته به i، به دو صورت نوشته می‌شود، چون هم به‌صورت ‌o تلفظ می‌شود و هم r‌‌o‌:

۱) ...ـی‌و/ ...ی‌و:
صندلی‌و ببر؛ کتری‌و بذار رو گاز.

۲) ...ـی رو/ ...ی رو:
بستنی رو بریز تو کاسه؛ کیوی رو بده من.

یادآوری:
«رو» را با نیم‌فاصله هم می‌توان نوشت، گرچه مرسوم نیست: بستنی‌رو، کیوی‌رو.
#گفتاری‌نویسی
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌‌۲‌/‌‌‌۲‌۸‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

صد سال به این سال‌ها!
به کدوم سال‌ها؟! 🤔

این را هم ببینید:👇
t.me/Matnook_com/1885
۱‌۴۰‌‌۱‌/۰۱‌/‌۰۲‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

«نگه/ نگاه داشتن» فعل مرکب است و، در کاربرد فعلی‌اش، بافاصله نوشته می‌شود: اندازه «نگه دار» که اندازه نکوست. بنابراین توصیه به نیم‌فاصله کردن یا نوشتن آن نادرست است.
شعر ناگفتن بِهْ از شعری که گویی نادرست/ ... (منوچهری دامغانی)
۱‌۴۰‌‌۱‌/۰۱‌/‌۰‌۷‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

«باتون» یا «باتوم»؟

«باتون» (bâton) واژه‌ای فرانسوی است که در فارسی و به‌طور طبیعی (با تبدیل واج n به m) /باتوم/ تلفظ می‌شود و با هر دو املا نیز به‌کار می‌رود. در فرهنگ‌ها معمولاً «باتون» آمده یا ترجیح داده شده‌است، ولی فرهنگستان «باتوم» را برگزیده‌ و ترکیب‌هایی چون «باتوم برقی، باتوم جمع‌شو، باتوم چراغ‌دار، و باتوم ضدشورش» را با آن تصویب کرده‌است. بنابراین هر دو املا درست است. اگر بخواهیم به تلفظ اصلی آن پای‌بند باشیم، می‌توانیم همه‌جا «باتون» بنویسیم.

یادآوری:
۱) قدیم‌تر، یعنی تا چند دهۀ پیش، «باتون/ باتوم» را به‌صورت «باطون/ باطوم» می‌نوشتند تا نشان دهند واژه‌ای غیرفارسی است، ولی امروز دیگر با «ط» رایج و پسندیده نیست.
۲) از آنجا که وام‌واژه‌های فرنگی اصالت املایی ندارند، بهتر است آن‌ها را با «ت» بنویسیم، نه با «ط» (مانند «باتری»). و البته روشن است که همیشه نمی‌توان چنین کرد و هر واژه‌ یا وام‌واژه‌ای را نباید با «ت» نوشت (مانند «بطری»). املای درست‌ِ واژه‌ها یا رسم‌الخط‌ مرجّحِ آن‌ها را تنها باید از فرهنگ‌های معتبر لغت، مانند فرهنگ روز سخن، گرفت.
۱‌۴۰‌‌‌۱‌‌/‌۰‌۱‌‌/‌۱‌۴‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

«قیلَ لأعرابیٍّ: کَیفَ تَرَی الدّنیا؟ فقال: قَحبَةً یوماً لعطّارٍ و یوماً لبیطار.» (ابن‌الخطیب اَماسی، روض الأخیار المنتخب من ربیع الأبرار، چاپ اول: حلب، دارالقلم، ۱۴‌۲۳، ص ۱۴۴)

عربی بادیه‌نشین را گفتند: دنیا در چشم تو چون است؟ گفت: به زنی روسپی می‌ماند، که روزی ازآنِ بوی‌فروش است و دیگر روز ازآنِ پزشک ستور.

دل در این پیرزنِ عشوه‌گرِ دهر مبند
کاین عروسی‌ست که در عقد بسی داماد است (خواجوی کرمانی)
#پرسه_در_متون
۱‌۴۰‌‌‌۱‌‌/‌۰‌۱‌‌/‌۱‌‌۵‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

۲ نکتۀ املایی و فاصله‌گذاری

ترکیب‌های عطفی، بافاصله یا نیم‌فاصله؟
«باطری» یا «باتری»؟ «قاطی» یا «قاتی»؟

بخشی از کارگاه آنلاین ویرایش متنوک
مدرس: سید محمد بصام

ویدئو شرکت‌کنندگان قبلی:👇
https://t.me/Matnook_01
کانال مؤسسهٔ متنوک:👇
@Matnook_com

#زنگ_املا
۷۰ واژهٔ «از»دار که بی‌فاصله یا نیم‌فاصله نوشته می‌شوند:
ازآنِ (= «مالِ»)
ازاندازه‌گذشته
ازآن‌رو
ازاین‌رو
ازبَرخوانی
ازبَرکردنی
ازبین‌رفته
ازپاافتاده
ازپادرآمده
ازپیش‌انگاری
ازپیش‌تعیین‌شده
از‌جان‌گذشتگی
ازجان‌گذشته
ازجمله (قید)
ازجنگ‌برگشته
ازجوش‌افتاده
ازجون‌گذشتگی
ازجون‌گذشته
ازحال‌رفته
ازحدگذشته
ازخدا‎‌بی‎خبر
ازخداخواسته
ازخود‌بی‌خود
ازخودبیگانگی
ازخودبیگانه
ازخودراضی
ازخودگذشتگی
ازخودگذشته
ازخودمتشکر
ازدست‌دادنی
ازدست‌داده
ازدست‌رفتنی
ازدست‌رفته
ازدل‌برآمده
ازدم‌قسط
ازدنیابی‌خبر
ازدنیاگذشته
ازدین‌برگشتگی
ازدین‌برگشته
ازراه‌به‌دررفته
ازرده‌خارج
ازرویِ
ازریخت‌افتاده
اززیرِکاردررو
ازسرگیری
ازسویِ
ازطرفِ
ازقلم‌افتادگی
ازقلم‌افتاده
ازکارافتادگی
ازکارافتاده
ازکاردرآمده
ازکارشده
ازمابرتران
ازمابهتران
ازمابهترون
ازمردم‌گریز
ازمیان‌رفته
ازنفَس‌افتاده
ازهم‌پاشی
ازهم‌پاشیدگی
ازهم‌پاشیده
ازهم‌دررفته
ازهم‌دریده
از‌هم‌گسسته
ازهم‌گسیختگی
ازهم‌گسیخته
ازهمه‌جابی‌خبر
ازیادرفتنی
ازیادرفته
‌۱‌۴‌۰‌‌۰‌‌/۰‌‌۱‌/‌۰۵‌‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

به‌مناسبت ۱۶ آوریل
روز جهانی نقطه‌ویرگول!
👇
t.me/Matnook_com/2183
۱‌۴۰‌‌‌۱‌‌/‌‌۰‌‌۱/‌۲۷‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

متنی از کتاب فارسی ابتدایی
حدود ۹۰ سال پیش!

داود ده‌ساله بود. چون خواهرانش روزه می‌گرفتند، او هم هوس کرد روزه بگیرد. همهٔ اهل خانه سحر برمی‌خاستند. سماور را آتش می‌کردند می‌گذاردند گوشهٔ اتاق غل‌غل می‌جوشید. هوا هم قدری سرد بود. انسان از آتش سماور و بخار آن بدش نمی‌آمد [نمی‌آید]. بچه‌ها دور سماور جمع می‌شدند. مادرشان پای سماور می‌نشست. به هر کدام یک فنجان چای می‌داد که خواب از سرشان برود. بعد سحری می‌خوردند و مشغول دعای سحر می‌شدند. اینجا میدان میدان داود بود که دعای سحر را ازبر داشت. داود دعا را بلندبلند می‌خواند. دیگران با او هم‌آواز می‌شدند. نزدیک اذان صبح، همه یک بار دیگر آب می‌خوردند و نیت می‌کردند. بعد از اذان نماز می‌خواندند. بزرگ‌تران مشغول خواندن قرآن و دعا می‌شدند و بچه‌ها می‌خوابیدند.
#پرسه_در_متون
۱‌۴۰۱‌‌/‌‌۰‌‌۱/‌‌۲‌۸‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

به‌مناسبتِ ۱ اردیبهشت
سالروز درگذشت محمدتقی بهار
ملقب به «ملک‌الشعرا» و متخلص به «بهار»
آخرین ادیب بزرگ ایران!

«هیچ حرفی یا ابزاری در زبان نیست که محض زینت یا به‌‌زیادتی استعمال شود، چه بشر در هر چیز صرفه‌جوی است؛ خاصه در زبان و تکلم سعی دارد همواره زواید حرفی را دور بریزید و کلمات را حکاکی کرده و تراش بدهد. در این صورت، معنی ندارد که حرفی را برای زینت یا به‌‌زیادتی و بدون فایده بر لغتی بیفزاید و در حقیقت تا حرفی یا کلمه‌ای ضرورت معنوی نداشته باشد، بر زبان نگذرد و در نزد فصحا مقبول نیفتد.» (محمدتقی بهار، سبک‌شناسی، چاپ دهم: تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۹، ج ۱، ص ۳۳۳)

بنابراین ترکیب‌هایی مانند «آب آشامیدنی، اتوبوس مسافربری، پای پیاده، رطب تازه، شهرک کوچک، عسل شیرین، نخل خرما» و بسیاری دیگر، چنان‌که برخی گمان کرده‌اند، «حشو» نیستند. برای نمونه، این دو فرسته را بخوانید: کدبانوی خانه، مردمک چشم.
۱‌۴۰۱‌‌/‌‌۰‌‌‌۲‌/‌‌‌۰‌۱‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

به‌مناسبتِ ۱ اردیبهشت
سالروز درگذشت محمدتقی بهار

صدرالدین الهی، «از خاطرات ادبی دکتر پرویز ناتل خانلری دربارۀ ملک‌الشعراء بهار»، مجلۀ ایران‌شناسی، س ۳، ص ۳۹۴‌-‌۴۱۵
#منهای_ویرایش
سید محمد بصام
@Matnook_com

دو وبگاه برای تلفظ واژه‌های خارجی

تلفظ اصلی نام کسان و جای‌ها و اسامی خاص خارجی را می‌توانید به زبان‌های گوناگون در این دو وبگاه‌ بشنوید.

1) forvo.com
2) howtopronounce.com

یادآوری: وبگاه دوم با فیلترشکن باز می‌شود.

@Matnook_com

برگی از تاریخ
متنی فارسی از قرن ششم

«سال چهل، به اول سال، از جملۀ خوارج سه کس بودند؛ یکی عبدالرحمن‌بن ملجم و دیگر مبارک‌بن عبدالله و سه‌دیگر عمروبن بکر، و همواره بر علی و معاویه و عمروبن العاص لعنت کردندی. پس گفتند ما خود را به خدای بخشیم و این سه کس را بکشیم که همه فتنه از ایشان است و بر این بایستادند و شمشیرها را زهرآب دادند و میعاد کردند که به رمضان [...] هرکسی یکی را بکشد.

[...] عبدالرحمن دو مرد دیگر را با خود یار گردانید، یکی را نام وردان بود و دیگری را شبیب، و زنی را دوست داشته بود و نام او قطام بود و خارجیه بود و برادرش به حرب نهروان کشته شده بود و عبدالرحمن او را گفت: به زن من باش.
قطام گفتا: تو کابین من نداری.
عبدالرحمن گفتا: کابین تو چیست؟
قطام گفتا: سه هزار درم سیم و غلامی و کنیزکی و خون علی‌بن ابی‌طالب!
عبدالرحمن گفت: این‌همه بدهم و علی را بکشم، و عظیم تیز بگشت بر آن کار.

و روز آدینه، هفدهم ماه رمضان، سحرگاهی هر سه تن سوی مسجد آمدند و چون امیرالمؤمنین علی اندرآمد، هرسه تیغ بزدند و عبدالرحمن شمشیر بر سرش زد و تا نزدیک مغزش برسید. شبیب و وردان هردو بجَستند و عبدالرحمن گرفتار آمد و مردی از پس برفت و وردان را بکشت. پس امیرالمؤمنین علی جعدة‌بن هبیره را فرمود که مردم را نماز کند و حسن را خود وصی کرده بود. پس هم او را فرمود که عبدالرحمن را نگاه دار و اگر من بمیرم، او را قصاص کن و اگر نه، آنچه باید خود کنم. پس عبدالرحمن را گفت: چرا چنین کردی؟
گفت: زیراکه خون تو حلال است، با چندین خون‌ها که تو ریخته‌ای.

بعد از آن، علی روز سوم از جهان بیرون رفت، رضوان‌الله‌علیه، و حسن بر وی نماز کرد و عمرش شصت‌و‌سه سال بود.»

منبع:
مجمل التواریخ و القصص، تصحیح اکبر نحوی (چاپ اول: تهران، انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۳۹۹)، ص ۴۴۳
#پرسه_در_متون
۱‌‌۴‌‌۰‌‌۰‌‌‌/‌‌۰‌‌‌۲‌‌/۱‌‌۴‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

شیرازه (کتابخانۀ قرن):
فرهنگ انگلیسی ـ فارسی حییم

گفت‌وگو با حسین سامعی (زبان‌شناس، فرهنگ‌نویس، و استاد دانشگاه اِموری آمریکا) دربارۀ نقش فرهنگ سلیمان حییم در انگلیسی‌دانی ایرانی‌ها

تاریخ گفت‌وگو: ۳۱ فروردین ۱۴۰۱
مجری و تهیه‌کننده: سامِ فرزانه
منبع: وبگاه بی‌بی‌سی فارسی
#منهای_ویرایش
۱‌‌۴‌‌۰‌‌۱/‌‌۰‌‌‌۲‌‌/۰‌۴‌
سید محمد بصام
@Matnook_com

گفت‌وگویی دربارۀ
زبان گفتار و گفتاری‌نویسی
برگزارشده در مرکز فرهنگی شهر کتاب
۳۰ فروردین ۱۴۰۱

سخنرانان:
- حسین معصومی همدانی: زبان شکسته و زبان گفتار
- علی کافی: محاوره‌نویسی در فضای مجازی
- امید طبیب‌زاده: مقایسۀ شکسته‌نویسی در فارسی و انگلیسی
- علاءالدین طباطبایی: گفتار و نوشتار
#گفتاری‌نویسی #زبان‌شناسی
۱‌‌۴‌‌۰‌‌‌۱‌/‌‌‌۰‌‌‌‌۲‌‌‌/‌۰‌۴‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

«روان‌شناسی» یا «روان‌شناختی»؟
به‌مناسبت ۹ اردیبهشت
روز روان‌شناس و مشاور

«روان‌شناسی» برابرنهاد فارسی برای واژۀ انگلیسی psychology (/سایکولوژی/) است که از عبارت یونانی Ψυχολογία گرفته شده‌است. در این عبارت، واژۀ ψυχή (/پسیکه/) به معنای «روح و نفْس» است. ازاین‌رو، در فارسی، به این دانش «علم‌الروح»، «علم‌النفس»، و «معرفةالنفس» می‌گفتند. گویا اولین بار، در سال ۱‌۳۱‌۷، دکتر علی‌اکبر سیاسی واژۀ فارسی «روان» را به‌جای «روح» و «نفْس» به‌کار برد و در پی آن، واژۀ «روان‌شناسی» را نیز ساخت، که رفته‌رفته متداول و پذیرفته شد.

یادآوری:
در فارسی، دانش‌هایی که بخش پایانی‌شان «-شناسی» دارند اسم‌اند. برای تبدیل این اسم‌ها به صفت، بخش پایانی‌شان به «-شناختی» بدل می‌شود. بنابراین «روان‌شناسی» اسم است و صفتِ آن «روان‌شناختی» است. مثال:
- اسم (در ترکیب اضافی): دانش روان‌شناسی، انجمن زبان‌شناسی، و ...؛
- صفت (در ترکیب وصفی): اختلالات روان‌شناختی، مطالعات زبان‌شناختی، و ... .
‌۱۴‌‌۰۰‌‌/‌۰‌‌۲‌/‌‌‌۰‌‌‌۹‌
‌سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

برنامۀ کاربردی «واژه‌یاب»
آفلاین و برای اندرویدی‌ها

دارای لغت‌نامۀ دهخدا، فرهنگ فارسی معین، فرهنگ فارسی عمید، فرهنگ واژه‌های مترادف و متضاد، فرهنگ واژه‌های فارسی سره، فرهنگ نام‌ها و برخی گویش‌ها، واژه‌های مصوب فرهنگستان، فرهنگ انگلیسی به فارسی، و ... .

سید محمد بصام
@Matnook_com

«-ی» نکره را بنویسیم!

اگر واژه‌ای پایان‌یافته به i باشد (مانند «ایرانی» و «کشتی») و پس از آن نیز «-ی» نکره بیاید، به این صورت نوشته می‌شود: ایرانی‌ای؛ کشتی‌ای. ولی معمولاً نویسندگان «-ی» نکره را در پایانِ این واژه‌ها نمی‌نویسند، که درست نیست:
نادرست:
- هر ایرانی‌ باید از میهنش دفاع کند.
- آن‌ها از کشتی‌ که در حال سوختن بود خارج شدند.

درست:
- هر ایرانی‌‌ای باید از میهنش دفاع کند.
- آن‌ها از کشتی‌‌ای که در حال سوختن بود خارج شدند.

یادآوری:
«-ی» نکره، در پیوند با واژه‌های پایان‌یافته به «...ه‌ای» و «...یی»، به این صورت نوشته می‌شود:
- خانۀ اجاره‌ای‌ای که در آن زندگی می‌کردیم.
- ترکیبات شیمیایی‌ای که در کِرِم‌ها وجود دارد.

نادرست: *اجاره‌ایی، *اجاره‌اییی، *اجاره‌ای‌یی، *اجاره‌ای‌ئی
نادرست: *شیمیاییی، *شیمیایی‌ایی، *شیمیایی‌یی، *شیمیایی‌ئی
#املا_رسم‌الخط
۱۴‌۰۱/۰‌۲/‌‌۲‌۰‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com