من به حال شما گریه می‌کنم!

جافور: من که عرض کردم [به هوا چاقو می‌زند] خونش رو بخواهید!
ابوالقاسم: بدترین کار! ازش یک شهید درست می‌کنند!
جافور: شهید دیگه چیه؟
ابوالقاسم: کسی که مرده‌ش از زنده‌ش خطرناک‌تره. [...]
[قاضی روی بام ظاهر می‌شود]
میر شب: سلام جناب قاضی. آن بالا چه می‌کنید؟
قاضی: آمده‌ام نماز بخوانم جناب میر شب. اینجا آدمی به خدا نزدیک‌تر است. [...]
میر شب: در کار خدا چون‌و‌چرا نیست!
مرجان: [رو به آسمان فریاد می‌زند] ای خدایی که به نامت حرف می‌زنند، حرفی بزن!
[همهمه و تشویش؛ زنان بر سینه می‌زنند]
طیفور: قربان، این از مجازات‌هایی‌ است که باید به‌‌دست عموم صورت بگیرد.
قاضی: البته! او را به خندق محلهٔ گازران ببرید. مواظب باشید که همه در این امرِ خیر شرکت کنند!
مرجان: شکر خدا، مادر، که مرده‌ای و نمی‌بینی به پاکی دخترت چگونه آب دهان می‌اندازند. آه ریاکاران! حق از هر دهنی که گفته شود حق است. ای اهل بلخ! به‌ خدا می‌دانید که بین شما پاک‌تر از من نیست، و شما به نان شب می‌اندیشید تا به حقیقت.
میر شب: دکه‌ها را ببندید! بساط‌ها تعطیل!
گزمه: [می‌خندد] قربان! دستش‌و نمی‌ده.
قاضی: فرصت بده. شاید برای جوانی خودش گریه می‌کند!
مرجان: من به حال شما گریه می‌کنم.
(بهرام بیضایی، دیوان بلخ، ۱۳۴۷)
#منهای_ویرایش
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۲‌/‌‌۰‌‌۶‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

🎼 خونهٔ ما
🎤 مرجان فرساد

مرجان فرساد (زادهٔ ۱‌۳‌۶۲، تهران) پویانما، تصویرگر، خواننده، و ترانه‌سرای ایرانی است که در سال ۱۳‌۸‌۸ به کانادا مهاجرت کرد. او موسیقی و شعر ترانه‌هایش را خودش می‌سازد، که از میان آن‌ها پرتقال من و خونهٔ ما از پرطرفدارترین ترانه‌های اوست.
#منهای_ویرایش
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۲‌/‌‌۰‌‌۶‌
سید محمد بصام
@Matnook_com

«مثه» یا «مثِ»؟

«مثلِ» در گفتاری‌نویسی به‌صورت «مثِ» نوشته می‌شود، نه *مثه. «مثلْ» مانند «چشم» تک‌هجایی است و چنانکه «م» از «چشم»، در حالت اضافه و گفتاری، حذف می‌شود (چشم تو ← چشِ تو، نه *چشه تو)، «ل» نیز از «مثل» حذف می‌شود: مثِ تو، نه *مثه تو. بنابراین «مثه» به‌اصطلاح هکسره و نادرست است. پس نام کتاب آقای جمال میرصادقی به این صورت درست است: دیگه مث تختی نمی‌آد.

یادآوری:
با استناد به «پیکرۀ فارسی روز» (به سرپرستی فرهاد قربان‌زاده)، بسامد «مثه»، که بیشتر در کتاب‌های جمال میرصادقی دیده می‌شود، ۱۲۵ مورد است و بسامد «مث» بیش از ۲۲٫۰۰۰ شاهد! طبق جست‌وجوی گوگل نیز بسامد «مثه» ۲٫۳۵۰٫۰۰۰ و بسامد «مث» ۱۲٫۱۰۰٫۰۰۰ است. درنتیجه، علاوه‌بر این‌که «مثه» از نظر املایی نادرست و تنها «مث» درست است، بسامد آن نیز به‌مراتب کمتر است.
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۲‌/‌‌۰‌۷‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

رادیو گفت‌وگو، برنامۀ گفت‌وگوی فرهنگی
موضوع: «فرهنگ‌نویسی فارسی»
۷ اسفند ۱۴۰۰
کارشناسان: فرهاد قربان‌زاده و عفت امانی

فرهاد قربان‌زاده
@azvirayesh

یک نکته در نامه‌نگاری (۱)

در ویرایش یا نگارشِ نامه‌های اداری، بهتر است همواره از واژه‌های فارسی و رسمی استفاده کنیم. ولی واژه‌های فارسی در صورتی مناسب‌اند که از نظر سبکی و معنایی و کاربردی، هم با واژه‌های غیرفارسی برابری کنند و هم گوش‌آشنا باشند. بنابراین نه سَره‌نویسیِ مطلق پسندیده است و نه زیاده‌روی در کاربرد واژه‌های متکلفانه و بیگانه. همچنین شایسته است که کوتاه و گویا بنویسیم. ولی نه آن‌قدر کوتاه که فهمِ پیام دشوار شود (ایجاز مُخِل) و نه آن‌قدر دراز که دیریاب و رنج‌آور گردد (اِطناب مُمِل). دو نمونه:

ناویراسته (۱):
با سلام، احتراما باستحضار میرساند در راستای همدلی و همکاریهای سازنده با شما ناشرین محترم و برای مرتفع کردن مشکلات نشر بویژه مدیریت هزینه‌ها و حمایت از انجمن ناشران کمک آموزشی، لیتوگرافی و چاپ [...] در خصوص ارائه خدمات طراحی، لیتوگرافی، چاپ و صحافی در خدمت شما عزیزان فرهیخته و فرهنگی میباشد و افتخار داریم که سالیان سال در کنار شما بوده و خواهیم بود و با در کنار هم بودن خواهیم توانست از این بحرانها عبور نماییم و معروض میداریم که بخشی از سود حاصله از خدمات این مجموعه برای حمایت از انجمن هزینه خواهد شد.
با احترامات عالیه
مدیر لیتوگرافی و چاپ [...] (۱۰۳ واژه)

ویراسته (۱):
با سلام و احترام
به آگاهی می‌رساند لیتوگرافی و چاپِ [...]، به‌منظور مدیریتِ بهینهٔ هزینه‌ها و نیز حمایت از انجمن ناشرانِ کمک‌آموزشی، آمادگی و افتخار دارد در زمینهٔ طراحی، لیتوگرافی، چاپ و صحافی، با ناشران و دست‌اندرکارانِ کتاب همکاری کند. گفتنی است بخشی از سودِ خدماتِ این مجموعه صَرف حمایت از انجمن خواهد شد.
با سپاس
مدیر لیتوگرافی و چاپِ [...] (۵۹ واژه)

ناویراسته (۲):
مستدعی است نسبت‌به پرداخت حق‌الزحمه‌هایی که مورد تصویب قرار گرفته‌است دستور مقتضی را صادر فرمایید. (۱۵ واژه)

ویراسته (۲):
خواهشمند است دستور فرمایید دستمزدهای تصویب‌شده پرداخت گردند. (۸ واژه)
‌۱‌۳‌‌۹۹‌/۱‌۱/‌۲‌‌۸‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

پیشوندهای تصریفی

در فارسی، سه پیشوند وجود دارد که در تصریف فعل به‌کار می‌رود و وجه متفاوتی از آن را نشان می‌دهد:

۱) «می-»: می‌روم، می‌خورده‌است، برمی‌داشت، ... .
۲) «بِـ-/ بُـ-»: بِزن، بِایست، بُرو، بیا، ... .
۳) «نَـ-/ مَـ‌-»: نَرو، نَایست، نَنشین، مَیازار (گونۀ ادبی)، ... .

یادآوری:
۱) پیشوند تصریفیِ «می-»، چه در نوشتارِ معیار و چه در شکسته‌نویسی، همواره نیم‌فاصله نوشته می‌شود. مثال:

معیار:
می‌اندیشد، می‌‌برده‌است، می‌خواهم بروم،‌ برمی‌گردیم، ... .

شکسته:
می‌گه،‌ می‌رین، می‌ده، ورمی‌افته، می‌آن، می‌اومد، می‌اُوُرده‌ن، می‌خواد، وای‌می‌سته،‌ بَرِش‌می‌گردونه، می‌ندازه، ... .

۲) فعل‌هایی که مصدرشان با «ا» آغاز می‌شوند، در پیوند با پیشوند تصریفیِ «بِـ-» و «نَـ-»، فقط «ا» در آن‌ها به «ی» تبدیل می‌شود و همیشه پیوسته نوشته می‌شوند. مثال از سه فعل «اَندیشیدن» و «اِنگاشتن» و «اُفتادن»:

درست:
بیندیشد، بینگارد، بیفتد/ نیندیشد، نینگارد، نیفتد.

نادرست:
بی‌اندیشد، بی‌انگارد، بی‌افتد/ بیاندیشد، بیانگارد، بیافتد.

سید محمد بصام
@Matnook_com

«عبارت فعلی» چیست؟

تعریف:
«عبارت فعلی» (یا «فعل گروهی») نوعی فعل مرکب با معنای معمولاً مَجازی است که از دو بخش غیرفعلی (صرف‌ناپذیر) و فعلی (صرف‌پذیر) تشکیل شده‌است، مانند «به‌دست آمدن» و «جیب کسی را خالی کردن». بخش غیرفعلی معمولاً با حرف اضافه یا اسم آغاز می‌شود. بخش فعلی نیز یا فعل ساده است (مانند «به‌جا آوردن») یا پیشوندی (مانند «از میان برداشتن») یا مرکب (مانند «دست از پا خطا کردن»).

فاصله‌گذاری:
عبارت‌های فعلی همیشه بافاصله نوشته می‌شوند، چه در حالت مصدری و چه صرف‌شده.
حالت مصدری: «افشاگری مهم پوتین دربارۀ در اختیار داشتن یک سلاح خاص» (از اینترنت)
حالت صرف‌شده: «به هنر پناه می‌بریم تا حقیقت ما را از پا درنیاورَد.» (فریدریش نیچه)

یادآوری:
اگر عبارت فعلی با «به» آغاز شود، می‌توانیم بخش غیرفعلی آن را با نیم‌فاصله بنویسیم:
«موفقیت یعنی به‌دست آوردن آنچه می‌خواهی. خوشبختی یعنی خواستن آنچه به‌دست می‌آوری.» (دیل کارنِگی)
#دستورزبان #فاصله‌گذاری
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۲‌/‌‌۱‌۲
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

سرفصل‌های اصلی
کارگاه تخصصی نامه‌نگاری

- شش گونۀ زبانی در متن‌های ادبی و غیرادبی کدام‌اند؟
- ویژگی و تفاوت گونه‌های رسمی و غیررسمی چیست؟
- چگونه گونۀ‌ رسمی را از غیررسمی تشخیص دهیم؟
- ملاک ترجیح واژه‌ها در زبان معیار و نوشتارهای رسمی چیست؟
- نامۀ‌ اداری چیست و انواع آن کدام است؟
- کاغذ نامه چه ویژگی‌هایی دارد و نکات چهارگانۀ‌ آن چیست؟
- فاصله‌گذاری متن نامه در کاغذهای گوناگون چگونه است؟
- نامه را با چه عناوینی نمی‌توان و نباید آغاز کرد؟
- تفاوت عنوان حقوقی و حقیقی در نامه‌های اداری چیست؟
- ترتیب فرستنده و گیرنده در نامه‌های اداری چگونه است؟
- موضوع نامه را چگونه باید نوشت؟
- متن نامه را با چه عناوینی نباید آغاز کرد؟
- چگونه رده‌های گوناگون اداری را بنویسیم و دسته‌بندی کنیم؟
- بخش‌های سه‌گانۀ نامه چیست و چگونه نوشته می‌شود؟
- صورت‌های شش‌گانۀ مقدمۀ نامه چیست و چگونه نوشته می‌شوند؟
- تفاوت «بازگشت» و «عطف» و «پیرو» در نامه‌های اداری چیست؟
- ویژگی‌های پیام اصلی نامه چیست و چگونه باید باشد؟
- در پایان و امضای نامه چه می‌نویسیم و چگونه؟
- چگونه به دیگران «رونوشت»‌ بزنیم و آن‌ها را بنویسیم؟
- نامۀ حقوقی با نامۀ حقیقی چه تفاوتی دارد؟
- در نامه‌نگاری، از چه تعابیری می‌توان استفاده کرد و از کدام‌ها نه؟
- املا و رسم‌الخطِ درستِ واژه‌ها را چگونه تشخیص دهیم؟
- واژه‌های نامناسبِ نامه‌نگاری کدام‌اند و معادل‌های فارسی‌شان چیست؟
- چگونه درخواست خود را در یک پاراگرافِ درست بنویسیم؟
- بخش‌های اصلی پاراگراف کدام است و چه ویژگی‌هایی دارد؟
- درازنویسی در نامه‌نگاری چیست و نمونه‌های آن کدام است؟
- چگونه نیم‌فاصلۀ استاندارد را در وُرد فعال کنیم؟
- کدام واژه‌ها را بافاصله و کدام را نیم‌فاصله یا سرهم بنویسیم؟
- چگونه کلمات دواملایی یا چنداملایی را تشخیص دهیم؟
- قواعد ده‌گانۀ عددنویسی چیست؟
- عددها را رقمی بنویسیم یا حروفی و چرا؟
- چگونه یک نامۀ اداری را نشانه‌گذاری کنیم؟
- کاربردِ درستِ ویرگول،‌ نقطه‌ویرگول،‌ نقطه، و دیگر نشانه‌ها کجاست؟
- و ده‌ها نکتۀ جدید و کاربردی در ویرایش نامه‌ها و درست‌نویسی متن‌ها...!

🌟مدت: ۵ ساعت ویدیو ضبط‌شده همراه با جزوات دوره
🎁+ هدیۀ ویژە برای شما:‌ ۳۱ کلیپ آموزش وُرد و ۸۸ ترفند مخفی در وُرد + بستۀ کمک‌آموزشی ویرایش

👩🏻‍💻ثبت‌نام سریع و آسان:👇
@MatnookAdmin3
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

بخش‌های اصلی نامه‌های اداری را اینجا ببینید:👇
https://www.instagram.com/p/Capr4YXtImi/?utm_medium=copy_link
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۲‌/‌‌۱‌۴‌
سید محمد بصام
@Matnook_com

مطابقت صفت با موصوف

در فارسی، میان صفت و موصوف، چه از نظر جمع و مفرد بودن و چه از جهت مذکر و مؤنث بودن، مطابقتی نیست. مثال:
- کتاب خواندنی/ - کتاب‌های خواندنی
- زن شاعر/ - مرد شاعر

اما ترکیباتی که در فارسی به‌کار می‌روند و از لحاظ صفت و موصوف مطابقت دارند از سه دیدگاه قابل بررسی‌اند:

۱) ساختار
الف) با موصوف مفرد:
- زاویۀ قائمه، قوۀ مجریه، وسیلۀ نقلیه، هیئت حاکمه، ... .

ب) با موصوف جمع:
- اصول موضوعه، روابط حسنه، صفات حمیده، وسایل نقلیه، ... .

ج) با موصوف و صفت جمع:
- ائمۀ اطهار، عتبات عالیات، علمای اعلام، کلمات قصار، ... .

به‌کار بردنِ هر سه دستۀ بالا، بسته‌به متن و گونۀ آن، بی‌اشکال است. مثال‌های دستۀ «ج» عیناً از عربی گرفته شده و در فارسی رواج یافته‌اند.

۲) گونه و کاربرد
الف) ترکیبات کم‌کاربرد و تقلیدی
- پیشنهاد نمی‌شود:
بانوی شاعره، تحصیلات عالیه، حوزۀ استحفاظیه، دهۀ مبارکۀ فجر، زن شهیده، شیوۀ مرضیه، قوانین مدوّنه، ... .

- ترجیح دارد:
بانوی شاعر، تحصیلات عالی، حوزۀ استحفاظی، دهۀ مبارک فجر، زن شهید، شیوۀ پسندیده، قوانین مدوّن، ... .

ب) ترکیبات مرسوم یا کمابیش مرسوم
- آستانۀ مقدسه، امور خارجه، جملۀ معترضه، حوزۀ علمیه، رئیس/ مسئول مربوطه، زوجۀ مکرمه، گناه/ گناهان کبیره، مدینۀ فاضله، مرحومۀ مغفوره، مکۀ مکرمه، والدۀ محترمه، وسایل نقلیه، ... .

ترکیباتِ دستۀ «ب» درست‌ و پذیرفتنی‌اند، مشروط بر این‌که توجه داشته باشیم:
- برخی از آن‌ها کمابیش در گفتار کاربرد دارند و برخی فقط در نوشتارهای رسمی و به‌اصطلاح نشان‌دار (مانند «زوجۀ مکرمه» و «والدۀ محترمه»).
- برخی نیز در تمام گونه‌های زبانی به‌کار می‌روند و نمی‌توان تغییرشان داد، چون معنایشان تغییر می‌کند (مانند «امور خارجه» و «مدینۀ فاضله»).
- ترکیباتی هم هستند که یا موصوفشان فارسی است و به تقلید از عربی ساخته شده‌اند (مانند «آستانۀ مقدسه») و یا موصوفشان مذکر است (مانند «رئیس مربوطه»).
با این حال، پسندیده‌تر است که مثلاً به‌جای «والدۀ محترمه»، بنویسیم «والدۀ/ مادر گرامی». اما «جملۀ معترضه» (اصطلاح دستورزبان) و «گناهان کبیره» (اصطلاحی دینی) و بسیاری دیگر نیازی به تغییر و جایگزینی ندارند.

۳) معنا
- کاغذ باطله (= «باطل‌شده»)، درآمد حاصله (= «به‌دست‌آمده»)، پروندۀ مختومه (= «پایان‌یافته»)، نامۀ وارده (= «رسیده/ دریافتی»)، رأی صادره (= «صادرشده»)، ... .

این ترکیبات صرفاً معنای مفعولی دارند و ساختِ صفتشان شبیه صفت‌های مفعولی در فارسی است. برخی از آن‌ها درحال فراموشی‌اند (مانند «درآمد حاصله») و برخی به حیات خود ادامه می‌دهند (مانند «کاغذ باطله») و برخی نیز در گونۀ خاصی، مثلاً متون دیوانی و اداری و قضایی، کاربرد دارند و درست‌اند (مانند «رأی صادره»).

سید محمد بصام
@Matnook_com

بی‌نظیرترین!

«بی‌نظیر» یعنی «آنچه نظیر ندارد و یگانه است». بنابراین مِثل و مانندی ندارد که بتوان آن را با چیزی سنجید و گفت این از آن‌یکی برتر است یا برترینِ آن‌هاست. درنتیجه منطقی نیست که بگوییم «بی‌نظیرتر» یا «بی‌نظیرترین». ولی می‌بینیم که اهل زبان می‌گویند «بی‌نظیرترین» و مثلاً فروغ فرخزاد می‌گوید: «ای یار، ای یگانه‌ترین یار، چه ابرهای سیاهی در انتظار روز میهمانی خورشیدند.» چرا؟

زیرا لسان بشر طابِق‌ُالنَّعل‌ِبالنَّعل منطبق بر منطق نمی‌باشد و هنگامی که می‌خواهیم بر ویژگی کسی یا صفت چیزی تأکید کنیم، صرفاً برای مبالغۀ بیشتر، می‌گوییم «بی‌نظیرترین»، «یگانه‌ترین»، و ... . همین. پس، از این لحاظ، درست و منطقی است.

اکنون به این جمله، که متداول، خوش‌خوان، روان، و زودیاب است،‌ بنگرید:
- به بی‌نظیرترین بنای تاریخی جهان خوش آمدید! (سردر مسجد جامع یزد)

و سپس به این دو جمله، که پیشنهاد یک ویراستار است:
- به بنای بی‌نظیر تاریخی جهان خوش آمدید!
- به بنای تاریخی بی‌نظیر جهان خوش آمدید!

چرا جمله‌های پیشنهادیِ او بدخوان، پیچیده، و دیریاب است؟ زیرا دو جملۀ ویراسته اولاً تتابع اضافات دارند (چهار واژه به هم اضافه شده‌اند) و ثانیاً الگوی «اسم + صفت + صفت + اسم»، در هر دو جمله، از الگوهای دیریاب و گاه کژتاب‌ است.
با زبان، مکانیکی رفتار نکنیم. 😊
۱‌۳‌۹‌۹‌/‌۱‌۲‌/۱۰‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

به‌مناسبت ۵ شعبان/ ۱۷ اسفند
زادروز امام سجاد (علیه‌السلام)

«شاهدخت والاتبار، شهربانو!»
مقاله‌ای در اثبات شاهزادگی مادر گرامی امام سجاد (شهربانو، دختر یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی)، به قلم دکتر احمد مهدوی دامغانی (دوفصلنامۀ آینۀ میراث، ضمیمۀ شمارۀ ۱۶، سال هفتم (۱۳۸۸)، ص ۱-۸۴)
#منهای_ویرایش #ادبیات
سید محمد بصام
@Matnook_com

بخشی از کارگاه‌های آنلاین ویرایش مؤسسۀ متنوک

چگونه نقل‌قول مستقیم را به غیرمستقیم تبدیل کنیم؟
کدام نقل‌قول‌ در گیومه می‌آید و کدام نه؟
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۱‌/‌‌۰‌‌‌۷‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

یک نکته‌ات بگویم!

«نجاتِ آخرت بر دو شرط بسته‌اند، طلبِ عُلُو ناکردن و از فساد دور بودن. هرکه در طلبِ ولایت و فرمان دادن است طلبِ علوِّ وی معلوم است و هرکه به لهو و نشاطِ جوانان و بی‌خردان مشغول است به فساد موسوم است. و بی شرطِ نجات، امیدِ نجات داشتن عینِ غرور* است.» (مکاتیب فارسی غزّالی، تصحیح عباس اقبال، چاپ دوم: تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۲، ص ۵۳)

«بی-» (در «بی‌خردان») پیشوندِ اشتقاقیِ صفت‌ساز است و بنابراین نیم‌فاصله می‌شود و «بی» (در «بی شرطِ ...») حرف اضافه است و بنابراین بافاصله نوشته می‌شود.

دو مثال دیگر:
۱) بی‌کس‌وکار، بی‌بروبرگرد، بی‌شیله‌پیله، بی‌همه‌کس، بی‌عرضگی، بی‌کلاس، ... .
۲) بی همگان به‌سر شود بی‌ تو به‌سر نمی‌شود/ ... (مولوی)

* «غرور» در اینجا و در اصل به‌ معنای «فریفتن» و «فریب‌ خوردن» است،‌ نه «تکبر» و «خودبینی».

سید محمد بصام
@Matnook_com

یک نکته‌ات بگویم!

ساختِ «واژه + نشانۀ اضافه + همان واژه + ضمیر (واژه‌بست) -ِش» کاملاً بافاصله نوشته‌ می‌شود و به‌عنوان قید به‌کار می‌رود: تهِ تهش، فوقِ فوقش، کمِ کمش.

سید محمد بصام
@Matnook_com