گاهی در کنار هم قرار گرفتن واژه‌ها موجب می‌شود، برخلاف قاعده‌های آوایی، در تلفظ آن‌ها تغییراتی ایجاد شود. در اینجا گفتیم که به قیاس «جد»، که دارای واج «د» است، یک «د» نیز به پایان «آبا» افزوده شده و ترکیب «جدوآبا» به «جدوآباد» تبدیل شده‌است. اینک چند نمونۀ دیگر (منبع: احمدرضا قائم‌مقامی، «ریشه‌شناسی و زبان فارسی (مقدمات)»، مجلۀ فرهنگ‌نویسی، شمارۀ ۹، ص ۵۳):

۱) تنگنا:
«تنگا» به قیاس «پهنا» تبدیل به «تنگنا» شده‌است؛
۲) جنبل:
«تُنبل»، که گویا «تَنبل» هم تلفظ می‌شده، به‌سبب همراهی با «جادو» تبدیل به «جنبل» شده‌است («جادوجنبل»)؛
۳) خلأ:
«خلاء» به قیاس «ملأ» تبدیل به «خلأ» شده‌است؛
۴) درازنا:
«درازا» به قیاس «پهنا» تبدیل به «درازنا» شده‌است؛
۵) سگزی:
«سگزی» احتمالاً به قیاس «رازی» «ز» گرفته‌است؛
۶) سلندر:
«قلندر» به‌سبب همراهی با «سرگردان» تبدیل به «سلندر» شده‌است («سلندر و سرگردان»)؛
۷) شنفتن:
«شنودن» به قیاس «گفتن» تبدیل به «شنفتن» شده‌است («گفتن‌ و شنفتن»)؛
۸) شنیدن:
«شنودن» به قیاس «دیدن» تبدیل به «شنیدن» شده‌است («دیدن‌ و شنیدن»)؛
۹) عبیر:
«عبید» به‌سبب همراهی با «اسیر» تبدیل به «عبیر» شده‌است («اسیر و عبیر»)؛
۱۰) فسنجان:
«فسوجن» به قیاس «بادنجان» تبدیل به «فسنجان» شده‌است؛
۱۱) مروزی:
«مروزی» احتمالاً به قیاس «رازی» «ز» گرفته‌است؛
۱۲) یسیر:
«اسیر»، به‌سبب همراهی با «یتیم» در یک آیۀ مشهور قرآن (۸:۷۶)، در زبان تبدیل به «یسیر» شده‌است؛
۱۳) «صور» و «صیدا» و «جابلقا» و «جابلسا» و چند شاهد دیگر نیز از این شمارند.
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۱‌/‌‌۲‌۷‌
فرهاد قربان‌زاده
سید محمد بصام
@Matnook_com @azvirayesh
instagram.com/matnook_com

حتماً شما هم وقتی اولین جملهٔ عکس‌نوشته را خواندید، دوباره برگشتید و آن را با آهنگ جملهٔ شرطی خواندید. چرا؟
در گفتار، با تغییر تکیه و آهنگ کلام و بدون آوردن «اگر»، می‌توان اولین جملهٔ عکس‌نوشته را به‌صورت شرطی ادا کرد. ولی هنگامی که آن را به همان صورت و بدون «اگر» می‌نویسیم، خواننده، در خوانش اول، نمی‌داند که جملۀ ما شرطی است یا غیرشرطی. پس باید به‌گونه‌ای بنویسیم که جمله فقط یک بار و درست خوانده شود: اگر منصفانه به فایل صوتی سپاه گوش دهیم، ... . آوردن یک «اگر»، در آغاز آن جمله، کمک می‌کند که خواننده برنگردد و دوباره نخواند. بنابراین اگر جمله‌ای دو بار یا بیشتر خوانده شد، ایراد دارد و این ضعف از نویسنده یا ویراستار است. جمله‌ای ساده و درست و خوش‌‌خوان است که فقط یک بار خوانده شود و با یک بار خوانده شدن هم فهمیده شود. هدف از ویرایش نیز همین است و بس.
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۱‌/‌‌۲‌۸‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

دو نکته در عنوان نامه‌

۱) در عنوان نامه، برای گیرندگان حقوقی، ابتدا نام آنان در یک سطر و سپس عنوان حقوقی‌شان در سطر دیگری (یا هردو در یک سطر) نوشته می‌شود (اگر نام آنان را نمی‌دانیم یا نمی‌خواهیم بنویسیم، تنها به عنوانشان بسنده می‌کنیم). مثال:
در یک سطر:
جناب آقای ...، ریاست محترم سازمانِ ...

در دو سطر:
سرکار خانم ...
مدیرکل محترم ادارۀ ...

یادآوری:
آوردن عناوین و القابی مانند «آیت‌الله»، «استاد»، «حجت‌الاسلام»، «دکتر»، و جز این‌ها در کنار نام افراد ضرورتی ندارد و پیشنهاد نمی‌شود.

۲) در عنوان نامه، مثلاً به‌جای «رئیس»، «مدیر» و «معاون»، به‌منظور رسمیت بیشتر و برای رعایت احترام، از «ریاست»، «مدیریت» و «معاونت» استفاده می‌کنیم. این کاربردها صرفاً مَجازی است و البته درست است، مانند «حضرت» که در اصلِ عربی به معنای «حضور» است، ولی در فارسی به معنای «صاحب حضور» به‌کار می‌رود (حضرت استاد، حضرت امام، و ...) و نیز مانند «جناب» که در اصلِ عربی به معنای «آستان و پیشگاه» است، ولی در فارسی به‌عنوان لقب محترمانه‌ای برای خطاب کردن آقایان به‌کار می‌رود (جناب استاد، جناب قاضی، و ...).
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۱‌/‌‌۳‌۰‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

«آیا چگونه؟!»
در این پویانمایی گفته می‌شود که «آیا چگونه» نادرست است و تنها یکی از این پرسش‌واژه‌ها کافی است؛ یا «آیا» یا «چگونه»، نه هردو با هم.

پاسخی کوتاه و گذرا:
چو بشنوی سخن اهل دل [بخوانید «اهل زبان»] مگو که خطاست/ سخن‌شناس نِه‌ای جان من خطا اینجاست (حافظ)
۱) «آیا» و «چگونه» پرسش‌واژه‌اند.
۲)‌ «آیا» را می‌توان حذف کرد،‌ بی‌آنکه معنای جمله تغییر کند:
- آیا فارسی بلدی؟
- فارسی بلدی؟
۳) ولی دیگر پرسش‌واژه‌ها را نمی‌توان حذف کرد،‌ چون معنای جمله تغییر می‌کند:
- چگونه انسان‌ها خیانت می‌کنند؟
- انسان‌ها خیانت می‌کنند؟
پس «آیا» و «چگونه» را نمی‌توان به‌جای هم به‌کار برد.
۴)‌ «آیا» با سایر پرسش‌واژه‌ها نیز می‌آید تا تأکید بر پرسش و تعجب پرسش‌گر و دور از انتظار بودنِ مسئلۀ موردپرسش را نشان دهد:
- آیا چگونه انسان‌ها خیانت می‌کنند؟!
۵) «آیا چگونه» از قدیم تا امروز در فارسی به‌کار می‌رود:
آیا چگونه می‌گذرد تلخی قفس/ بر طوطیان که بر شکرستان پریده‌اند (وحشی بافقی، قرن ۱۰)
۶) بنابراین «آیا چگونه»، با توجه به کاربرد و معنایی که دارد، درست است.
چند نکته و چند شاهد را هم در این باره ببینید.

سید محمد بصام
@Matnook_com

به‌مناسبتِ ۲۱ فوریه (۲ اسفند)
روز جهانی زبان مادری

«برای حفظ زبان‌ها و گویش‌های محلی آسان‌ترین و کم‌هزینه‌ترین راه آن است که خانواده‌ها آن را به فرزندان خود منتقل کنند و تصور نکنند که کودک ممکن است لهجه پیدا کند، زیرا افرادی که به دو یا چند زبان صحبت می‌کنند، به لحاظ رشد شناختی، بهتر هستند و در زندگی نیز قدرت تحلیل مسائل در آن‌ها بهتر است.» (محمد دبیرمقدم، زبان‌شناس)
"When a person has an accent, it means he can speak one more language than you." — Fernando Lamas
«وقتی کسی لهجه دارد، یعنی می‌تواند به یک زبان بیش از تو حرف بزند.» (فرناندو لاماس، فیلم‌نامه‌نویس آرژانتینی)
۱‌۴۰‌۰‌/۱۲‌/‌‌۰‌۲‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

یک نکته‌ات بگویم!

جملۀ معترضه اگر نیازمند برجسته‌سازی و تأکید باشد، میان دو ویرگول می‌آید. مثال:
«خبر این جریان، که پیامبر یاران و پناهگاه یافته‌است، مخفی نماند و به مردم قریش رسید.» (در غیر این صورت، فقط پس از آن ویرگول‌‌ می‌آید.)

ولی اگر در میان جملۀ اصلی نیاید و به پایان آن منتقل شود، فقط پیش از آن ویرگول می‌آید:
«خبر این جریان مخفی نماند و به مردم قریش رسید، که پیامبر یاران و پناهگاه یافته‌است.»
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۲‌/‌‌۰‌۳‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

من به حال شما گریه می‌کنم!

جافور: من که عرض کردم [به هوا چاقو می‌زند] خونش رو بخواهید!
ابوالقاسم: بدترین کار! ازش یک شهید درست می‌کنند!
جافور: شهید دیگه چیه؟
ابوالقاسم: کسی که مرده‌ش از زنده‌ش خطرناک‌تره. [...]
[قاضی روی بام ظاهر می‌شود]
میر شب: سلام جناب قاضی. آن بالا چه می‌کنید؟
قاضی: آمده‌ام نماز بخوانم جناب میر شب. اینجا آدمی به خدا نزدیک‌تر است. [...]
میر شب: در کار خدا چون‌و‌چرا نیست!
مرجان: [رو به آسمان فریاد می‌زند] ای خدایی که به نامت حرف می‌زنند، حرفی بزن!
[همهمه و تشویش؛ زنان بر سینه می‌زنند]
طیفور: قربان، این از مجازات‌هایی‌ است که باید به‌‌دست عموم صورت بگیرد.
قاضی: البته! او را به خندق محلهٔ گازران ببرید. مواظب باشید که همه در این امرِ خیر شرکت کنند!
مرجان: شکر خدا، مادر، که مرده‌ای و نمی‌بینی به پاکی دخترت چگونه آب دهان می‌اندازند. آه ریاکاران! حق از هر دهنی که گفته شود حق است. ای اهل بلخ! به‌ خدا می‌دانید که بین شما پاک‌تر از من نیست، و شما به نان شب می‌اندیشید تا به حقیقت.
میر شب: دکه‌ها را ببندید! بساط‌ها تعطیل!
گزمه: [می‌خندد] قربان! دستش‌و نمی‌ده.
قاضی: فرصت بده. شاید برای جوانی خودش گریه می‌کند!
مرجان: من به حال شما گریه می‌کنم.
(بهرام بیضایی، دیوان بلخ، ۱۳۴۷)
#منهای_ویرایش
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۲‌/‌‌۰‌‌۶‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

🎼 خونهٔ ما
🎤 مرجان فرساد

مرجان فرساد (زادهٔ ۱‌۳‌۶۲، تهران) پویانما، تصویرگر، خواننده، و ترانه‌سرای ایرانی است که در سال ۱۳‌۸‌۸ به کانادا مهاجرت کرد. او موسیقی و شعر ترانه‌هایش را خودش می‌سازد، که از میان آن‌ها پرتقال من و خونهٔ ما از پرطرفدارترین ترانه‌های اوست.
#منهای_ویرایش
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۲‌/‌‌۰‌‌۶‌
سید محمد بصام
@Matnook_com

«مثه» یا «مثِ»؟

«مثلِ» در گفتاری‌نویسی به‌صورت «مثِ» نوشته می‌شود، نه *مثه. «مثلْ» مانند «چشم» تک‌هجایی است و چنانکه «م» از «چشم»، در حالت اضافه و گفتاری، حذف می‌شود (چشم تو ← چشِ تو، نه *چشه تو)، «ل» نیز از «مثل» حذف می‌شود: مثِ تو، نه *مثه تو. بنابراین «مثه» به‌اصطلاح هکسره و نادرست است. پس نام کتاب آقای جمال میرصادقی به این صورت درست است: دیگه مث تختی نمی‌آد.

یادآوری:
با استناد به «پیکرۀ فارسی روز» (به سرپرستی فرهاد قربان‌زاده)، بسامد «مثه»، که بیشتر در کتاب‌های جمال میرصادقی دیده می‌شود، ۱۲۵ مورد است و بسامد «مث» بیش از ۲۲٫۰۰۰ شاهد! طبق جست‌وجوی گوگل نیز بسامد «مثه» ۲٫۳۵۰٫۰۰۰ و بسامد «مث» ۱۲٫۱۰۰٫۰۰۰ است. درنتیجه، علاوه‌بر این‌که «مثه» از نظر املایی نادرست و تنها «مث» درست است، بسامد آن نیز به‌مراتب کمتر است.
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۲‌/‌‌۰‌۷‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

رادیو گفت‌وگو، برنامۀ گفت‌وگوی فرهنگی
موضوع: «فرهنگ‌نویسی فارسی»
۷ اسفند ۱۴۰۰
کارشناسان: فرهاد قربان‌زاده و عفت امانی

فرهاد قربان‌زاده
@azvirayesh

یک نکته در نامه‌نگاری (۱)

در ویرایش یا نگارشِ نامه‌های اداری، بهتر است همواره از واژه‌های فارسی و رسمی استفاده کنیم. ولی واژه‌های فارسی در صورتی مناسب‌اند که از نظر سبکی و معنایی و کاربردی، هم با واژه‌های غیرفارسی برابری کنند و هم گوش‌آشنا باشند. بنابراین نه سَره‌نویسیِ مطلق پسندیده است و نه زیاده‌روی در کاربرد واژه‌های متکلفانه و بیگانه. همچنین شایسته است که کوتاه و گویا بنویسیم. ولی نه آن‌قدر کوتاه که فهمِ پیام دشوار شود (ایجاز مُخِل) و نه آن‌قدر دراز که دیریاب و رنج‌آور گردد (اِطناب مُمِل). دو نمونه:

ناویراسته (۱):
با سلام، احتراما باستحضار میرساند در راستای همدلی و همکاریهای سازنده با شما ناشرین محترم و برای مرتفع کردن مشکلات نشر بویژه مدیریت هزینه‌ها و حمایت از انجمن ناشران کمک آموزشی، لیتوگرافی و چاپ [...] در خصوص ارائه خدمات طراحی، لیتوگرافی، چاپ و صحافی در خدمت شما عزیزان فرهیخته و فرهنگی میباشد و افتخار داریم که سالیان سال در کنار شما بوده و خواهیم بود و با در کنار هم بودن خواهیم توانست از این بحرانها عبور نماییم و معروض میداریم که بخشی از سود حاصله از خدمات این مجموعه برای حمایت از انجمن هزینه خواهد شد.
با احترامات عالیه
مدیر لیتوگرافی و چاپ [...] (۱۰۳ واژه)

ویراسته (۱):
با سلام و احترام
به آگاهی می‌رساند لیتوگرافی و چاپِ [...]، به‌منظور مدیریتِ بهینهٔ هزینه‌ها و نیز حمایت از انجمن ناشرانِ کمک‌آموزشی، آمادگی و افتخار دارد در زمینهٔ طراحی، لیتوگرافی، چاپ و صحافی، با ناشران و دست‌اندرکارانِ کتاب همکاری کند. گفتنی است بخشی از سودِ خدماتِ این مجموعه صَرف حمایت از انجمن خواهد شد.
با سپاس
مدیر لیتوگرافی و چاپِ [...] (۵۹ واژه)

ناویراسته (۲):
مستدعی است نسبت‌به پرداخت حق‌الزحمه‌هایی که مورد تصویب قرار گرفته‌است دستور مقتضی را صادر فرمایید. (۱۵ واژه)

ویراسته (۲):
خواهشمند است دستور فرمایید دستمزدهای تصویب‌شده پرداخت گردند. (۸ واژه)
‌۱‌۳‌‌۹۹‌/۱‌۱/‌۲‌‌۸‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com